Tổng quan về làng nghề nông thôn ở Việt Nam phát triển kinh tế hộ nông dân ở tỉnh Cao Bằng

Tổng quan về làng nghề nông thôn ở Việt Nam phát triển kinh tế hộ nông dân ở tỉnh Cao Bằng

Mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài.

Vùng miền núi Bắc Bộ nói chung, tỉnh Cao Bằng nói riêng là một vùngsinh thái nhân văn có nhiều đặc thù Trong 10 năm qua thực hiện Nghị quyết32/NQTƯ chỉ thị thế giới/HĐBT, chỉ thị 252 TTG, nền kinh tế nông nghiệpnông thôn của vùng tỉnh đã có bớc phát triển quan trọng Tuy vậy hiện nay đâyvẫn là vùng phát triển chậm nhất trong cả nớc, đời sống của các hộ gia đìnhcòn ở mức thấp, tỷ lệ đói nghèo còn ở mức cao, kinh tế hộ gia đình chủ yếu là

ở mức tự cấp tự túc Tính riêng tỉnh Cao Bằng còn 106 xã, 38767 hộ thuộc diệnkhó khăn

Với chủ trơng đổi mới kinh tế của cả nớc, hiện nay hộ nông dân của nớc ta

đã trở thành đơn vị kinh tế tự chủ đợc giao quyền sử dụng đất ổn định, lâu dài

đợc khuyến khích phát triển sản xuất

Tỉnh Cao Bằng là một trong những tỉnh miền núi còn nhiều khó khăn thuộcvùng miền núi Bắc Bộ Để phát triển kinh tế của tỉnh nói chung kinh tế nôngthôn nói riêng, qua thực hiện quyết định 133/1998/QĐ-TTG và quyết định135/1998/QĐ-TTG của Thủ tớng chính phủ, UBND tỉnh Cao Bằng đã huy

động mọi nguồn của tỉnh nói chung và các xã đặc biệt khó khă nói riêng

Chủ trơng của tỉnh là đi đôi với việc đầu t xây dựng cơ sở hạ tầng nôngthôn, tạo địa bàn sản xuất, cần tập trung hỗ trợ các gia đình phát triển sản xuất

để đẩy mạnh kinh tế hộ nông dân, từng bớc đa kinh tế hộ nông dân trở thànhhình thức tổ chức sản xuất chủ yếu ở nông thôn, tạo ra sản phẩm nông nghiệphàng hoá

Trên địa bàn tỉnh Cao Bằng, trong những năm qua đợc sự hỗ trợ giúp đỡcủa các ngành, các cấp, kinh tế hộ nông dân đã đợc phát triển mạnh mẽ và trởthành hình thức tổ chức sản xuất chủ yếu tạo ra sản phẩm nông nghiệp ở khuvực nông thôn của tỉnh và là nhân tố quan trọng góp phần to lớn vào quá trìnhphát triển kinh tế nông nghiệp, kinh tế xã hội nông thôn của tỉnh Tuy nhiênquá trình phát triển kinh tế hộ nông dân ở Cao Bằng mới là bớc đầu, thực tiễn

đang đặt ra nhiều vấn đề cần đợc nghiên cứu và giải quyết Do đó đề tài

"Những giải pháp chủ yếu nhằm phát triển kinh tế hộ nông dân ở tỉnh CaoBằng" đợc lựa chọn một mặt nhằm góp phần thực hiện chủ trơng đẩy mạnhphát triển kinh tế xã hội ở tỉnh Cao Bằng, thực hiện chơng trình xoá đói giảm

nghèo của Nhà nớc, mặt khác thông qua nghiên cứu kinh tế hộ nông dân ở tỉnhCao Bằng góp phần hoàn thiện về mặt lý luận và thực tiễn kinh tế hộ nông dân

ở nớc ta trong cơ chế thị trờng hiện nay

2 Mục tiêu nghiên cứu của đề tài.

2.1 Mục tiêu chung

Trên cơ sở nghiên cứu, tổng kết, phân tích những đánh giá các mô hìnhkinh tế hộ nông dân, nhằm thúc đẩy kinh tế hộ nông dân phát triển trong nềnkinh tế thị trờng, góp phần thực hiện chơng trình phát triển kinh tế xã hội nôngthôn Cao Bằng, đồng thời nghiên cứu ở Cao Bằng góp phần thêm một số vấn

đề về mặt lý luận và thực tiễn ở kinh tế hộ nông dân ở nớc ta

2.2 Mục tiêu cụ thể

Thu thập thông tin về điều kiện sản xuất, điều kiện sống và kết quả sảnxuất, thu thập của các hộ nông dân tại các vùng sinh thái ở Cao Bằng (tiểuvùng bồn địa, tiểu vùng núi đất, tiểu vùng núi đá) để đánh giá thực trạng kinh

tế hộ nông dân ở Cao Bằng hiện nay

Trên cơ sở điều tra đánh giá thực trạng kinh tế hộ nông dân ở Cao Bằng vàphân tích những yếu tố ảnh hởng đến kinh tế hộ nông dân ở tỉnh Cao Bằngtrong thời gian tới đề xuất những giải pháp kinh tế chủ yếu nhằm phát triểnkinh tế hộ nông dân ở tỉnh Cao Bằng

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Tập trung nghiên cứu về điều kiện sống, điều kiện sản xuất, kết quả sảnxuất và thu nhập của các hộ nông dân trong vùng nghiên cứu

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Tổ chức nghiên cứu tại 3 huyện thuộc 3 tiểu vùng sinh thái ở Cao Bằng

- Huyện Hoà An thuộc tiểu vùng bồn địa

- Huyện Nguyên Bình thuộc tiểu vùng núi đất

- Huyện Trùng Khánh thuộc tiểu vùng núi đá

4 Phơng pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu chuyên đề, em đã sử dụng các phơng pháp sau:

4.1 Thu thập tài liệu số liệu

Sử dụng phơng pháp thống kê thu thập tài liệu để:

- Tổng hợp các tài liệu về lý thuyết kinh tế hộ nông dân

- Tổng hợp tình hình phát triển kinh tế hộ của một số nớc trên thế giới và

n-ớc ta

- Thu thập, tổng hợp, phân tích các nguồn tài liệu, số liệu ở viện kinh tế và

địa phơng có liên quan đến chuyên đề nghiên cứu

4.2 Điều tra thực hiện

Để thu thập số liệu về điều kiện sống, sản xuất, kết quả sản xuất, tình hìnhthu nhập của các hộ và tìm hiểu vấn đề của các hộ nông dân quan tâm hiệnnay, em đã sử dụng các phơng pháp sau đây trong quá trình điều tra

- Sử dụng kỹ thuật điều tra nhanh nông thôn có sự tham gia của nông dân(PRA) để thu thập thông tin

- Dùng phơng pháp điều tra mở để thu thập thông tin thứ cấp và thông tinchung

- Dùng phơng pháp điều tra theo bản các chỉ tiêu điều tra và câu hỏi địnhsẵn (theo phiếu điều tra in sẵn) để thu thập thông tin về kinh tế hộ Mỗi vùngsinh thái điều tra 30 phiếu

- Đánh giá thông tin thu thập bằng phơng pháp KIP và kiểm chứng bằngphơng pháp SWOT

4.3 Phơng pháp xử lý số liệu.

- Sử dụng phơng pháp thống kê kinh tế để tổng hợp, phân tích về mức thunhập, quy mô nông hộ và kết quả hoạt động của các hộ nông dân Trong quá

trình phân tích đã sử dụng chỉ tiêu bình quân về giá trị thu nhập, quy mô đất

đai, lao động, vốn, trình độ chủ hộ để phân tích hộ nông dân

- Sử dụng phơng pháp tính toán kinh tế để tính toán, phân tích em đã sửdụng phơng pháp hàm sản xuất để xác định mục tiêu cơ chế hoạt động của hộnông dân và sử dụng máy tính chơng trình SPSS phân tích tìm ra nhân tố chủyếu tác động đến kinh tế hộ nông dân

- Sử dụng phơng pháp chuyên gia: Trên cơ sở ý kiến thảo luận với cácchuyên gia có nhiều kinh nghiệm và hiểu biết về kinh tế hộ nông dân tại cáchuyện điều tra, tỉnh Cao Bằng và cơ quan thực tập em tiếp thu bổ sung chonhững nhận định đánh giá về việc đề xuất các giải pháp nhằm thúc đẩy pháttriển kinh tế hộ nông dân

5.Cấu trúc của chuyên đề:

Chơng I Phát triển kinh tế hộ nông dân

Một số vấn đề lý luận

1 Một số khái niệm

+ Khái niệm: Hộ gia đình: Là hình thức tổ chức kinh tế, xã hội đã tồn tại từ

lâu ở các nớc nông nghiệp, bao gồm cha mẹ và con cái là chủ yếu

+ Hộ nông dân: Là hình thức kinh tế gắn lao động của một gia đình nông

dân với một mảnh đất nhất định (đất của riêng hoặc của ngời khác) và một sốcông cụ và sức kéo cần thiết để khai thác mảnh đất ấy

Kinh tế hộ nông dân là một thực tế lâu dài, là sự ra đời của một chủ thểkinh tế ở nông dân- Trong một thời gian dài kinh tế hộ nông dân có những tácdụng to lớn đến sự phát triển kinh tế xã hội

Thực tế sản xuất nông nghiệp trên thế giới trong thế kỷ 20 cho thấy cónhiều hình thức sản xuất khác nhau nh: kinh tế hộ nông dân, trang trại gia

đình, xí nghiệp nông nghiệp, tập đoàn sản xuất, HTX nông nghiệp Tuy nhiênlực lợng chủ yếu sản xuất ra các loại nông sản đáp ứng cho nhu cầu của 6 tỷngời trên hành tinh của chúng ta không phải là ở các xí nghiệp hàng hoá tậptrung quy mô lớn mà chính là các hộ nông dân, trang trại gia đình nông dân.Trên 300 triệu hộ nông dân trên hành tinh đang góp phần đóng vai trò chủ lựctrong nền kinh tế nông nghiệp thế giới

ở Việt Nam, trong quá trình phát triển công nghiệp nông thôn, sản xuấtcủa các hộ gia đình nông dân đã có nhiều biến đổi thăng trầm Trớc đây, dớichế độ tập trung quan liêu bao cấp, trong nông thôn tồn tại hình thức kinh tếtập thể là chủ yếu, kinh tế hộ gia đình chỉ là phụ, thậm chí còn bị hạn chế, cảntrở phát triển

Những năm gần đây cùng với sự đổi mới trong cơ chế quản lý và chủ trơngphát triển kinh tế nhiều thành phần của Đảng và Nhà nớc hộ nông dân trởthành đơn vị kinh tế tự chủ Hộ là một đơn vị sản xuất và tiêu dùng cho các cánhân của hộ Nó ảnh hởng trực tiếp đến sản xuất của hộ và của xã hội nóichung

