Phßng gi¸p dôc vµ ®µo t¹o quËn h¶i an 1/16 16/16 ( NĂM HỌC 2021 2022 ) ỦY BAN NHÂN DÂN HUYỆN ĐAN PHƯỢNG TRƯỜNG TIỂU HỌC TÂN LẬP A SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM KINH NGHIỆM NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY TẬP LÀM VĂN TẢ[.]
Trang 1NĂM HỌC: 2021 - 2022
TRƯỜNG TIỂU HỌC TÂN LẬP A
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
KINH NGHIỆM NÂNG CAO HIỆU QUẢ DẠY
TẬP LÀM VĂN TẢ CẢNH LỚP 5
Cấp học : Tiểu học Tên tác giả : Nguyễn Thị Thìn Đơn vị công tác : Trường Tiểu học Tân Lập A Chức vụ : Giáo viên
Trang
Trang 21 MỞ ĐẦU 3
1.1 Lý do chọn đề tài: 3
1.1.1 Cơ sở lí luận : 3
1.1.2 Cơ sở thực tiễn: 3
1.2.Mục đích nghiên cứu 4
1.3 Đối tượng nghiên cứu 4
1.4 Nhiệm vụ nghiên cứu 4
1.5 Phương pháp nghiên cứu: 4
1.5.1.Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận: 4
1.5.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn: 4
1.6 Phạm vi, kế hoạch nghiên cứu: 5
1.6.1 Phạm vi nghiên cứu: 5
1.6.2 Kế hoạch nghiên cứu: 5
2 GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 5
2.1 Cơ sở lý luận 5
2.1.1.Khái niệm về văn miêu tả: 5
2.1.2 Tả cảnh: 5
2.1.3 Cách viết bài văn tả cảnh: 5
2.2 Điều tra thực trạng 6
2.3 Các biện pháp thực hiện 8
2.3.1 Giúp học sinh hiểu rõ đặc điểm cơ bản của văn tả cảnh 8
2.3.2 Hướng dẫn học sinh cách quan sát đối tượng miêu tả; cách chọn lựa hình ảnh, nội dung miêu tả; sắp xếp ý, đoạn 8
2.3.3 Tổ chức cho học sinh xây dựng nội dung 11
2.3.4 Hướng dẫn học sinh diễn đạt có nghệ thuật 12
2.3.5 Thực hiện nghiêm túc tiết trả bài Tập làm văn 15
2.4 Hiệu quả 17
3 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 17
3.1 Kết luận: 17
3.2 Khuyến nghị 18
3.2.1 Với phòng giáo dục và đào tạo: 18
3.2.2 Về phía nhà trường: 18
Trang 31 MỞ ĐẦU 1.1 Lý do chọn đề tài:
1.1.1 Cơ sở lí luận :
“Cái tháp nào cũng phải xây từ mặt đất lên”
(Lê – Nin).
