Gọi là thị trưởng vì trong giáo dục có các tác nhân khác nhau

Gọi là thị trưởng vì trong giáo dục có các tác nhân khác nhau, có cung và cầu trong lý có sự cạnh tranh, có sự lựa chọn, có cơ chế điều tiết v v Những điều này đều thấy trong đa số các nền giáo dục, t[.]

Gọi là thị trưởng vì trong giáo dục có các tác nhân khác nhau, có cung và cầu trong lý có sự cạnh tranh, có sự lựa chọn, có cơ chế điều tiết v.v Những điều này đều thấy trong đa số các nền giáo dục, tuy mức độ, hình thức, tính logic và

cả cách hiểu về chúng có thể khác nhau trong các quốc gia Ở đây nếu có dính dáng tới kinh tế, thì thị trường giáo dục cũng được vận hành theo nguyên tắc

“bàn tay vô hình” thuyết cổ điển của Adam Smith ở chỗ, thị trường tự điều chỉnh trên nguyên tắc có lợi cho mỗi bên tác nhân tham gia và vì lợi ích của tất cả

John Stuart Mill, một nhà tư tưởng lừng lẫy của thế kỷ XIX có vai trò của thị trường trong giáo dục vừa tương tự lại vừa trái ngược so với điểm của Smith Tương tự như Adam Smith, John Stuart Mill thấy rõ lợi ích của giáo dục ở khía cạnh cá nhân, và vì vậy cùng chia sẻ quan điểm cho rằng các chi phi cho giáo dục, nhất là giáo dục đại học là một sự đầu tư về kinh tế mà chính các cả nhân thụ hưởng phải trả Ngoài ra, Mill cũng ủng hộ giáo dục đại học tư nhân và cơ chế cạnh tranh, vì ông cho rằng đó là cách làm đem lại hiệu quả cao nhất quan điểm về quan

Tuy nhiên, khác với Adam Smith, John Stuart Mill cho rằng thị trường giáo dục đại học phải được Nhà nước kiểm soát chặt chẽ, chứ không thể để cho “người tiêu dùng” tự kiểm soát thông qua quyền lựa chọn của mình như theo quan điêm của Smith Điều này trước hết là do tầm quan trọng của giáo dục đại học, và cũng do bản chất đặc biệt của giáo dục đại học, trong đó “người tiêu dùng” - chủ yếu là các phụ huynh - không thể có đủ hiểu biết để có những nhận định đúng đắn và đưa ra những lựa chọn phù hợp Lập luận của Smith không phải là không

có phần nào đúng, nhưng ít tính hữu dụng vì ông không trả lời được câu hỏi là Nhà nước sẽ thực hiện việc kiểm soát chất lượng của các trường đại học như thế nào

Bước sang đầu thế kỷ XX, một nhà kinh tế học khác là Alfred Marshall tiếp tục phát triển thêm lý luận về bản chất đặc biệt của thị trường giáo dục đại học, với một quan điểm khá mới mẻ và khác lạ so với Adam Smith và John Stuart Mill Theo Marshall, hai đặc điểm quan trọng nhất của thị trường giáo dục đại học khiến cho nó khác hẳn những loại thị trường khác là:

Sự đầu tư rất dài khiến cho mục tiêu cần đạt chỉ có thể xác định được một cách khá mơ hồ

- Tồn tại một sự đứt khúc giữa một bên là những cá nhân trả chi phí đầu tư cho giáo dục (thông thường là các bậc phụ huynh) và một bên là những người được hưởng lợi ích từ việc học tập (là những người đi học)

Hai đặc điểm trên khiến cho mối quan hệ giữa “nhà cung cấp dịch vụ giáo dục là các trường đại học và “người tiêu dùng giáo dục” tức người học và gia đình trở

nên phức tạp, khiên ta không thể đối xử với thị trường giáo dục đại học theo cùng một cách như những loại thị trường khác Sự can thiệp của Nhà nước vào thị trường giáo dục vì vậy là một điều cần thiết

Nói tóm lại, “thị trường” là một khái niệm của kinh tế, nhưng chúng ta có thể

“xã hội hoá” nó để biến thành một khái niệm công cụ nhằm lý giải và so sánh các nền giáo dục khác nhau Trong ý nghĩa này, giáo dục Việt Nam cũng là một thị cũng có các yếu tố như đã nói ở trên Chúng ta bàn về vai trò trường, bởi ít nhiều một số tác nhân chính trong thị trường này, đó là Nhà nước, nhà trường, người học và phụ huynh

Vai trò của Nhà nước

6 Trong giáo dục của bất kỳ một quốc gia nào, Nhà nước cũng đều có vai trò quan trọng Tại bất kỳ quốc gia nào, thông qua những chính sách về giáo dục của mình, Nhà nước đều có tác động, chỉ đạo, điều tiết trên hành vi, chiến lược của các tác nhân khác trên thị trường giáo dục Đa phần tại các nước có nền giáo dục phát triển, Nhà nước chỉ xem sự đầu tư ngân sách là một tác nhân, một nhân

tố bên trong sự tương quan với các tác nhân khác

Tại các nước phương Tây, Nhà nước là bên đầu tư chính cho giáo dục với mục đích là đảm bảo công bằng trong cơ hội, đảm bảo quyền được học hành của người dân Nhà nước không những là nhà đầu tư chính cho các trường công, mà còn cho các trường tư