Hộ là đơn vị sản xuất và tái sản xuất chứa đựng các yếu tố hay các nguồnlực của quá trình tái sản xuất (lao động, đất đai, vốn, kỹ thuật, nguồn thunhập ) Hộ là một đơn vị sản xuất tự thực hiện quá trình tái sản xuất dựa trênviệc phân bố nguồn lực vào các ngành sản xuất để thực hiện tốt các chức năng

của nó Trong quá trình nó có mối liên hệ chặt chẽ với các đơn vị kinh tế khác

và với hệ thống quốc gia Khai thác các năng lực của hộ sẽ góp phần thúc đẩy

hệ thống kinh tế quốc gia phát triển

Xem xét các nguồn vốn sản xuất của hộ cũng nh các yếu tố sản xuất bêntrong hộ nh đất đai, lao động, công cụ sản xuất, vốn lu động có thể thấynhững đặc điểm của kinh tế hộ trong nông thôn nớc ta và những khả năngcũng nh xu hớng phát triển của nó

Do vai trò và tính chất của kinh tế hộ nông dân nh trên nên có thể nói kinh

tế hộ nông dân là khoa học và nghệ thuật nghiên cứu và giải quyết những vấn

đề kinh tế sản xuất xã hội có liên quan của bản thân hộ nông dân và giữa kinh

tế hộ nông dân với các ngành khoa học kinh tế khác trong nền kinh tế quốcdân

Vì vậy nghiên cứu đặc trng của kinh tế hộ nông dân là nghiên cứu bảnchất, nghiên cứu cái cốt lõi của kinh tế nông hộ, có ảnh hởng quan trọng tớiviệc lựa chọn các mô hình kinh tế, các chính sách kinh tế xã hội thích hợp cóliên quan, có ảnh hởng đến quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, cơ cấu sảnxuất nông nghiệp và kinh tế nông thôn mới ở nớc ta

Bản chất của kinh tế hộ nông dân đợc thể hiện ở những khía cạnh sau:

- Kinh tế hộ nông dân là nền kinh tế trong đó các thành viên làm việc mộtcách tự chủ, tự nguyện vì lợi ích kinh tế của bản thân của gia đình, xã hội

- Kinh tế hộ nông dân là nền kinh tế thích nghi với đặc điểm của sản xuấtnông nghiệp, đặc biệt là đất đai, lao động và đối tợng sản xuất của nôngnghiệp là sinh vật sống

- Kinh tế hộ nông dân là nền kinh tế phổ biến mang tính chất đặc thù với

điều kiện tự nhiên, kinh tế ở mỗi nớc và mỗi khu vực trên thế giới

- Kinh tế hộ nông dân là đơn vị kinh tế cơ sở vừa sản xuất vừa tiêu dùngtrình độ phát triển của kinh tế nông hộ từ thấp tới cao

- Kinh tế hộ nông dân phải vận dụng tổng hợp các quy luật kinh tế kháchquan và không những phải giải quyết thoả đáng mục tiêu của kinh tế hộ nôngdân mà còn giải quyết tốt vấn đề môi trờng sinh thái và vấn đề xây dựng nôngthôn mới

Với vai trò, vị trí và đặc trng của kinh tế hộ nông dân nh nêu trên, từ trớctới nay đã có nhiều nhà kinh tế học bàn về kinh tế hộ nông dân

Thoạt đầu ở Anh, một trong những nớc t bản tiến hành công nghiệp hoásớm nhất, ngời ta đã quan niệm một cách đơn giản rằng trong nền kinh tế hànghoá nông nghiệp cũng phải xây dựng nh công nghiệp theo hớng tập trung quymô lớn Vì vậy ruộng đất đợc tích tụ tập trung xí nghiệp nông nghiệp t bản đợchình thành, nhiều trang trại gia đình bị páh sản hoặc phân tán và ngời ta hyvọng với mô hình này số lợng nông sản đợc tạo ra sẽ nhiều hơn, có giá trị rẻhơn so với sản xuất gia đình phân tán Nhng ngời ta quên mất một đặc điểm cơbản của nông nghiệp khác với công nghiệp là nó tác động vào sinh vật, vào câytrồng cũng nh vật nuôi Điều đó không phù hợp với hình thức sản xuất tậptrung quy mô lớn và việc sử dụng lao động làm thuê tập trung chỉ đem lại hiệuquả kinh tế thấp.

Chính Mác và Ăngghen lúc đầu cũng cho rằng nền kinh tế hộ nông dâncòn bị hạn chế nên cần cải tạo nó mới có thể phát triển sản xuất nông nghiệpnên trình độ xã hội hoá ngày càng cao Do đó, vào thời kỳ đó các ông đã dự

đoán kinh tế hộ nông dân sẽ bị xoá bỏ trong điều kiện phát triển đại côngnghiệp và thay thế vào đó là việc xây dựng các xí nghiệp nông nghiệp theo h-ớng tập trung quy mô lớn Nhng về sau, với thực tế phát triển nông nghiệp theohớng tập trung ở nớc Anh và các nớc t bản chủ nghĩa, Mác đã cho rằng, ngay ởcác nớc có nền công nghiệp phát triển, hình thức sản xuất nông nghiệp có lợinhất không phải là các xí nghiệp nông nghiệp quy mô lớn mà là các nông trạigia đình không dùng các lao động làm thuê Kinh tế nông trại gia đình tỏ ra làhình thức tổ chức nông nghiệp hợp lý, không mâu thuẫn với phơng thức kinhdoanh t bản chủ nghĩa

Từ những luận điểm về kinh tế hộ nông dân của các nhà kinh tế, chúng ta

có thể nhận thấy rằng: kinh tế hộ nông dân là một hình thức kinh tế cơ bản và

tự chủ trong công nghiệp, đợc hình thành và tồn tại khách quan lâu dài và dựatrên cơ sở sử dụng sức lao động, đất đai và t liệu sản xuất khác của gia đìnhcác hộ nông dân là chính Kinh tế hộ nông dân là hình thái kinh tế có hiệu quảphù hợp với sản xuất nông nghiệp, thích ứng và tồn tại trong mọi chế độ kinh

tế xã hội Kinh tế hộ nông dân khác biệt so với các hình thức kinh tế khác bởivì nó là kinh tế của những ngời cùng sống trong hộ gia đình Nó bị chi phốichủ yếu bởi đất đai, lao động, tiền vốn của gia đình hộ nông dân và thái độ tiêudùng sản phẩm của ngời dân

Vận dụng lý luận kinh tế hộ nông dân vào thực tế, các nhà kinh tế họcnghiên cứu thực tiễn về hoạt động kinh tế hộ nông dân trên thế giới đã thấykinh tế hộ nông dân phát triển từ trạng thái tự cấp tự túc sang sản xuất hànghoá ở các mức độ khác nhau Một khi hội tụ đợc các điều kiện để phát triểnkinh tế của gia đình nh đất đai, vốn, lao động kỹ thuật thì các hộ nông dân phá

vỡ cái vỏ ốc tự cấp tự túc của mình để dần dần đi vào quỹ đạo của sản xuấthàng hoá Thông qua quá trình tiến hoá đó, các hộ nông dân thay đổi mục tiêu

và cách kinh doanh cũng nh phản ứng của thị trờng

Lúc đầu, kinh tế hộ nông dân sản xuất hoàn toàn là tự cấp tự túc Theo lýthuyết của Traiauov có mục tiêu tối đa hoá lợi ích, lợi ích ở đây là sản phẩmcần để tiêu dùng trong gia đình, ngời nông dân phải lao động để sản xuất lợngsản phẩm cho đến lúc không đủ sức sản xuất nữa, nhân tố ảnh hởng nhất đếnnhu cầu và khả năng lao động của hộ là cấu trúc dân số của hộ gia đình Lúcnày ngời nông dân có phản ứng một ít với thị trờng, nhất là thị trờng lao động

và thị trờng vật t

Sau đó các hộ nông dân bắt đầu phản ứng với thị trờng tuy rằng mục tiêuchủ yếu vẫn là tự túc Đây là mô hình kiểu kinh tế mới hay còn gọi là nửa tựcấp tự túc Các hộ nông dân có tiếp xúc với thị trờng sản phẩm, thị trờng lao

động, thị trờng vật t Tuy nhiên, kinh tế hộ nông dân ở giai đoạn này vẫn chaphải là kinh tế hoàn toàn phụ thuộc vào thị trờng Các yếu tố tự cấp tự túc vẫncòn lại rất nhiều và vẫn quyết định cách sản xuất của hộ nông dân

Cho đến những thập kỷ cuối thế kỷ XX, kinh tế hộ nông dân trên thế giới

đã phát triển theo hớng kinh tế hàng hoá là chủ yếu Hoạt động kinh tế hộnông dân ngày càng gắn với thị trờng vốn, thị trờng vật t, thị trờng ruộng đất,lao động và sản phẩm Ngày nay nông trại gia đình đã trở thành mô hình sảnxuất phổ biến trong nền nông nghiệp thế giới, nó chiếm tỷ trọng lớn về đất đaicanh tác cũng nh khối lợng sản phẩm sản xuất ra

2 Kinh tế hộ nông dân - một thành phần quan trọng trong hệ thống kinh tế quốc dân

Kinh tế hộ nông dân là loại hình tổ chức có hiệu quả về kinh tế xã hội, tồntại phát triển lâu dài, có vị trí quan trọng trong sản xuất nông nghiệp, cung cấp

đại bộ phận lơng thực, thực phẩm cho nhu cầu tiêu dùng của xã hội và gópphần quan trọng vào tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệpnông thôn Trên toàn thế giới, với trên 300 triệu hộ nông dân đang đóng góp

vai trò chủ lực trong sản xuất nông nghiệp thế giới Hàng năm kinh tế hộ nôngdân đã sản xuất ra khoảng 2000 triệu tấn gạo, trên 200 triệu tấn hạt có dầu vàgần 1000 tấn thịt, sữa, rau quả đảm bảo cung cấp cho gần 6 tỷ ngời về nhucầu lơng thực, thực phẩm Hiện nay ở Mỹ kinh tế hộ gia đình sử dụng khoảng65% đất nông nghiệp và sản xuất ra gần 70% giá trị nông sản của cả nớc, sảnxuất hơn 50% sản lợng ngô và đậu tơng của toàn thế giới ở Nhật Bản kinh tế

hộ nông dân đã sản xuất ra một khối lợng lơng thực thực phẩm đủ cung cấpcho nhu cầu tiêu dùng của cả nớc với mức độ đảm bảo 100% nhu cầu về gạo,81% nhu cầu thịt, 98% nhu cầu trứng, 89% nhu cầu sữa, 84% nhu cầu đờng và

từ 80- 95% nhu cầu rau quả

ở Việt Nam hiện nay với gần 12 triệu hộ nông dân, chiếm 80% tổng số hộtoàn quốc, đang là các đơn vị chủ yếu sản xuất ra sản phẩm lớn các nông sảnphẩm cung cấp cho nhu cầu tiêu dùng trong nớc và xuất khẩu Hiện nay các hộnông dân ở nớc ta đợc giao trên 5 triệu ha đất nông nghiệp, cùng với sự đổimới cơ chế quản lý nói chung, việc thừa nhận hộ gia đình là một đơn vị kinh tế

tự chủ đã tạo tiền đề và điều kiện quan trọng cho các hộ nông dân đầu t pháttriển sản xuất, góp phần quyết định tạo nên bớc phát triển mạnh mẽ của nôngnghiệp và kinh tế nông thôn ở nớc ta trong thời gian qua Hiện nay 100% sản l-ợng lơng thực, khoảng 90- 95% rau thực phẩm và 80- 85% sản lợng thịt, trứngsản xuất ra của cả nớc là do kinh tế hộ nông dân thực hiện