Thật vậy, nền móng đầu tiên ấy càng vững chắc bao nhiêu thì công trình
đó mới trụ vững bấy nhiêu Cũng như những mầm non tương lai của đất nước có đâm chồi, nảy lộc và đơm bông kết trái cho đời, phải được hình thành qua hiểu biết từ bài giảng sinh động của các thầy cô giáo- đặc biệt là đội ngũ bậc Tiểu
học- người đặt “viên gạch đầu tiên” cho sự hình thành và phát triển nhân cách
của trẻ Để các em học sinh mãi mãi đẹp như những đóa hoa đang kết trái dưới ánh sáng mặt trời thì chính là nhờ vào sự dìu dắt, dạy dỗ của các thầy, cô
giáo-những người “ươm cây” cho đất nước Vườn cây ấy sẽ xanh tươi và lớn mãi bởi
có những người “gieo hạt” tài năng và hết lòng tận tâm với nghề nghiệp Hiểu
được ý nghĩa và trách nhiệm to lớn của nghề dạy học, bản thân tôi luôn tự mình nghiên cứu, học tập các tài liệu chuyên môn, thường xuyên dự giờ, thăm lớp, học hỏi đồng nghiệp để đầu tư vào mỗi tiết dạy đạt hiệu quả cao và mong muốn đóng góp chút ít sức lực của mình vào công trình nghiên cứu khoa học
Trong chương trình Tiếng Việt ở bậc Tiểu học, Tập làm văn là phân môn quan trọng Nó là phân môn nhằm rèn luyện cho học sinh cả bốn kĩ năng: nghe, nói, đọc và viết Tiếng Việt Làm văn là công việc cuối cùng thử thách các kĩ năng tiếng Việt, vốn sống, vốn văn học, năng lực cảm thụ văn học của các em một cách tổng hợp Đề tập làm văn đòi hỏi các em thể hiện suy nghĩ, cảm xúc, tình cảm của mình bằng ngôn ngữ viết Với thời lượng 2 tiết trong một tuần, phân môn tập làm văn lớp 5 giúp học sinh rèn luyện kĩ năng làm các kiểu bài
văn miêu tả như : Tả cảnh, tả người, tả cây cối, tả đồ vật, tả con vật… Trong
đó, kiểu bài văn tả cảnh chiếm thời lượng nhiều nhất (18 tiết/cả năm) được
thông qua các yêu cầu: tìm hiểu bài văn tả cảnh, lập dàn ý, dựng đoạn mở bài, kết bài, viết đoạn văn, viết bài văn tả cảnh, trả bài văn tả cảnh Đối tượng của
các bài văn tả cảnh (đề tài cụ thể) mà sách giáo khoa đưa ra rất phong phú: tả
cảnh một cơn mưa, tả cảnh trường em, tả cảnh sông nước, tả một cảnh đẹp của địa phương, tả cảnh đường phố, tả căn hộ gia đình hoặc ngôi nhà của em…
Để viết tốt, nâng cao năng lực cảm thụ văn học, diễn tả trong kiểu bài tả cảnh, các em cần phải trau dồi vốn sống và vốn văn chương Các em phải luyện viết nhiều Để viết được, phải học cách nghĩ, cách cảm nhận chân thật, sáng tạo Cuối cùng các em phải luyện cách diễn tả chính xác, sinh động những điều mình suy nghĩ, cảm nhận và tiến tới có những ý tưởng sáng tạo ra những áng văn riêng, độc đáo
1.1.2 Cơ sở thực tiễn:
Trong thực tế, nhiều học sinh nói chung và học sinh lớp 5 nói riêng thường không thích học phân môn Tập làm văn bằng các phân môn khác của môn Tiếng Việt Đặc biệt là thể loại văn miêu tả trong đó có kiểu bài văn tả cảnh Phải nói rằng đây là kiểu bài khó nhất ở lớp 5 Học sinh thường vay mượn
ý tình của người khác, thường là của một bài mẫu ở sách tham khảo nào đó hoặc sao chép những bài văn hay trên mạng Nói cách khác, học sinh thường sẵn sàng
Trang 4học thuộc một bài văn mẫu, một đoạn văn mẫu, một câu văn mẫu, khi làm bài các em sao chép ra và biến thành bài làm của mình không kể đầu bài quy định như thế nào Với cách làm bài ấy, các em không cần biết đến đối tượng miêu tả, không quan sát và không có cảm xúc gì về chúng Chấm bài không tinh, thầy cô giáo dễ khen lầm văn của người khác mà cứ tưởng là văn của học trò mình Hơn nữa, nhiều học sinh ở lớp tôi miêu tả hời hợt, chung chung, không có một sắc thái của đối tượng được tả Nhiều bài văn đọc lên thấy nhợt nhạt, mờ mờ Nguyên nhân chủ yếu vì các em không được quan sát hoặc không biết cách hồi tưởng lại kinh nghiệm sống của mình hoặc không biết cách quan sát nên không
có nhận xét gì cụ thể…
Từ cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn trên, tôi đã chọn đề tài : “Kinh nghiệm nâng cao hiệu quả dạy Tập làm văn Tả cảnh lớp 5”.
1.2.Mục đích nghiên cứu
- Kết quả cuối cùng của việc dạy Tập làm văn là hiệu quả của những bài văn Bài văn hay là bài văn đạt tốt các yêu cầu về nội dung, nghệ thuật và giàu cảm xúc Vì vậy, trong đề tài này, tôi muốn đi sâu tìm hiểu phương pháp xây dựng nội dung, cách diễn đạt có nghệ thuật và cách bộc lộ cảm xúc trong bài văn Chính vì vậy mục đích nghiên cứu đề tài này là tìm ra phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng của phân môm Tập làm văn
1.3 Đối tượng nghiên cứu
- Các phương pháp dạy Tập làm văn tả cảnh
1.4 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Ở đề tài này, trong phần cơ sở lí luận phải đi tìm hiểu cách xây dựng dàn bài cho một bài văn tả cảnh, cách mở bài, kết bài, cách diễn đạt nghệ thuật chi tiết, phương pháp bộc lộ cảm xúc trong bài văn tả cảnh để lựa chọn biện pháp dạy học cho phù hợp với đối tượng của học sinh lớp mình và từng đề bài
- Để thấy được tính thực tiễn của đề tài thì giáo viên phải vận dụng đưa các phương pháp dạy học thích hợp vào giảng dạy Ta phải đưa vào hệ thống các
đề bài cho học sinh làm để từ đó đánh giá kết quả của học sinh, thấy được thực
tế và khả năng ứng dụng thực tế của đề tài và đưa ra một số ý kiến đề xuất
1.5 Phương pháp nghiên cứu:
1.5.1.Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận:
Tôi đã sử dụng các phương pháp sau :
- Phương pháp đọc tài liệu: sách, báo
- Phương pháp phân tích – tổng hợp
- Phương pháp lí luận
1.5.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn:
Tôi đã sử dụng các phương pháp sau:
- Phương pháp điều tra: Đánh giá, tìm hiểu thực trạng của học sinh.
- Phương pháp thống kê toán học: Xử lí các số liệu và kết quả thu được trong quá trình điều tra thực nghiệm
- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm
Trang 51.6 Phạm vi, kế hoạch nghiên cứu:
1.6.1 Phạm vi nghiên cứu:
Để điều tra và đánh giá ở trong thực tế về nội dung của đề tài này, tôi thực hiện tại lớp 5 trong thời gian một năm: năm học 2021 – 2022
1.6.2 Kế hoạch nghiên cứu:
Tôi đã chia quá trình thực hiện đề tài này thành các giai đoạn như sau:
- Tháng 9: Đọc tài liệu
- Tháng 10: Điều tra thực trạng
- Từ tháng 11 đến tháng 2: Áp dụng các giải pháp vào thực trạng
- Tháng 3: Xử lí các kết quả thu được và tổng kết kinh nghiệm
2 GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 2.1 Cơ sở lý luận
2.1.1.Khái niệm về văn miêu tả:
Văn miêu tả là thể loại văn dùng lời nói có hình ảnh và có cảm xúc làm cho người nghe, người đọc hình dung một cách rõ nét, cụ thể về người, vật, cảnh vật, sự việc như nó vốn có trong đời sống
2.1.2 Tả cảnh:
Đối tượng của bài văn tả cảnh là những cảnh vật quen thuộc xung quanh các em: một cơn mưa, một ngày nắng đẹp, một đêm trăng, một dòng sông, một cánh đồng, một góc phố, những di tích lịch sử, những danh lam thắng cảnh ở khắp mọi miền đất nước của chúng ta