3 Đặc trng của kinh tế hộ nông dân

Kinh tế hộ nông dân là một hình thức kinh tế cơ bản trong quá trình pháttriển nông nghiệp của nớc ta Trong giai đoạn hiện nay nó đợc xác định là mộtthành phần kinh tế, là một kiểu tổ chức kinh tế vừa có tính chất truyền thống,vừa mang tính thời đại, phù hợp với tính chất và trình độ của lực lợng sản xuấttrong nông nghiệp nói riêng, trong kinh tế xã hội nói chung

Kinh tế hộ nông dân là một tế bào bền vững và phát triển lành mạnh trongcơ chế nền kinh tế quốc dân, bởi có những đặc trng sau đây:

3.1 Đặc trng về mục đích sản xuất: Mục đích sản xuất của kinh tế hộ gia

đình chủ yếu là trên cơ sở sản xuất đảm bảo nhu cầu lơng thực thực phẩm cho

hộ, từng bớc tổ chức sản xuất các loại nông sản hàng hoá tăng thu nhập nhằmnâng cao thu nhập, cải thiện đời sống của hộ gia đình ngày càng tốt hơn

3.2 Đặc trng về sở hữu: Là sở hữu gia đình, quyền sở hữu đất đai, t liệu

sản xuất và sản phẩm do kinh tế hộ gia đình tạo ra là do mọi thành viên trong

gia đình có quyền sử dụng Sự sở hữu này không hoàn toàn giống nh sở hữu tnhân trong sở hữu tập thể.

3.3 Đặc trng về lao động: Lao động của kinh tế hộ gia đình gồm các

thành viên trong hộ thực hiện, họ làm việc với tính tự giác cao, tự chủ vì lợi íchcủa bản thân và gia đình họ và lợi ích của xã hội

3.4 Đặc trng về phân phối: Các sản phẩm do kinh tế hộ gia đình sản xuất

ra đợc phân phối theo nhu cầu của các thành viên trong gia đình theo kết quảsản xuất chung của họ

3.5 Đặc trng về mặt tổ chức: Nó gần nh chỉ là những ngời trong gia đình

hoặc hộ gia đình có quan hệ huyết thống, hôn nhân điều khiển quá trình sảnxuất chủ yếu là ngời chủ gia đình trên cơ sở thứ bậc, đơn giản, gọn nhẹ, hiệulực cao bởi kỷ cơng, nề nếp mang tính truyền thống ý thức hệ

3.6 Đặc trng về hoạt động kinh tế của hộ: Hoạt động đa dạng và phong

phú, có thể tiến hành kinh doanh trên nhiều lĩnh vực và ngành nghề, có tính tự

điều chỉnh nhanh nhạy trớc sự thay đổi của môi trờng kinh doanh, có tính năng

động, linh hoạt cao, tuỳ theo điều kiện và khả năng của các thành viên tronggia đình

đợc chú ý

Qua điều tra và phát triển mối quan hệ giữa trình độ của chủ hộ nông dân

và kết quả sản xuất của hộ gia đình chúng tôi thấy ở Cao Bằng nhìn chung mốiquan hệ trình độ của chủ hộ với mức thu nhập của hộ nông dân có tỷ lệ thuận.Các chủ hộ có trình độ cấp III, thờng là những nông dân có tuổi đời còn trẻ (d-

ới 40 tuổi) ham học hỏi, những bộ đội xuất ngũ đã đợc thử thách trong chiến

đấu, đi nhiều, biết nhiều và họ là những ngời hiểu biết nhất định về một sốcây trồng, vật nuôi và nền kinh tế thị trờng Phỏng vấn các chủ hộ này về phát

triển kinh tế hộ trong thời gian tới họ đều có những ý kiến là sẽ đa các giốngmới có năng suất cao vào sản xuất và đều có ý muốn phát triển kinh tế vờn vàvờn rừng Có một số chủ hộ có ý đồ mở rộng chăn nuôi bò và gà theo hớngquy mô vừa để tạo ra khối lợng hàng hoá lớn.

Kết quả điều tra cho thấy (phần thực trạng) ở tiểu vùng bồn địa là cáchuyện gần thị xã, trình độ dân trí cao, các chủ hộ dới 40 tuổi chiếm tới 45%trong các chủ hộ điều tra (tỷ lệ này lớn gấp 1,5- 2 lần so với các tiểu vùngkhác) Trình độ học vấn của các chủ hộ ở tiểu vùng bồn địa có trình độ cấp IIIcũng chiếm tới 45% số hộ điều tra (trong khi đó ở tiểu vùng núi đất tỷ lệ nàychiếm 17%)

Chính do trình độ chủ hộ ở tiểu vùng bồn địa cao hơn so với các tiểu vùngkhác nên đã góp phần làm cho kinh tế hộ nông dân ở tiểu vùng này phát triểnhơn, mức thu nhập bình quân ở tiểu vùng này vừa qua thờng gấp 1,3- 1,5 lầncác tiểu vùng khác

Từ thực tế này cho thấy để phát triển kinh tế hộ nông dân, trong những nămtới cần quan tâm đào tạo nâng cao hiểu biết kỹ thuật, chăn nuôi và trình độ tổchức quản lý cho các chủ hộ trẻ Đây là một yếu tố quan trọng thúc đẩy kinh tế

hộ nông dân ở Cao Bằng phát triển theo hớng sản xuất hàng hoá làm cho nôngthôn Cao Bằng ngày càng có nhiều hộ giàu

4.2 Về các nguồn lực của hộ nông dân

Các nguồn lực của hộ gia đình (các yếu tố sản xuất của hộ gia đình) ảnh ởng rất lớn đến phát triển kinh tế hộ Tuy nhiên với điều kiện nền kinh tế kémphát triển, trình độ tổ chức sản xuất cha cao nh ở Cao Bằng hiện nay thì mới t-

h-ơng quan giữa quy mô các nguồn lực của hộ và kết quả sản xuất của hộ cha thểhiện rõ nét

Dựa vào kết quả điều tra về các nguồn lực của các hộ nông dân ở các tiểuvùng sinh thái và kết quả sản xuất kinh doanh của các hộ em rút ra một sốnhận xét sau:

- Về quy mô ruộng đất: Thông thờng khi trong điều kiện kinh tế phát triển,trình độ hiểu biết về khoa học kỹ thuật của các chủ hộ tơng đối khá thì quy môruộng đất của các hộ có liên quan tỷ lệ thuận với thu nhập của hộ nông dân.Nghĩa là các hộ có nhiều ruộng đất thờng sẽ có thu nhập cao Nhng với điềukiện thực tế hiện nay ở Cao Bằng khi mà kinh tế còn cha phát triển, trình độdân trí còn thấp thì yếu tố quyết định đến phát triển kinh tế hộ nông dân lại là

trình độ tổ chức sản xuất của các chủ hộ chứ không phải do quy mô về ruộng

đất của các hộ quyết định

Kết quả điều tra cho thấy (phần thực trạng) ở tiểu vùng núi đất, bình quânquy mô diện tích đất canh tác của một hộ ở tiểu vùng bồn địa tạo ra lại cao hơn

so với một số hộ nông dân ở tiểu vùng núi đất (giá trị sản lợng ngành trồng trọtnăm 1998 tạo ra một hộ thuộc tiểu vùng bồn địa là 4,66 triệu đồng, còn ở tiểuvùng núi đất chỉ có 3,76 triệu đồng) sở dĩ nh vậy vì hiện nay ở tiểu vùng bồn

địa trình độ tổ chức sản xuất của các hộ nông dân cao hơn nhiều, trình độ thâmcanh ở đây tơng đối khá, hệ số sử dụng ruộng đất cao Năng suất ở tiểu vùngbồn địa thờng cao hơn ở tiểu vùng núi đất t 1,0- 1,5 tấn/ha, năng suất ngô cũngcao hơn từ 1,0- 1,2 tấn/ha

Nh vậy trong điều kiện trình độ phát triển của lực lợng sản xuất của hộnông dân khác nhau thì quy mô đất canh tác của các hộ ít chi phối đến kinh tếcủa hộ Tuy nhiên qua kết quả điều tra của 2 tiểu vùng có trình độ sản xuất vàdân trí tơng tự nh nhau (tiểu vùng núi đất và tiểu vùng núi đá) lại cho thấy tơngquan giữa quy mô đất đi của hộ nông dân và mức thu nhập của hộ lại có quan

hệ tỷ lệ thuận

Quy mô đất trồng trọt của một hộ ở tiểu vùng núi đất gấp 1,3 lần quy mô

đất trồng trọt của một hộ ở tiểu vùng núi đá Kết quả sản xuất của các hộ chothấy thu nhập về ngành trồng trọt của một hộ ở tiểu vùng núi đất năm 2000gấp 1,5 lần thu nhập từ ngành trồng trọt của một hộ ở tiểu vùng núi đá

Tóm lại ở Cao Bằng, những nơi có trình độ sản xuất trình độ dân trí và điềukiện sản xuất tơng đối giống nhau thì quy mô đất đai của hộ nông dân có quan

hệ tỷ lệ thuận với mức thu nhập của họ, có nghĩa các hộ có quy mô đất đai lớnthì có mức thu nhập cao Tuy nhiên hiện tại ở Cao Bằng có sự khác nhau về

điều kiện và trình độ sản xuất do đó mối quan hệ giữa quy mô đất đai của hộ

và mức thu nhập của hộ nông dân không chặt chẽ

- Về lao động, nhân khẩu: qua phân tích số liệu điều tra cho thấy tỷ lệ giữalao động/nhân khẩu ở các tiểu vùng sinh thái của Cao Bằng có sự khác nhau