Mỗi cảnh đều nằm trong một khung không gian và thời gian, đó là cái nền cho cảnh vật được miêu tả Các em cần nêu được khung cảnh chung này, nhưng đặc biệt cần tập trung tả nét tiêu biểu của cảnh, làm cho nó khác với cảnh khác Khi tả cảnh, các em lồng với tả người, tả vật trong cảnh để cho bài văn sinh động Điều quan trọng là tả cảnh phải làm cho người đọc thấy được những cảm xúc của người viết trước cảnh đó cần tả để cho cảnh vật ấm tình người
2.1.3 Cách viết bài văn tả cảnh:
* Viết phần mở bài:
- Phần mở bài phải giới thiệu bao quát về cảnh sẽ tả
- Có hai cách mở bài:
+ Mở bài trực tiếp: Giới thiệu ngay cảnh được miêu tả
+ Mở bài gián tiếp: Nói đối tượng khác hoặc hoàn cảnh nào đó để dẫn vào cảnh được miêu tả
* Viết phần thân bài:
Đây là phần nội dung chủ yếu của bài văn miêu tả Phần này cần tập trung
tả những nét nổi bật, riêng biệt của cảnh
Trước hết, các em phải tập quan sát trực tiếp cảnh được tả Khi viết bài,
em phải nhớ những gì đã quan sát được về cảnh đó Khi quan sát, phải hình thành được những nhận xét về cảnh được tả Quan sát, tìm ý phải gắn với tìm lời (từ ngữ, hình ảnh, cách diễn đạt) để diễn tả những điều đã quan sát được
Có thể miêu tả theo các trình tự khác nhau, đó là tả từng phần của cảnh hoặc sự thay đổi của cảnh theo thời gian
* Viết phần kết bài : Nêu nhận xét hoặc cảm nghĩ của người viết.
Trang 6Có hai cách kết bài:
+ Kết bài không mở rộng: chỉ tả cảnh không bình luận gì thêm, thực chất
đó là bài văn không có đoạn kết bài riêng
+ Kết bài mở rộng: Nêu ý nghĩa, tình cảm của mình với cảnh hoặc đưa ra lời bình luận về cảnh
2.2 Điều tra thực trạng
Tôi luôn trăn trở một điều: “Tại sao học sinh nói chung và học sinh lớp tôi nói riêng không thích học phân môn tập làm văn và đặc biệt là kiểu bài “tả cảnh” Chính vì vậy, tôi đã tìm hiểu nguyên nhân khiến các em “sợ” học môn học này
Qua nhiều năm giảng dạy lớp 5, tôi đã nhận thấy không chỉ riêng học sinh lớp tôi mà cả học sinh lớp khác đều gặp khó khăn khi viết bài văn tả cảnh
* Nguyên nhân của những lỗi sai và hạn chế của học sinh khi viết văn tả cảnh.
- Các em chưa hiểu rõ đặc điểm của văn tả cảnh, chưa phân biệt được sự khác biệt giữa văn tả cảnh và các kiểu bài văn khác
- Khả năng quan sát của các em và sự lựa chọn chi tiết để quan sát và miêu tả thiếu tinh tế
- Vốn từ miêu tả còn nghèo nàn, hạn hẹp nên không lựa chọn được từ có hình ảnh thích hợp để sử dụng
- Kĩ năng lựa chọn từ ngữ, dùng từ đặt câu, viết đoạn; kĩ năng diễn đạt còn rất hạn chế Chưa biết cách sắp xếp ý khi viết bài, xây dựng bố cục thiếu rõ ràng, không khoa học
- Không có thói quen sử dụng các biện pháp tu từ, biện pháp nghệ thuật trong viết văn; khả năng giao cảm với đối tượng miêu tả còn hạn chế, cảm xúc không tự nhiên, tình cảm gượng ép và khô cứng
- Trong tiết trả bài, học sinh chưa được chữa lỗi và tự sửa lỗi kĩ càng, đầy đủ
Thử xem một số bài văn miêu tả của học sinh chúng ta sẽ bắt gặp khá nhiều lỗi: lỗi về chính tả, lỗi về dấu câu, lỗi diễn đạt, lỗi đi lạc đề,…
Ví dụ: - Câu không đủ thành phần: Trên cánh đồng làng, chạy dọc theo con
đường.
- Câu thừa thành phần, lặp lại thành phần một cách không cần thiết: Cánh
đồng đối với quê em là một cảnh đẹp của quê em.
- Lỗi sử dụng sai dấu câu: Dòng sông quê em Vào mùa hè nước trong
xanh, rất mát.
- Lỗi các câu trong bài văn mâu thuẫn nhau về nghĩa: Từ nhà em đến
trường không xa Nhưng đó là cả một con đường xa đầy thơ mộng
- Lỗi lặp một từ quá nhiều lần trong câu: Những chiếc lá dập dờn trên mặt nước dập dờn trông như những con thuyền đang dập dờn trên sóng.
- Lỗi do dùng thừa từ phụ như quan hệ từ: Ánh nắng của mặt trời của buổi sớm nhảy nhót trên những lá bàng non
- Lỗi dùng từ trong câu văn: Dường như ai cũng cố hít thở không khí
trong lành và thơm mát của buổi sớm mai (Dùng từ chưa hợp lí: cố hít thở)
Trang 7+ Đáng lẽ học sinh phải diễn đạt là: Dường như ai cũng tranh thủ tận hưởng (thích thú khi được hít thở)……
- Bài văn bố cục chưa rõ ràng, đặc biệt là phần mở bài và phần thân bài chưa phân định ranh giới mặc dù có xuống dòng lùi vào một ô Cụ thể là mở bài chưa cho người đọc thấy là em định tả cảnh gì? Có ý thuộc phần mở bài thì lại cho vào thân bài
Ví dụ: Đề bài : “Tả cảnh một buổi sáng trên cánh đồng” có học sinh đã
mở bài và xuống dòng lùi một ô để viết thân bài như sau:
Nhà em ở gần cánh đồng Sáng nào bố em cũng gọi em dậy đi bộ trên cánh đồng.
Lúc đó trời còn rất sớm Cảnh buổi sáng trên cánh đồng thật yên tĩnh lạ lùng…
Đáng lẽ ra câu: “Lúc đó trời còn rất sớm Cảnh buổi sáng trên cánh đồng
thật yên tĩnh lạ lùng” phải thuộc phần mở bài để người đọc thấy được là sẽ tả
cảnh gì
- Bài văn còn nghèo ý, sơ sài, chưa đủ ý chính, tả chưa chi tiết Đó là những bài văn viết hết có một trang vở ô li Cụ thể là mở bài bằng 1 – 2 dòng, thân bài 10 – 12 dòng, kết bài 1- 2 dòng
- Bài văn tả còn lộn xộn, không theo trình tự không gian hay thời gian nào
cả Hơn nữa, những bài văn đó còn mang tính kể lể lan man, dài dòng, ít tả
- Một số bài văn mở bài chưa lôi cuốn người đọc, kết bài chưa có tình cảm của người tả với cảnh Câu văn chưa có hình ảnh, bài văn chưa có cảm xúc chân thành…
Như vậy, chúng ta thấy khi làm bài tập làm văn, học sinh Tiểu học thường mắc rất nhiều lỗi, không thể kể hết được Đọc bài văn của các em, chúng ta còn thấy sự khô khan, nghèo cảm xúc, bài văn như một bảng liệt kê các chi tiết của đối tượng miêu tả, lủng củng, lộn xộn, không lột tả được đối tượng cần miêu tả, đôi khi còn bịa đặt không có căn cứ
Vì là học sinh lớp 5 nên cách làm bài văn của các em đã ít nhiều mang phong cách nghệ thuật Có nghĩa là các em đã phải biết sử dụng ngôn ngữ có hình ảnh, các biện pháp nghệ thuật như nhân hóa, so sánh … song nhiều chi tiết thiếu tính chân thực, ngôn từ chưa được gọt giũa, hình ảnh so sánh khập khiễng, dùng từ vụng về…
Thực tế cho thấy qua khảo sát lớp tôi dạy trước khi tôi nghiên cứu đề tài Tôi đã cho các em làm bài tập làm văn tả cảnh “Tả cảnh một buổi sáng (hoặc trưa, chiều) trong một vườn cây, (hay trong công viên, trên đường phố, trên cánh đồng, nương rẫy)”
(Kiểm tra viết – trang 44 – SGK Tiếng Việt 5 tập 1)
Bằng phương pháp thống kê toán học tôi đã thu được kết quả trên 34 bài văn như sau:
Điểm
Trước khi thực hiện