Tỷ lệ này ở tiểu vùng bồn địa là 41,2%, tiểu vùng núi đất là 33,4%

Phân tích mối liên quan giữa tỷ trọng lao động/nhân khẩu của các hộ vớimức thu nhập của các thành viên trong gia đình cho thấy, nhìn chung các hộ

có hệ số lao động (nhân khẩu lớn thì thu nhập cao)

Kết quả tính toán của em cho thấy (phần thực trạng) bình quân ở tiểu vùngbồn địa, tỷ lệ lao động/nhân khẩu là 41,2% có mức thu nhập bình quân 1 nhânkhẩu đạt 945,680 đồng/năm, còn ở tiểu vùng núi đất tỷ lệ lao động trên nhânkhẩu là 33,4% thì có mức thu nhập bình quân 1 nhân khẩu đạt 708,400

đồng/năm

Về t liệu sản xuất: nhìn chung những hộ có t liệu sản xuất khá thì có nềnkinh tế phát triển, ngợc lại những hộ nghèo rất thiếu công cụ sản xuất (kể cảcông cụ cầm tay)

4.3 Các yếu tố về sự trợ giúp của Nhà nớc.

Các chính sách về phát triển kinh tế xã hội của nhà nớc đối với các tỉnhmiền núi và các chính sách về đất đai, chính sách hỗ trợ ngời nghèo vừa qua

đang có tác dụng tích cực đến việc phát triển kinh tế hộ nông dân ở Cao Bằng

- Chính sách giao đất giao rừng đã giúp một số hộ có trình độ sản xuất khá

đã nâng quy mô sản xuất của hộ nông dân (có hộ đã nhận 20 - 30 ha rừng) vàcác hộ này bớc đầu đã chuyển từ sản xuất tự cấp tự túc sang sản xuất hàng hoá

- Chính sách cho ngời nghèo vay vốn và chính sách hỗ trợ xây dựng các cơ

sở hạ tầng nông thôn, đã tạo điều kiện thuận lợi cho các hộ nông dân tiến hànhthực hiện thâm canh trong sản xuất

- Chính sách đầu t các mô hình áp dụng kỹ thuật thông qua công táckhuyến nông, khuyến lâm đã giúp một số hộ nông dân (các hộ tham gia môhình) có điều kiện để mở rộng sản xuất và tiếp thu các tiến bộ kỹ thuật mới đavào sản xuất

5 Xu thế phát triển của kinh tế hộ nông dân

5.1 Xu thế phát triển

Trong cơ chế quản lý kinh tế mới của nớc ta hiện nay hộ nông dân là đơn

vị kinh tế tự chủ, có quyền quyết định mọi hoạt động sản xuất kinh doanh hợppháp của mình Song do điều kiện thực tế của hiện nay đa số các hộ nông dân

có mục tiêu là phấn đấu có đủ ăn đủ mặc, con cái đợc học hành, ốm đau cóthuốc chữa bệnh, chỉ có một số hộ có mục tiêu sản xuất kinh doanh theo hớngsản xuất hàng hoá để làm giàu

Trên cơ sở vận dụng lý thuyết về kinh tế hộ nông dân và kết quả điều tra vềkinh tế hộ nông dân ở Cao Bằng em rút ra một số xu thế phát triển kinh tế hộnông dân ở Cao Bằng trong thời gian tới nh sau:

5.1.1 Xu hớng chuyển sang sản xuất hàng hoá.

Đứng trên góc độ sản xuất hàng hoá, thực tiễn kinh tế hộ nông dân ở CaoBằng hiện nay và điều kiện kinh tế xã hội ở các khu vực khác nhau của tỉnhCao Bằng em thấy trong thời gian tới xu hớng chuyển sang sản xuất hàng hoácủa các hộ nông dân ở Cao Bằng theo 2 loại dới đây

Đối với hộ nông dân ở các khu vực khó khăn vùng cao, vùng sâu, những hộsản xuất chỉ đủ tiêu dùng hoặc còn cha đủ tiêu dùng Đối với những hộ nàychủ yếu là sản xuất tự cấp tự túc, không có hoặc chỉ có một khối lợng sảnphẩm không đáng kể để bán

Với điều kiện và thực tế kinh tế của các hộ nông dân này, xu thế của các hộ

là duy trì sản xuất nhằm tự cấp lơng thực và thực phẩm, sản xuất lơng thực giữ

vị trí chủ đạo trong cơ cấu kinh tế của hộ Do tập trung vào giải quyết an toànlơng thực trên các thế mạnh của các hộ sinh sống ở miền núi không đợc chú ýphát triển nh chăn nuôi trâu bò, trồng cây dài ngày Những loại cây này cũngchỉ đợc phát triển nhằm đáp ứng nhu cầu của hộ

ở những hộ này khi kinh tế phát triển, sản xuất ra khối lợng sản phẩm vợtquá tiêu dùng của nông hộ tức là cơ hội để có thể chuyển sang sản xuất hànghoá, nhng do điều kiện sinh sống, phơng thức tích luỹ cổ truyền, tập quán cũchặn lại Thờng thì các sản phẩm d thừa đợc đa vào dự trữ, trớc hết là dự trữ l-

ơng thực và sau đó là mua sắm các đồ dùng gia đình Sở dĩ có tình trạng trên là

do các hộ nông dân này có thói quen sản xuất tự cấp tự túc, cha biết dùng tiền

để tái sản xuất mở rộng và điều kiện tiếp cận thị trờng có nhiều khó khăn

Nh vậy đối với các hộ nông dân ở các khu vực trên xu hớng chuyển sangsản xuất hàng hoá là khó khăn

Đối với các hộ nông dân mà chủ hộ là những ngời có hiểu biết kinh tế thịtrờng, gần thị trờng và là những hộ có trình độ sản xuất khá, chủ hộ có hammuốn làm giàu

Xu hớng phát triển kinh tế của các hộ này có thể tuỳ điều kiện của hộ màphát triển theo một trong các hớng sau:

+ Trên cơ sở của phát triển trồng trọt và phát triển chăn nuôi, sự tác độngthúc đẩy lẫn nhau làm cho phát triển sản xuất vợt qua mức nhu cầu cần thiết,

do vậy chuyển sang sản xuất hàng hoá Đây là xu hớng của đại bộ phận vùngnông hộ của Cao Bằng ở tiểu vùng bồn địa, nơi mà bình quân đất canh tác của

hộ có hạn Theo xu thế này các hộ tập trung đầu t thâm canh trong trồng trọt

và từng bớc mở rộng chăn nuôi gia đình với quy mô vừa

+ Đối với các hộ nông dân ở những nơi có điều kiện thuận lợi về đất đai,thị trờng sẽ mở rộng quy mô sản xuất trớc hết là quy mô đất đai trồng cây dàingày để tạo ra khối lợng nông sản lớn Để phát triển kinh tế hộ theo hớng nàycác chủ hộ phải là ngời có ý chí, đợc đào tạo có trình độ hiểu biết và cần có sựgiúp đỡ khuyến khích của Nhà nớc

+ Đối với những hộ nông dân c trú ở vùng có lợi thế so sánh (vùng cây đặcsản, vùng sản xuất nguyên liệu cho nhà máy) Xu thế phát triển kinh tế hộnông dân ở các sản phẩm có lợi thế so sánh đó để tạo ra sản phẩm hàng hoá cóchất lợng Điều kiện cụ thể ở Cao Bằng các hộ thuộc vùng trồng dẻ ăn hạt(thuộc huyện Trùng Khánh) trồng trúc sáo (huyện Nguyên Bình) trồng mía(huyện Quảng Hoà) có thể chuyển sang sản xuất hàng hoá

Hiện nay bình quân đất canh tác của một hộ nông dân ở tỉnh Cao Bằng mới

có 0,64 ha Đây là yếu tố hạn chế thu nhập của các hộ hiện nay

Đối với một số hộ nông dân có trình độ sản xuất khá, chủ hộ có kiến thức

có ý chí làm giàu, họ muốn có diện tích đất đai lớn hơn để tiến hành tổ chứcsản xuất, thành lập các trang trại sản xuất theo hớng sản xuất hàng hoá

Xu hớng này hiện nay ở Cao Bằng đã và đang đợc khuyến khích phát triển.Trong những năm tới sẽ tiếp tục đợc mở rộng Tuy nhiên cần tạo điều kiện vàgiúp đỡ vốn để cho các hộ nông dân phát triển kinh tế hộ theo hớng này Quymô đất đai của các họ phát triển kinh tế theo hớng này có thể từ 1- 3 ha Sự ra

đời của các nông trại nhỏ sẽ có ảnh hởng đến cơ cấu sản xuất của nông hộ,chuyển một bộ phận nông dân từ sản xuất tự cấp tự túc sang sản xuất hànghoá, chuyển một bộ phận lao động sang sản xuất theo kiểu công nghiệp,chuyên môn hoá

5.1.3 Xu hớng phát triển kinh doanh tổng hợp

Trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong nền kinh tế thị trờng, các

hộ nông dân có xu hớng phát triển kinh doanh tổng hợp, thoát dần nền kinh tếthuần nông Xu hớng phát triển này đợc thể hiện ở những vấn đề cụ thể sau:

- Tỷ trọng loại hình kinh tế hộ thuần nông ngày giảm dần, tăng tỷ trọngloại hình kinh tế hộ kiêm vừa trồng trọt, chăn nuôi, làm nghề rừng và làm cácnghề phụ, kết hợp làm dịch vụ Đồng thời loại kinh tế hộ chuyên cũng đợcphát triển, sự biến đổi này phụ thuộc vào điều kiện từng khu vực, ở những khuvực xa, vùng sâu, vùng cao thì hộ phát triển kinh tế thuần nông là chủ yếu Ng-

ợc lại ở ven đô thị, khu công nghiệp, đờng giao thông các hộ kiêm chiếm tỷ lệcao

- Tỷ trọng vốn đầu t cho trồng trọt giảm dần, đầu t cho chăn nuôi và cácngành nghề tăng dần Xu hớng đối với các hộ phát triển kinh tế theo hớng này

tỷ trọng vốn đầu t cho trồng trọt 35%, đầu t cho chăn nuôi 35- 40%, đầu t chophát triển ngành nghề 20- 25%

- Giảm dần lao động đầu t cho ngành trồng trọt, tăng đầu t lao động chochăn nuôi và ngành nghề Xu hớng đối với các hộ phát triển kinh doanh tổnghợp lao động đầu t cho trồng trọt chiếm 50%, đầu t cho chăn nuôi 25%, đầu tcho các ngành nghề khác 25%

Đối với điều kiện cụ thể ở Cao Bằng nói riêng và ở miền núi Bắc Bộ nóichung xu hớng phát triển kinh tế hộ nông dân theo hớng phát triển kinh doanhtổng hợp là tơng đối phù hợp

5.2 Chủ trơng, chính sách của Đảng và Nhà nớc về phát triển kinh tế

hộ nông dân.