Trang 8Sau khi kiểm tra khảo sát chất lượng học sinh, tôi thấy số điểm 5; 6 còn nhiều và số học sinh đạt điểm 9; 10 chưa cao Tôi đã thảo luận trong tổ nhóm vào những buổi sinh hoạt chuyên môn và tự nghiên cứu tìm tòi suy nghĩ sau đó
áp dụng một số biện pháp để giúp các em viết được một bài văn tả cảnh thật tốt
2.3 Các biện pháp thực hiện
Kết quả cuối cùng của việc dạy tập làm văn là hiệu quả của những bài văn Bài văn hay là bài văn đạt tốt các yêu cầu về nội dung, nghệ thuật và giầu cảm xúc Vậy, trong mỗi giờ Tập làm văn, giáo viên cần thực hiện tốt các yêu cầu này
Ở lớp 5, để viết bài tập làm văn tả cảnh, học sinh thường trải qua các khâu
cơ bản (sau khi tìm hiểu bài văn tả cảnh để thấy đặc điểm cơ bản của bài văn tả cảnh) như lập dàn ý, dựng đoạn mở bài, kết bài, viết đoạn văn, viết bài văn tả cảnh, rồi được học tập, rút kinh nghiệm qua giờ trả bài Trong các tiết học này, giáo viên và học sinh sẽ lần lượt giải quyết các yêu cầu nói trên
Chính vì vậy, tôi đã áp dụng các biện pháp vào các tiết dạy Tập làm văn như sau:
2.3.1 Giúp học sinh hiểu rõ đặc điểm cơ bản của văn tả cảnh
Đối tượng của bài văn tả cảnh là những cảnh vật quen thuộc xung quanh các em: một cơn mưa, một ngày nắng đẹp, một đêm trăng đẹp, một dòng sông, một cánh đồng, một góc phố,… Bài văn tả cảnh là thể loại văn bản mang tính nghệ thuật cao, mang tính sáng tạo, tính cá thể của người viết Ngôn ngữ trong văn tả cảnh là thứ ngôn ngữ giàu sức gợi cảm và là ngôn ngữ đã được gọt giũa một cách công phu Tả là mô phỏng, là vẽ lại, là so sánh ví von, nhân hóa đối tượng có hình ảnh … chứ không thể là liệt kê các chi tiết
Văn tả cảnh mang tính chất thông báo thẩm mĩ, dù tả bất kì đối tượng nào,
dù có bám sát thực tế đến đâu thì văn tả cảnh không bao giờ là sự sao chép, chụp ảnh máy móc những sự vật hiện tượng mà là kết quả của sự nhận xét, tưởng tượng, đánh giá hết sức tinh tế và phong phú Chẳng hạn : Khi học tiết đầu tiên của kiểu bài văn tả cảnh cần phân tích một ví dụ để học sinh thấy: khi
tả trăng nhà thơ Trần Đăng Khoa cảm nhận một cách tinh tế bằng tình yêu của tâm hồn trẻ thơ, rất đỗi hồn nhiên trong sáng: Trăng hồng như quả chín/ Lơ lửng mà không rơi… hay Trăng tròn như quả bóng/ Bạn nào đá lên trời Còn đối với nhà văn Nam Cao thì vành trăng và ánh sao lại được nhìn nhận, được cảm theo một cách hoàn toàn khác: “Trăng là cái liềm vàng giữa cánh đồng đầy sao, là cái đĩa bạc trên cái thảm nhung da trời Trăng tỏa rộng xuống trần gian Trăng tuôn suối mát để những tâm hồn khao khát ngụp lặn”
Như vậy, để tả hay, tả đúng thì phải tả chân thật, giáo viên cần uốn nắn để học sinh tránh thái độ giả tạo, giả dối, bệnh công thức sáo rỗng
Mỗi cảnh đều nằm trong một khung không gian và thời gian, đó là cái nền cho cảnh vật được miêu tả Các em cần nêu được khung cảnh chung này, nhưng đặc biệt cần tập trung tả nét tiêu biểu của cảnh, làm cho nó khác với cảnh khác Khi tả cảnh các em có thể lồng tả người, tả vật trong cảnh để cho bài văn thêm sinh động
2.3.2 Hướng dẫn học sinh cách quan sát đối tượng miêu tả; cách chọn lựa
hình ảnh, nội dung miêu tả; sắp xếp ý, đoạn
Trang 9* Hướng dẫn học sinh cách quan sát
Để việc miêu tả bảo đảm tính trung thực, đối với học sinh lớp tôi, tùy từng đề bài mà có hình thức và biện pháp khác nhau khi yêu cầu học sinh quan sát trực tiếp cảnh vật và sau đó hướng dẫn học sinh lựa chọn trình tự quan sát:
- Tổ chức cho học sinh quan sát trực tiếp ngay tại địa điểm của cảnh vật, đối với các đề bài tả ngôi trường của em, tả cảnh trường em trước giờ vào học,
tả cảnh trường em trong giờ ra chơi, tả cảnh trường em lúc tan học
- Tổ chức, hướng dẫn học sinh quan sát trực tiếp cảnh vật trước khi lên lớp (trước khoảng 1 – 2 tuần) Tới lớp trong tiết học lập dàn ý chi tiết các em nhớ lại (hồi tưởng) các nhận xét đã thu được rồi ghi chép thành dàn ý chi tiết
Chẳng hạn đối với các đề bài: Tả ngôi nhà của em, tả con đường đến trường, tả cảnh buổi sáng trên cánh đồng, tả cơn mưa, đêm trăng đẹp hay tả cảnh một ngày mới bắt đầu ở quê em…
Trước hết phải tập cho học sinh quan sát, vì học sinh thường không có thói quen quan sát Phải có công quan sát để tìm ra những nét nổi bật, độc đáo của đối tượng của quan sát
+ Quan sát tổng thể đối tượng, ở cả trạng thái động và tĩnh, quan sát bằng tất cả các giác quan: thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác, xúc giác…
+ Lựa chọn điểm đặc trưng, đặc biệt, tiêu biểu của đối tượng để quan sát thật kĩ
+ Quan sát và so sánh điểm giống nhau và khác nhau với các đối tượng khác có ở xung quanh bằng sự liên tưởng hay quan sát trước đó
+ Quan sát hình ảnh, hoạt động và những tác động của đối tượng đến các
sự vật xung quanh
+ Có thể ghi nhớ trong đầu, hoặc ghi chép cẩn thận, đầy đủ vào sổ sách + Có thể quan sát trực tiếp hoặc hồi tưởng bằng trí nhớ
* Hướng dẫn học sinh sử dụng các giác quan để quan sát.
Đây là thao tác quan trọng nhất và có tính chất quyết định về nhiều mặt
Vì thông thường học sinh chỉ dùng mắt để quan sát do đó kết quả thu được thường là các nhận xét và cảm xúc gắn liền với thị giác (hình dáng, màu sắc, đường nét, độ xa, gần …) Chúng ta cần lưu ý các em dùng thêm các giác quan thích hợp khác nhau để quan sát như mắt để nhìn, mũi để ngửi, tay để sờ, tai để nghe
Ví dụ: Đề bài: Tả cảnh buổi sáng trên cánh đồng Các em ngắm cảnh cánh đồng khi trời sáng rõ hơn thì cần dùng mắt nhìn thấy: mặt mương lúc này
trong hơn, dùng xúc giác cảm nhận: tiết trời se se lạnh, gió nhè nhẹ thổi và nghe
thấy: tiếng chim hót vang lên, tiếng còi xe máy, xe buýt trên những làn đường
cạnh cánh đồng
Và đặc biệt, để chuẩn bị cho một tiết lập dàn ý chi tiết của tuần sau thì sau tiết Tập làm văn thứ hai của tuần trước, tôi yêu cầu học sinh về nhà quan sát (hoặc hồi tưởng ) cảnh vật và ghi lại kết quả quan sát vào vở nháp
Chẳng hạn: Em hãy quan sát kĩ (hoặc nhớ lại) một cơn mưa nào đó và ghi lại kết quả quan sát của em theo đúng trình tự sau:
- Gợi ý:
Trang 10+ Lúc sắp mưa: Trên bầu trời,mây đen kéo đến như thế nào? Gió thổi ra sao? Cảnh vật,con người như thế nào?