Công cuộc đổi mới kinh tế đất nớc đã thực hiện đợc hơn 10 năm, trong lĩnhvực nông nghiệp chúng ta đã đạt đợc những thành tích đáng kể, sản xuất pháttriển tơng đối toàn diện, ổn định với tốc độ tăng trởng trên 4,3% năm So vớitrớc thời kỳ đổi mới năm 1987, đến nay sản lợng lơng thực cả nớc đã tăng hơn1,8 lần; cà phê tăng 20 lần; cao su tăng 3,5 lần; chè 1,8 lần; đàn bò 1,2 lần; đànlợn 1,5 lần từ một đất nớc phải nhập khẩu lơng thực hàng năm, nớc ta đã trởthành nớc xuất khẩu gạo thứ 2 trên thế giới, kim ngạch xuất khẩu tăng bìnhquân 16,9%/năm

Có đợc những thành quả này trớc hết là nhờ những chủ trơng chính sách

đổi mới về nông nghiệp nông thôn và đặc biệt là các chủ trơng chính sách vàphát triển kinh tế hộ gia đình của Đảng và Nhà nớc Đảng ta rất coi trọng phát

triển kinh tế hộ nông dân, xác định hộ nông dân là đơn vị kinh tế tự chủ và đãban hành hàng loạt chính sách nhằm tạo điều kiện cho các hộ, khuyến khíchcác hộ nông dân phát triển kinh tế theo hớng sản xuất hàng hoá trong sựnghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn.

Mở đầu cho chủ trơng về đẩy mạnh phát triển kinh tế hộ nông dân ở nớc ta

là chỉ thị 100-CT/TW của Ban Bí th TW ĐCSVN về cải tiến công tác khoán(1.1981), mở rộng khoán sản phẩm đến ngời lao động trong các HTX nôngnghiệp, chỉ thị này đã tháo gỡ nhiều vớng mắc ở nông thôn thời bấy giờ, bớc

đầu khơi dậy đợc tinh thần làm chủ, phấn khởi của ngời lao động, lôi cuốn mọigia đình tăng thêm công sức (kể cả lao động phụ) chủ động trong sản xuất,phát huy mọi nguồn lực để phát triển sản xuất, nâng cao thu nhập cho các hộgia đình nông dân

Trên cơ sở kết quả và kinh nghiệm của việc thực hiện chỉ thị 100- CT/TW

đã công nhận sự tồn tại lâu dài và tác dụng tích cực của kinh tế hộ gia đìnhnông dân và kinh tế phát triển bảo vệ quyền làm ăn chính đáng, thu nhập hợppháp của các hộ gia đình nông dân, các hộ cá thể, t nhân Nhà nớc đã cho phép

và khuyến khích các hộ gia đình phát triển kinh tế gia đình nh làm vờn cây ănquả, cây nông nghiệp vờn rừng, chăn nuôi gia súc, gia cầm, tiểu thủ côngnghiệp, dịch vụ để cung ứng sản phẩm cho xã hội, tăng thêm thu nhập cho

hộ gia đình Đồng thời Nhà nớc cũng đã đa ra các chính sách về giao đất, thuê

đất đối với các hộ gia đình ở những vùng đất cha sử dụng và chính sách chocác hộ gia đình ở những vùng đất cha sử dụng và chính sách cho các hộ nôngdân vay vốn sản xuất

Những chính sách trên đã thực sự tạo điều kiện và môi trờng thuận lợi chokinh tế hộ nông dân ở nớc ta phát triển Hàng chục triệu hộ nông dân đã phấnkhởi yên tâm tổ chức sản xuất trên ruộng đất của mình góp phần không nhỏvào sự phát triển nông nghiệp của đất nớc

Tiếp theo những chính sách trên, năm 1993 một loạt các chính sách cụ thể

đã đợc ban hành nhằm giúp đỡ các hộ nông dân chuyển từ sản xuất tự cấp tựtúc sang sản xuất hàng hoá, nâng cao thu nhập cho các hộ nông dân

- Nghị định số 13-CP của chính phủ về công tác khuyến nông đã đa ra cácchính sách nhằm phổ biến những kiến thức, kỹ thuật về trồng trọt chăn nuôi,kinh nghiệm làm ăn, kỹ năng, quản lý kinh tế cho các hộ gia đình để giúp các

hộ nông dân tổ chức sản xuất, kinh doanh có hiệu quả

- Nghị định số 14- CP của chính phủ về chính sách cho hộ nông dân vayvốn để phát triển sản xuất nông lâm ng nghiệp và kinh tế nông thôn TheoNghị định này các hộ gia đình có nhu cầu vay vốn để sản xuất theo đúng qy

định thì đợc nhà nớc cho vay trực tiếp thông qua ngân hàng và các tổ chức tíndụng Đối với các hộ vùng núi cao, hải đảo đợc hởng chính sách vay vốn u

đãi, chính sách này đã giúp các hộ nông dân có đủ vốn để phát triển sản xuất,tạo điều kiện giúp các hộ làm kinh tế giỏi có đủ vốn để mở rộng sản xuất, đầu

t xây dựng vùng sản xuất, hàng hoá

- Nghị định số 64-CP của Chính phủ về việc giao đất nông nghiệp cho các

hộ gia đình, cá nhân sử dụng lâu dài ổn định vào mục đích sản xuất nôngnghiệp và Nghị định 02/CP về việc giao đất lâm nghiệp cho tổ chức, hộ gia

đình, cá nhân sử dụng ổn định, một số chính sách về đất đai nh giao đất, giaorừng đến hộ, chính sách về thuế đất nông, lâm nghiệp, cấy giấy chứng nhậnquyền sử dụng đất, yên tâm đầu t thâm canh sản xuất, nhiều hộ trong quá trìnhtích tụ ruộng đất đã tạo ra các trang trại sản xuất quy mô vừa để tổ chức sảnxuất hàng hoá làm cho kinh tế nông thôn phát triển

Ngoài những chính sách trên, Đảng và nhà nớc còn ban hành một số chínhsách nhằm tạo điều kiện cho kinh tế hộ gia đình nông dân ở nớc ta phát triểnmạnh mẽ hơn nữa những chính sách khuyến khích phát triển kinh tế, chínhsách hỗ trợ gia đình về khoa học công nghệ, chính sách đầu t tín dụng và thị tr-ờng tiêu thụ nông sản, chính sách hỗ trợ sản xuất đối với các hộ gia đình ởvùng cao, xa, sâu những chính sách này đợc cụ thể hoá trong Nghị quyết số06/NQ/TTg về một số vấn đề phát triển nông nghiệp nông thôn Nghị quyết135/TTg và 133/TTg về chơng trình xoá đói giảm nghèo, tự phát triển kinh tếxã hội các xã đặc biệt khó khăn ở miền núi vùng sâu, vùng xa

Những chính sách trên đã giúp cho các hộ gia đình nông dân có đủ giốngtốt, vật t kỹ thuật đủ vốn đầu t thâm canh và yên tâm sản xuất hàng hoá khinhà nớc đã tạo ra các thị trờng tiêu thụ sản phẩm và đã làm cho kinh tế hộnông dân phát triển ngày càng cao, tăng thu nhập cho mỗi gia đình nông dân,cải thiện đời sống ở nông thôn Hàng chục triệu hộ nông dân phấn khởi yêntâm sản xuất, trong đó hàng triệu hộ làm kinh tế có hiệu quả số hộ nghèo ởnông thôn ngày một giảm và ở nông thôn hiện nay đã có hàng triệu hộ gia đìnhphát triển kinh tế trang trại theo hớng sản xuất nông nghiệp hàng hoá

Đứng trớc thực trạng kinh tế nông dân ở nớc ta đang chuyển sang sản xuấtkinh tế hàng hoá kiểu tổ chức trang trại gia đình, để khuyến khích phát triển

nh các loại hình sản xuất khác của kinh tế hộ gia đình phát huy hiệu quả củakinh tế hộ gia đình vừa qua chính phủ đã ban hành Nghị quyết số 03/2000/NQ/

CP về phát triển kinh tế trang trại ở nớc ta, chủ trơng này giúp cho kinh tế hộnông dân ở nớc ta đặc biệt là kinh tế hộ nông dân ở các tỉnh miền núi, ven biển

sẽ có điều kiện chuyển sang sản xuất hàng hoá, đây là động lực nối tiếp vàphát huy động lực kinh tế hộ nông dân ở nớc ta

6 Khái quát tình hình kinh tế hộ nông dân ở một số nớc trên thế giới

Theo Traianov Baruum- Squire, Low… phân loại kinh tế hộ nông dân theo phân loại kinh tế hộ nông dân theotrình độ sản xuất Theo quan điểm này kinh tế hộ nông dân đợc chia thànhnông trại gia đình (nhỏ) và nông trại lớn hoặc chia thành loại nông hộ có quymô đất đai và loại nông hộ có đất đai nhiều

Hiện nay kinh tế nông hộ ở hầu hết các nớc trên thế giới đã phát triển theokinh tế hàng hoá là chủ yếu và có vai trò, vị trí hết sức quan trọng trong sảnxuất nông nghiệp của cả nớc

* Tại Hà Lan, các nông trại gia đình cung cấp 87% lợng sữa, 63% lợng củcải đờng, 85% lợng rau quả cho nhu cầu nông sản phẩm của đất nớc và 90%tín dụng nông nghiệp đợc Nhà nớc chấp nhận ở ngân hàng

* Tại Pháp, với 98 nghìn nông trại đã sản xuất nhiều gấp 2,2 lần so với nhucầu nông sản trong nớc- Tỷ suất sản phẩm hàng hoá của các nông trại này vềhạt cốc là 95%, thịt sữa 70- 80% và rau quả là trên 70%

* Tại các nớc châu á, kinh tế hộ nôngdân (tiểu nông trại) thờng canh táctrên 25- 30% diện tích và sản xuất ra 35- 40% sản lợng các sản phẩm trongnông nghiệp

Trong quá trình phát triển kinh tế nông trại, các hộ nông dân của các nớc đãtăng cờng áp dụng các tiến bộ khoa học và công nghệ trên các lĩnh vực sinh

học, hoá học, cơ điện, tin học vào sản xuất và có xu hớng tăng quy mô sảnxuất của các trang trại.

Từ thực tiễn tình hình phát triển kinh tế nông trại của một số nớc châu á chothấy thực trạng kinh tế hộ nông dân của các nớc này phát triển theo hớng dới

đây:

- Mặc dù trình độ phát triển của các nớc có khác nhau nhng đều giống nhau

là phát triển nông trại gia đình có quy mô nhỏ Đây là hình thức phát triển củakinh tế hộ nông dân phổ biến và phù hợp trong sản xuất nông nghiệp của cácnớc hiện nay

- Hầu hết các nớc đều có quy mô trang trại dới 1 ha hoặc 1- 3 ha, loại hìnhnông trại này chiếm tới 60- 70% tổng số trang trại của cả nớc

- ở Indonesia có tới 9,54 triệu nông trại nhỏ, trong đó nông trại dới 1 hachiếm 70,4% và nông trại từ 1- 3 ha chiếm 24%

- ở Philippin, nông trại dới 3 ha chiếm 68,9%

- ở Thái Lan, nông trại dới 1 ha chiếm 15,9% và nông trại từ 1- 3 ha chiếm27,4%

Về cơ cấu sản xuất, hầu hết các tiểu nông trại của các nớc thờng sản xuất

đa dạng hoá sản phẩm để tránh rủi ro và đảm bảo an toàn lơng thực

Phổ biến là sử dụng lao động của gia đình và họ hàng thân thiết, nếu cóthuê mớn chỉ hạn chế trong lúc thời vụ và với số lợng ít Có thể nói, ở các nớcchâu á tiểu vùng nông trại thờng đợc đặc trng bởi sử dụng cao độ lao động gia

đình

Việc áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật trong sản xuất và quản lý ngàycàng đợc các nông hộ chú ý nên đã làm cho sản xuất của nông hộ phát triểnmạnh, doanh thu và thu nhập ngày càng lớn Do đó, kinh tế hộ nông dân củacác nớc châu á hiện nay đóng góp quyết định cho sự phát triển công nghiệpcủa các nớc, có vai trò quan trọng đối với các ngành kinh tế khác và xuất khẩu

Xu hớng chung là quy mô sản xuất và đất canh tác của một nông hộ của cácnớc đều tăng, số lợng nông hộ giảm

6.2 Tình hình kinh tế hộ nông dân ở nớc ta.

Trong quá trình phát triển nông nghiệp ở nớc ta, cùng với sự phát triển củaquan hệ sản xuất và lực lợng sản xuất, kinh tế hộ nông dân ở nớc ta đã cónhững biến đổi thăng trầm

Dới thời kỳ Pháp thuộc tuyệt đại bộ phận kinh tế nông hộ sản xuất còn lạchậu, thuần nông, tự nhiên, tự cấp tự túc Đa phần nông dân làm rẽ ruộng của

địa chủ và đi làm thuê Một bộ phận lớn nông hộ còn sản xuất theo hớng cổtruyền với kinh nghiệm và kỹ thuật thô sơ sau hoà bình lập lại (1955- 1959)cuộc cách mạng cải cách ruộng đất ở miền Bắc đã tạo ra nền kinh tế hộ nôngdân dới chế độ mới Lúc này, trình độ sản xuất vẫn còn lạc hậu, nhng nôngnghiệp có dấu hiệu phát triển và bớc đầu xuất hiện tiền đề của hàng hoá Nhngsau đó công cuộc xây dựng CNXH ở miền Bắc, do chủ trơng phát triển kinh tếquốc doanh và kinh tế tập thể nên trong thời kỳ này vai trò kinh tế hộ nông dân

bị phủ nhận bởi mô hình tập thể và quốc doanh hoá

Trong 10 năm thực hiện đổi mới kinh tế ở nớc ta, cùng với các thành phầnkinh tế khác, kinh tế hộ nông dân đã từng bớc phát triển theo đúng quy luật

đến nay kinh tế hộ nông dân đã thực sự trở thành đơn vị kinh tế tự chủ, sảnxuất hàng hoá trong nông nghiệp nông thôn Gần 12 triệu hộ nông dân đang làcác đơn vị chủ yếu sản xuất ra phần lớn các nông sản phẩm cung cấp cho nhucầu tiêu dùng trong nớc và xuất khẩu, nhiều hộ nông dân đã thực hiện chuyểndịch cơ cấu kinh tế, ứng dụng có kết quả tiến bộ khoa học công nghệ, đầu tthâm canh nên thu nhập tăng, đời sống các hộ nông dân đợc cải thiện và nângcao một bớc Đề cập đến vai trò của kinh tế hộ nông dân ở nớc ta hiện nayNghị quyết số 06/NQ/TW của BCHTW khoá VIII đã chỉ rõ: "Kinh tế hộ gia

đình ở nông thôn là loại hình tổ chức sản xuất có hiệu quả về kinh tế xã hội,tồn tại, phát triển lâu dài, có vị trí quan trọng trong sản xuất nông nghiệp vàquá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp nông thôn Tiếp tụckhuyến khích kỹ thuật hộ phát triển mạnh mẽ để tạo ra lợng sản phẩm hànghoá đa dạng có chất lợng giá trị ngày càng cao, tăng thu nhập cho mỗi hộ gia

đình nông dân… phân loại kinh tế hộ nông dân theo đồng thời thực hiện chuyển dịch cơ cấu kinh tế hộ… phân loại kinh tế hộ nông dân theo"

Để đạt đợc mức độ phát triển nh trên, kinh tế hộ nông dân ở nớc ta đã pháttriển từ thấp đến cao, quá trình phát triển kinh tế hộ nông dân luôn gắn liền vớichủ trơng, chính sách phát triển kinh tế hộ phù hợp trong từng thời kỳ của

Đảng và Nhà nớc

Trong thời kỳ "khoán 100" và thực hiện Nghị quyết 10- NQ/TW kinh tế hộnông dân bắt đầu đợc hình thành, đã đợc tự chủ ít nhiều về sức lao động và tliệu sản xuất Tuy nhiên kinh tế hộ nông dân ở thời kỳ này vẫn bị chi phối bởi

kinh tế tập thể nhng đã phát huy tốt nguồn năng lực của hộ gia đình vào sảnxuất, làm thay đổi đáng kể bộ mặt nông thôn ở nớc ta.

Từ cuối năm 80 và những năm đầu của thập niên 90, kinh tế hộ nông dân đãtrở thành đơn vị kinh tế tự chủ trong nông nghiệp, từ đó đến nay với các chínhsách về đất đai, vay vốn, khuyến nông, khoa học công nghệ và các chính sáchkhuyến khích kinh tế hộ nông dân phát triển đã tạo cho kinh tế hộ nông dânphát triển khá nhanh, từ sản xuất chủ yếu đáp ứng nhu cầu cuộc sống của hộgia đình, ngày càng có nhiều hộ nông dân sản xuất hàng hoá, thoát dần thuầnnông Đến nay ở nông thôn đã xuất hiện nhiều hộ làm kinh tế tổng hợp, hộchuyên làm dịch vụ nông nghiệp và xuất hiện hình thức kinh tế trang trại mỗingày một tăng dần về quy mô

Quá trình phát triển kinh tế hộ nông dân gắn liền với điều kiện tự nhiênkinh tế xã hội ở các vùng nông thôn Thời kỳ đầu do kinh tế ở nông thôn chaphát triển các hộ nông dân tổ chức sản xuất chủ yếu dựa vào đất đai do Nhà n-

ớc giao chủ sử dụng (0,2- 0,5 ha/hộ) nguồn lao động của gia đình (2- 2,5 lao

động/hộ) nguồn vốn tự có của gia đình Nhng trong quá trình tái sản xuất mởrộng các yếu tố sản xuất nh đất đai, vốn lao động… phân loại kinh tế hộ nông dân theo ngày đợc tăng cờng Một

số hộ phát triển kinh tế hộ gia đình theo hình thức trang trại quy mô gấp 3 lần

so với diện tích bình quân 1 hộ, lao động sử dụng khoảng 10 lao động thờngxuyên, vốn khoảng 30- 40 triệu Sự phát triển kinh tế hộ thành kinh tế trangtrại là tất yếu vì theo quy luật phát triển không đồng đều, có một bộ phận hộgia đình trong quá trình sản xuất đã bứt phá lên, đi vào sản xuất hàng hoá, chothị trờng ở các mức độ khác nhau

Về cơ cấu kinh tế của hộ nông dân, lúc đầu chủ yếu lấy trồng trọt làm chínhtrong cơ cấu cũng có sự chuyển dịch theo hớng tích cực tăng dần tỷ trọngngành trồng trọt Chính vì vậy mà thu nhập của hộ nông dân từ nông nghiệpgiảm từ 91% (1993) xuống còn khoảng 75% hiện nay

Từng bớc tăng dần tỷ suất sản phẩm hàng hoá của hộ nông dân ở các hộnông dân sản xuất theo hình thức trang trại tỷ suất sản phẩm hàng hoá đạt tới50- 70%

Về thu nhập của các hộ nông dân đã có sự gia tăng đáng kể, bình quântrong những năm qua mức thu nhập của các hộ nông dân ở nớc ta tăng từ 8-10%/năm Tuy nhiên mức thu nhập của các hộ nông dân có sự chênh lệch giữacác vùng và ngay cả trong một vùng mức chính sách thu nhập giữa các nhóm

hộ cũng có sự chênh lệch khá nhiều, có nơi chênh lệch nhau từ 8- 10 lần Theo

thống kê ở nông thôn nớc ta hiện nay số hộ giàu chiếm khoảng 10- 20% số hộ

có thu nhập trung bình chiếm 50- 60% và số hộ nghèo còn tới 10- 15%

Chơng II thực trạng phát triển kinh tế hộ nông dân

ở tỉnh cao bằng

I Khái quát đặc điểm địa bàn nghiên cứu

1 Điều kiện tự nhiên

Tỉnh lỵ Cao Bằng cách thủ độ Hà Nội 286 km đờng quốc lộ số 3 (Hà Thái nguyên- Bắc Cạn- Cao Bằng) cách thị xã Lạng Sơn 120 km theo đờngquốc lộ 4B qua Đông Khê, Thất Khê

Nội-Với vị trí địa lý của tỉnh nh trên, Cao Bằng là một tỉnh có nhiều lợi thế đểphát triển kinh tế theo hớng sản xuất hàng hoá

b- Địa hình, địa mạo

Cao Bằng là một tỉnh có địa hình phức tạp, độ cao trung bình so với mặtbiển trên 300 m, thấp dần từ Bắc xuống Nam và từ Tây sang Đông Đỉnh caonhất là ngọn Phia Da thuộc huyện Bảo Lạc có độ cao 1980 m

Địa hình của Cao Bằng đợc chia thành ba vùng rõ rệt:

- Vùng bồn địa: địa hình bằng phẳng, đồi thấp xen kẽ các cánh đồng rộng,chủ yếu phân bố ở huyện Hoà An, thị xã Cao Bằng và các xã phía Nam huyện

Hà Quảng Độ cao trung bình so với mặt biển khoảng 100- 200 m

- Vùng núi đất: vùng này chạy từ phía Tây Bắc huyện Bảo Lạc qua NguyênBình xuống phía Tây Nam thuộc huyện Thạch An Độ cao trung bình so vớimặt biển khoảng 300- 600 m Địa hình chia cắt phức tạp, độ dốc lớn

- Vùng núi đá vôi: Chạy t phía Bắc và phía Đông dọc theo biên giới ViệtTrung vòng xuống phía Đông nam của tỉnh bao gồm các huyện Hà Quảng, TràLĩnh, Trùng Khánh, Thông Nông, Hạ Lang, Quảng Hoà Đặc điểm chung củavùng này là địa hình cao, dốc, chia cắt phức tạp

e Đặc điểm thời tiết khí hậu.