+ Lúc bắt đầu mưa: Tiếng mưa như thế nào? Giọt mưa rơi? Gió thổi? + Lúc mưa to: tiếng mưa? Giọt mưa? Sấm chớp? Con người, cảnh vật trong mưa? Nước chảy vào cống rãnh?
+ Lúc tạnh mưa: Bầu trời, cảnh vật, con người thay đổi như thế nào? Có
vẻ gì đẹp?
* Lựa chọn hình ảnh tiêu biểu và nội dung để tả.
+ Căn cứ vào hình ảnh lựa chọn khi quan sát
+ Căn cứ vào nội dung ghi chép được
+ Chọn lựa những hình ảnh, chi tiết, hoạt động đặc sắc, đặc trưng riêng, đẹp và khác biệt của đối tượng để miêu tả
Lựa chọn hình ảnh, hoạt động của đối tượng để tả khái quát, bổ trợ tạo nên hình ảnh tổng thể về đối tượng có thể lồng ghép các hình ảnh, sự việc gắn
bó mật thiết với đối tượng
* Sắp xếp ý, đoạn.
- Căn cứ vào nội dung đã lựa chọn để sắp xếp từng ý (theo thứ tự nào đó:
từ ngoài vào trong, từ trước ra sau, từ gần đến xa, …)
- Sắp xếp các ý theo đoạn với thứ tự đã chọn cho phù hợp
Cách làm này giúp các em không tả dài dòng mà các em nắm bắt được cái thần, cái hồn, cái dáng vẻ đặc biệt của cảnh; bằng ngôn ngữ làm thể hiện lên trước mắt người đọc một khung cảnh rất thực, sống động Nói ít gợi nhiều không có nghĩa làm các em chỉ viết vài câu rồi chấm hết một bài văn mà khi tả cảnh không nên lan man, cái nào cũng tả Cần phải biết chọn lọc những đặc điểm nổi bật của cảnh Khi tả cảnh các em cần chú ý:
+ Tả bao quát toàn cảnh, nêu khung cảnh chung của cảnh vật và nêu cảm tưởng, cảm nhận chung của em về cảnh vật
+ Tả từng bộ phận của cảnh theo một trình tự nào đó Chú ý đặc điểm của cảnh vật về đường nét, màu sắc, âm thanh, quy mô, chỉ ra những nét riêng, vẻ riêng của cảnh
Đối với mỗi đề bài, tôi yêu cầu học sinh phải tự làm việc, tự quan sát, tự ghi chép là chính dưới sự hướng dẫn của giáo viên bằng các câu hỏi gợi ý Tốt nhất là để mỗi em tự tìm cho mình một trình tự quan sát thích hợp Trường hợp các em gặp khó khăn, giáo viên có thể hướng dẫn các em quan sát theo trình tự bản thân đã có sự chuẩn bị trước hoặc gợi ý các trình tự quan sát khác nhau để các em tự lựa chọn theo trình tự thời gian, trình tự không gian hay trình tự tâm
lí
Ví dụ : Đề bài: “Tả ngôi trường của em”, tôi đã gợi ý cho học sinh theo 3
cách:
+ Nếu tả ngôi trường ở một thời điểm nhất định theo trình tự không gian cần quan sát và ghi lại những chi tiết, hình ảnh về ngôi trường (chú ý quan sát từ bao quát đến cụ thể, từ xa đến gần, hoặc ngược lại) Chú ý cả những âm thanh trong trường