Do nằm sát chì tuyến Bắc trong vành đai nhiệt đới Bắc bán cầu nên khí hậucủa tỉnh Cao Bằng mang tính chất khí hậu nhiệt đới gió mùa Trong năm có haimùa rõ rệt: mùa nóng (ma nhiều) từ tháng 4 đến tháng 10 và mùa lạnh (ma ít)

đặc biệt, cho phép phát triển những loại cây trồng đặc sản nh cây để ăn hạtTrùng Khánh, cây hồi ở Trà Lĩnh… phân loại kinh tế hộ nông dân theo Với đặc điểm khí hậu của tỉnh Cao Bằng

nh trên, cho phép phát triển đợc một nền công nghiệp đa dạng và gieo trồng

đ-ợc nhiều vụ trong năm

d- Điều kiện đất đai

Theo tài liệu điều tra bổ sung xây dựng bản đồ đất tỉnh Cao Bằng (tỷ lệ1/100.000) của viện quy hoạch và TKNN năm 1998, trên địa bàn Cao Bằng đất

đồi núi chiếm tới 97% và đợc hình thành do kết quả phong hoá nhanh, mạnhtriệt để, đồng thời cũng dễ bị thoái hoá rửa trôi, xói mòn mạnh một khi mấtcân bằng sinh thái Cụ thể gồm các loại đất chính sau:

- Đất đỏ vàng trên phiến đá thạch sét: 210.269 ha

- Đất nâu đỏ, nâu vàng trên đá vôi: 19.517 ha

- Đất đỏ vàng trên đá Mauna Bazơ trung tính 23.604 ha

- Đất đỏ vàng trên đá Mauma a xít 13.890 ha

- Đất vàng nhạt trên đá cát 31.351 ha

- Đất đỏ vàng trên phù sa cổ 2.323 ha

- Đất đỏ vàng biến đổi do trồng lúa 8.578 ha

- Đất xói mòn trơ sỏi đá 92.823 ha

Ngoài các loại đất đồi núi trên, ở Cao Bằng còn có 10.348 ha đất dốc tụ,4.307 ha đất phù sa và 64.938 ha đất mùn vàng đỏ trên núi

đ- Nguồn nớc

Cao Bằng là vùng thợng nguồn của một số sông thuộc hai hệ thống sôngHồng và sông Tả Giang (Trung Quốc) Trên địa bàn tỉnh có khoảng gần 1200con sông, suối có chiều dài từ 2 km trở lên với tổng chiều dàilà 3.175 km, mật

độ sông suối 0,41 km/km2

Các sông chính gồm sông Bằng, sông Gấm, sông Năng, sông Quảng Sơn

- Sông Bằng: Sông này gồm 2 nhánh chính, nhánh phía Tây bắt nguồn từhuyện Thông Nông, nhánh phía Đông bắt nguồn từ huyện Trùng Khánh và đổvào Trung Quốc qua Thuý Khẩu Diện tích lu vực tính đến Thuỷ Khẩu là 4560

km2 9 phần Việt Nam là 4000 km2 Đây là con sông lớn nhất ở Cao Bằng, lu ợng nớc trung bình của sông này là 72,5 m2/ngày

l Sông Gấm: sông này bắt nguồn từ Trung Quốc chảy qua Bảo lạc và nhậpvới sông Nho Quế chảy từ Hà Giang sang Diện tích lu vực tính đến Bảo lạc là

4060 km2, chiều dài sông chính là 192 km

- Sông Năng: Sông này bắt nguồn từ Ngân Sơn chảy qua huyện Chợ Rã đổvào hồ Ba Bể Diện tích lu vực tính đến thác Đầu Đẳng là 1890 km2 chiều dàisông chính là 122 km2

- Sông Quây Sơn: Sông này bắt nguồn từ Trung Quốc chảy qua TrùngKhánh sau đó lại chảy vào Trung Quốc Diện tích lu vực tính đến thác BảnGiốc là 1570 km2, chiều dài sông chính là 89 km (phần Việt Nam 38 km)

e- Thảm thực vật

Thảm thực vật ở Cao Bằng khá phong phú và đa dạng Thực vật tự nhiênphổ biến ở Cao Bằng là hạt dẻ, cây săng lẻ, họ sến Trên các nơng bỏ hoá lâunăm có các cây huba soi, thành nganh, trà hơu Một điều đáng chú ý là khảnăng tái sinh rừng ở Cao Bằng tơng đối khá

- Thực vật trồng: ở vùng khai thác để sản xuất nông, lâm nghiệp thảm thựcvật cây ngắn ngày gồm có lúa nớc, ngô khoai, sắn, thuốc lá, mía, đậu tơng.Cây ăn quả gồm lê, mận, mơ, hồng, mắc mật, vải, nhãn Cây lâu năm gồm dẻ,hồi, thông trầu, trúc, xoan, mắc rác… phân loại kinh tế hộ nông dân theo

Nh vậy thảm thực vật khá đa dạng, có cả cây ôn đới và nhiệt đới

2 Điều kiện kinh tế xã hội và môi trờng

a Thực trạng phát triển kinh tế nông thôn của tỉnh

Cùng với sự phát triển kinh tế chung của cả nớc trong thời kỳ đổi mới, mấynăm gần đây, kinh tế Cao Bằng đã có sự chuyển biến đáng kể Giá trị tăngthêm năng 2000 đạt 872.552 triệu đồng theo giá cố định năm 1994, bình quân

GDP đầu ngời đạt trên 1,5 triệu đồng trên ngời Từ năm 1996- 2000 tốc độtăng trởng bình quân trên 10% đây là tốc độ tăng trởng khá cao đối với mộttỉnh miền núi nh Cao Bằng.

Đi đôi với sự tăng trởng kinh tế cơ cấu kinh tế của tỉnh cũng có sự chuyểndịch theo hớng tăng dần, tỷ trọng ngành công nghiệp dịch vụ và giảm dần tỷtrọng trong ngành nông nghiệp Bảng số liệu dới đây cho thấy sự chuyển dịchcơ cấu kinh tế của Cao Bằng trong những năm qua

Bảng 1 Cơ cấu kinh tế tỉnh Cao Bằng thời kỳ 1990- 2000

1998

Năm2000

Ngành công nghiệp xây dựng 7,1 12,2 16,2 16

(Nguồn: Niên giám thống kê tỉnh Cao Bằng)

- Điểm nổi bật nhất trong phát triển kinh tế của tỉnh vừa qua là trong nôngnghiệp đã xoá dần thế độc canh cây lơng thực, chuyển sang phát triển theo h-ớng đa dạng hoá cây trồng, đa dạng hoá sản phẩm, phát triển tổng hợp, kết hợpgiữa trồng trọt và chăn nuôi (kể cả nuôi trồng thuỷ sản) và ngành nghề nôngnghiệp đã gắn với lâm nghiệp

Sản lợng lơng thực sản xuất năm 2000 đạt 171880 triệu tấn, tăng hơn so vớinăm 1992 gần 36 nghìn tấn, tốc độ tăng trởng đạt khoảng 5,0%/năm (tơng đ-

ơng với tốc độ tăng trởng bình quân chung của cả nớc), bình quân lơng thựcquy thóc năm 2000 đạt 307 kg/ngời, là một trong 3 tỉnh ở vùng miền núi Bắc

Bộ có mức lơng thực sản xuất bình quân trên đầu ngời vợt mcs 300 ời/năm

kg/ng Diện tích các loại cây trồng mang tính hàng hoá cũng đều có sự gia tăng

đáng kể Năm 2000 diện tích cây công nghiệp đạt 11474 ha tăng 2021 ha sovới năm 1994, diện tích cây thực phẩm là 3661 ha, tăng 228 ha, diện tích cây

ăn quả 2114 ha, tăng 969 ha

- Đi đôi với phát triển trồng trọt, trong những năm qua ngành chăn nuôicũng đã đợc chú ý phát triển, giá trị sản phẩm ngành chăn nuôi tăng bình quân3,6%/năm

Trong mấy năm gần đây, trên địa bàn tỉnh đã xuất hiện một số mô hìnhphát triển kinh tế nông- lâm nghiệp theo hớng nông lâm kết hợp và thâm canh

Nh mô hình phát triển vờn rừng, trang traị, mô hình thâm canh lúa nớc, ngô

đạt năng suất cao ở huyện Hoà An, mô hình phát triển cây ăn quả kết hợp câycông nghiệp, mô hình nuôi bò kết hợp trồng rừng… phân loại kinh tế hộ nông dân theo

Tuy đã đạt đợc một số thành tựu trong phát triển kinh tế hộ nông dân, nhất

là trong sản xuất nông lâm nghiệp Nhng đến nay nền kinh tế của Cao Bằngvẫn đang ở điểm xuất phát thấp, sản xuất hàng hoá cha phát triển, đang đứngtrớc nhiều khó khăn thách thức, nền kinh tế của tỉnh phổ biến là sản xuất nhỏ,

tự cấp tự túc, cha có ngành sản xuất nào đợc coi là ngành sản xuất hàng hoá

đáng kể Thuốc là cây trồng hàng hoá truyền thống của tỉnh hiện nay phát triểnchậm Cây ăn quả tuy có phát triển nhng phân tán và chủng loại cây phức tạp,nền kinh tế của tỉnh mới tự đảm bảo tiêu dùng trên lãnh thổ khoảng 80%, thunhập còn thấp, bình quân GDP trên đầu ngời mới bằng 60% bình quân chungcủa cả nớc, hàng năm phải nhận trợ cấp ngân sách từ trung ơng khoảng 70%tích luỹ thấp do đó vốn để đầu t phát triển sản xuất

- Hệ thống đờng giao thông: hiện nay ở Cao Bằng có 347 km đờng quốc lộ(3 tuyến đờng), 467 km đờng tỉnh lộ 651 km đờng huyện lộ, 95 km đờng đôthị và 1023 km đờng xã

Nhình chung đờng giao thông phân hố khá đều và đã đợc từng bớc đầu tnâng cấp Tuy nhiên khó khăn hiện nay là toàn tỉnh có tới 44 xã cha có đờng ôtô tới trung tâm xã

- Hệ thống công trình thuỷ lợi tính đến cuối năm 2000 trên địa bàn tỉnh CaoBằng đã xây dựng đợc 25 hồ chứa nớc, 1288 phai đập, 99 trạm bơm, 1899 m-

ơng tự chảy và gần 7000 kho gạch, guồng con phục vụ tới cho khoảng 33000

ha Tuy nhiên nhìn chung hiện nay các công trình trên đang bị xuống cấpnghiêm trọng cần đợc đầu t nâng cấp mới phát huy đợc hiệu quả

- Hệ thống mạng lới điện hiện tại ở Cao Bằng có 4 trạm thuỷ điện do tỉnhquản lý, sản lợng điện hàng năm của các trạm này đạt 4-5 triệu kw/h Ngoài ra

ở khu vực … phân loại kinh tế hộ nông dân theo.còn có 3 trạm biến áp 110 KV đạt 16 MVA, 106,6 Km đờng dây

35 KV( 2 trạm biến áp 35 KV/10KV, 4 trạm biến áp35/0,4KV và 70 KM đờngdây 0,4KW

+ Về mạng lới y tế: trên địa bàn tỉnh hiện hay có 28 bệnh viện, phòng khámkhu vực, 1 xí nghiệp dợc và 181 trạm y tế xã Bình quân có 26 giờng bện và 6bác sĩ trên 1 vạn dân

+ Về công trình cấp nớc sạch, tính đến cuối năm 2000 toàn tỉnh có 9595 bểchứa nớc sinh hoạt( 6 m3/ bể), 16 tuyến đờng ống dẫn nớc có tổng chiều dài12,8 km và 251 km bể chứa nớc công cộng

Tóm lại, tuy trong những năm qua ở Cao Bằng có nhiều cố gắng trong việc

đầu t xây dựng hệ thống cơ sở hạ tầng phục vụ đời sống và sản xuất cho dân ctrong tỉnh Nhng nhìn chung còn nghèo nàn nên cha đáp ứng đợc nhu cầu.Phần lớn đờng giao thông có chất lợng kém, đờng giải nhựa hoặc bê tông chỉmới chiếm 63% tổng chiều dài các loại đờng, mật độ đờng giao thông chỉ mới

đạt 0,44km/1 km2 ( bằng khoảng 35-30% mật độ chung của cả nớc) Hệ thốngcông trình thuỷ lợi mới tới cho đợc 1/2 diện tích đất canh tác cần tới hiện naytoàn tỉnh còn tới 94 xã cha có điện

Do điều kiện cơ sở hạ tầng nh trên đã làm cho nhiều khu vực nông thôn củatỉnh bị kìm hãm trong vòng luẩn quẩn của tự cấp tự túc và đói nghèo Thếmạnh về rừng, cây lâu năm cha đợc khai thác tốt, các hộ gia đình nông dân ởcác khu vực này thờng vẫn phải canh tác theo phơng thức đốt nơng làm rẫy vàkhai thác sản phẩm rừng tự nhiên để đảm bảo cuộc sống ngày

e Dân số

Theo thống kê năm 2000 dân số của tỉnh Cao Bằng là 494742 ngời c trú tại

189 xã, phờng Mật độ dân số là 74 ngời/ 1km2 Trên địa bàn tỉnh có 9 dân tộc

đang sinh sống, trong đó ngời Tày đông nhất(43,6%), ngời Nùng(35,5%), ngờiDao(8,9%), ngời H' mông(6,4%), ngời Kinh( 3,9%), ngời Sán chỉ(1,1%), ngờiLôlô( 0,15%) và 0,655 là ngời các dân tộc

Dân số ở Cao Bằng hiện nay sống chủ yếu ở khu vực nông thôn Dân sốnông thôn năm 2000 của tỉnh là 429133 ngời chiếm 90,6% dân số chung củatỉnh

Trong những năm qua tuy công tác dân số, kế hoạch hoá giai đoạn ở tỉnhCao Bằng có nhiều chuyển biến nhng hiện nay Cao Bằng vẫn là một trongnhững tỉnh có tốc độ phát triển dân số cao Theo thống kê năm 2000 ở khu vựcnông thôn tốc độ tăng trởng dân số tự nhiên 2,55%/năm, tỷ lệ tăng tự nhiên

Diệntích trung bình(ngời)

Mật độ dân số(ngời/km

Kết quả điều tra cho thấy do lao động nhiều, việc làm ít nên ở khu vực nôngthôn hiện nay số giờ làm việc trong ngày của ngời lao động rất thấp thờng chỉ3- 4 giờ (ngày), số ngày công trong năm chỉ đạt từ 125- 150 ngày công/năm

Theo báo cáo về giải quyết việc làm của ngành lao động tỉnh Cao Bằng có thểgiải quyết việc làm tại chỗ cho khoảng 80% số lao động của tỉnh, số lao độngcòn lại cần phải điều phối giữa các khu vực sản xuất và giữa các huyện thịtrong tỉnh thậm chí có thể phải nghiên cứu chuyển 10- 15% lao động của tỉnh

để tạo việc làm ổn định, lâu dài

3 Tình hình đời sống dân c

Nằm trong tình hình chung của các tỉnh thuộc vùng miền núi Bắc Bộ, tìnhhình đời sống của các hộ gia đình ở Cao Bằng, đặc biệt là các hộ dân c ở khuvực nông thôn huyện còn ở mức thấp

Trình độ dân trí hiện nay còn rất thấp và không đều giữa các tiểu vùng sinhthái và giữa các dân tộc Theo điều tra hiện nay thì toàn tỉnh có khoảng 25% sốngời trong độ tuổi lao động còn mù chữ, dịch vụ y tế cơ sở còn nhiều khó khăn

và thiếu thốn, đội ngũ cán bộ quản lý hiện nay đang còn hạn chế nhiều mặt sovới yêu cầu đổi mới, nền kinh tế thiếu lực lợng kỹ thuật và công nhân lànhnghề, nhiều tệ nạn xã hội cha đợc đẩy lùi nh nghiện hút, mê tín dị đoan, tìnhtrạng du canh du c vẫn còn tơng đối phổ biến Năm 1997 vòn 3182 hộ, 23389khẩu sống du canh du c

Trình độ dân trí và những tập tục lạc hậu nh trên đã kìm hãm sự phát triểnsản xuất trong những năm tới đi đôi với việc nâng cao trình độ dân trí, cần phảităng cờng công tác khuyến nông, khuyến lâm, đa tiến bộ khoa học kỹ thuật

đến các hộ gia đình có vậy mới có điều kiện để khai thác đợc nguồn lực của hộnông dân, đẩy mạnh phát triển sản xuất

Đời sống đại bộ phận các hộ nông dân ở Cao Bằng hiện nay đang gặp nhiềukhó khăn thiếu thốn, đặc biệt là các hộ gia đình ngời H'Mông, Sán chỉ, Giao… phân loại kinh tế hộ nông dân theo

c trú tập trung ở tiểu vùng sinh thái núi đất (Bảo Lạc, Nguyên Bình) Hiện nay

ở khu vực này phơng pháp canh tác nơng rẫy vẫn giữ vai trò chủ đạo quantrọng trong sản xuất nông nghiệp nói chung và sản xuất lơng thực nói riêng,nhiều nơi thuộc các xã vùng cao, vùng sâu có sản lợng lơng thực trên đầu ngờirất thấp, mới chỉ đạt dới 150 kg/ngời/năm, trong đó chủ yếu là màu, nơi có sửdụng 100% là màu (ngô, sắn)

Theo kết quả điều tra nông thôn năm 1994, số hộ đói nghèo của tỉnh chiếmkhoảng 33% (riêng hộ thiếu đói chiếm 20%) với thực trạng đời sống của các

hộ gia đình nh trên, trong những năm tới cần đẩy mạnh phát triển kinh tế hộ

gia đình để giải quyết an toàn lơng thực và thực hiện chơng trình xoá đói giảmnghèo.

4 Cảnh quan môi trờng

Tuy là một tỉnh miền núi vùng cao, những vấn đề môi trờng của tỉnh CaoBằng cũng là vẫn đề cần đợc đặt ra và quan tâm giải quyết, vấn đề môi trờngsinh thái đáng quan tâm nhất của tỉnh là do một thời gian dài không chú ý cácbiện pháp ngăn ngừa tệ nạn đốt rừng làm nơng rẫy và do hiệu quả của chiếntranh biên giới để lại nên thảm thực vật che phủ đấ hiện nay chỉ mới đạtkhoảng 60% so với tỷ lệ che phủ đảm bảo cân bằng sinh thái Một số nơi đầunguồn, dốc lớn, đất bị xói mòn, rửa trôi mạnh, diện tích đất sói mòn trơ sỏi đácủa tỉnh chiếm tới 1,5% diện tích các loại đất của tỉnh Để tái tạo lại cảnh quanmôi trờng của một tỉnh miền núi trong những năm tới cần có các giải pháp đểcải tạo phục hồi những khu vực đất đã bị xói mòn trơ sỏi đá và nâng tỷ lệ chephủ của thảm thực vật rừng đạt mức cân bằng sinh thái Tuy công nghiệp và đôthị của tỉnh cha thật sự phát triển, nhng do ngay từ đầu cha chú ý đến vấn đềbảo vệ môi trờng, cha có các giải pháp về bảo vệ môi trờng cho nên đã có ônhiễm môi trờng ở khu vực mỏ Măng gan Trà Lĩnh, ô nhiễm môi trờng do rácthải đô thị, chất thải công nghiệp, hoá chất độc sử dụng trong nông, lâmnghiệp, đã có hiện tợng ô nhiễm đầu nguồn nớc Vì vậy cùng với quá trìnhkhai thác các nguồn lợi một cách tối đa để phát triển kinh tế- xã hội nâng caochất lợng cuộc sống thì việc tái tạo lại cảnh quan, bảo vệ môi trờng đảm bảocho phát triển lâu bền là vô cùng cần thiết

II Thực trạng kinh tế hộ nông dân ở Cao Bằng

Trên cơ sở tổng hợp phân tích các phiếu điều tra về kinh tế hộ nông dân ở

ba huyện đại diện cho các tiểu vùng sinh thái ở Cao Bằng tôi rút ra một số vấn

đề về thực trạng kinh tế hộ nông dân ở Cao Bằng hiện nay

1 Quy mô và kết cấu hộ nông dân

Chúng ta đã biết, hộ là một đơn vịi kinh tế- xã hội Do vậy hộ thực hiệnchức năng sản xuất, kinh doanh, tái sản xuất lao động, xây dựng quỹ phúc lợigia đình, cùng xã hội bảo quản mọi điều kiện trởng thành của lực lợng lao

động và đồng thời hộ là một đơn vị tiêu dùng các sản phẩm của xã hội tạo ra.Nghiên cứu quy mô và kết cấu của hộ cho ta biết đợc nguồn nhân lực mộttrong nông nghiệp nguồn nhân lực lớn vào bậc nhất của kinh tế hộ nông dân.Nhân lực chính là nguồn tạo ra của cải và là cơ sở tồn tại của kinh tế hộ Đối