Tại Bỉ, Nhà nước tài trợ cho các trường tư dựa vào số lượng học sinh, hay dựa vào kết quả học tập của người học Nhưng làm sao để có được nhiều học sinh đến học, có nhiều học sinh đạt kết quả tốt (theo sự kiểm định của Nhà nước) để tranh thủ kinh phí của Nhà nước lại là chuyện riêng của trường Điều này vừa đảm bảo được quyền tự do chọn trường của các gia đình, vừa kích thích sự cạnh tranh giữa các trường bằng cách đem ra những chiến lược bảo đảm chất lượng, củng cố để thu hút học sinh uy tín

Tại Mỹ, Nhà nước đầu tư một quỹ rất lớn cho giáo dục, chẳng hạn vào năm

2006 là 250 tỷ USD, khoảng 70% sinh viên đại học được nhận một khoản hỗ trợ nào đó Thế nhưng Nhà nước lại không có quyền can dự vào chuyện nội bộ của trường như chương trình nội dung giảng dạy, tuyển dụng và bố trí nhân sự, cách thức tuyển lựa sinh viên

Pháp cũng đang cải cách theo chiều hướng này Theo tinh thần bộ luật về giáo dục đại học 2007, thì đại học tại quốc gia này đang nhận được quyền tự chủ rất lớn,

hội đồng trường là bộ phận quyền lực nhất, bầu ra hiệu trưởng, quyết định các chính sách, đường hướng phát triển của trường trong khi Nhà nước vẫn phải đóng vai trò là nhà tài trợ chính

Ở nước ta, Nhà nước đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN Hai yếu tố quyết định cơ chế vận hành của nền kinh tế thị trường

là Nhà nước và thị trường Do vậy, bàn về tính hiệu quả của nền kinh tế thị trường mấu chốt là phải xác định rõ thực trạng của mối quan hệ này Đối với nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, vấn đề lại càng là như vậy Nếu không làm rõ được trong cơ chế vận hành của nền kinh tế, Nhà nước làm gì, thị trường làm gì và bằng cách nào thì không thể có một nền kinh tế thị trường hoạt động hiệu quả

Khác với Nhà nước của nhiều nền KTTT trên thế giới, Nhà nước ở nước ta là Nhà nước pháp quyền XHCN, của dân, do dân và vì dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, có đủ bản lĩnh và khả năng tự đổi mới để giữ vững định hướng XHCN trong việc phát triển nền KTTT hiện đại

Sự khác biệt đó là điều kiện, tiền đề cho sự khác biệt về chất của mô hình KTTT

mà nước ta hướng tới so với các mô hình KTTT khác

Để làm tròn sứ mệnh mà lịch sử và dân tộc Việt Nam giao phó, Đảng và Nhà nước phải tự đổi mới phương thức lãnh đạo, quản lý đất nước và xã hội trong điều kiện phát triển KTTT, CNH - HĐH, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế dưới tác động của toàn cầu hoá

Vai trò của nhà trường

Ở phương Tây, nhà trường đóng vai trò quan trọng, nhất là các trường đại học được giao quyền tự chủ rất cao, nhà trường được xem là một phía, một tác nhân trong tương quan với Nhà nước

Ở Mỹ, Bộ Giáo dục và Nhà nước trung ương không có quyền quản lý đối với trường đại học, cũng tương tự tại Pháp, Bộ Đại học chỉ có quyền can dự vào một trường khi trường đó có những vấn đề đình đám nghiêm trọng Ngược lại, bằng những chiến lược riêng, bằng những tiếng nói, những phản ứng của mình trong môi trường dân chủ, nhà trường góp phần làm thay đổi, làm hình thành các chính sách của Nhà nước về giáo dục Trong một thị trường giáo dục có sự cạnh tranh, một những chiến lược riêng của nhà trường thông qua nội dung chương trình giảng dạy chất lượng các dịch vụ, chất lượng đội ngũ giáo viên, giảng viên v.v Làm sao để

I Lữ Đạt - Chu Mãn Sinh (2010), Cải cách giáo dục ở Pháp và Đức, NXBGD Việt Nam, Hà Nội

thu hút được “khách hàng”, cũng có nghĩa là thu hút các nguồn tài chính từ Nhà nước và các thành phần khác là chuyện riêng của các trường Trong tình thế như vậy, nhà trường buộc phải thực lòng hướng về người học, hướng về xã hội bằng cách nêu cao khẩu hiệu “uy tín là vàng”, uy tín ở đây gắn liền với chất lượng đào

tạo thể hiện qua sản phẩm, gắn liền với chất lượng các dịch vụ trong trường, cũng

như gắn liền với sự đa dạng hoá trong phương thức và loại hình đào tạo nhằm đáp

ứng nhu cầu của xã hội

Nói tóm lại, cũng như trong lĩnh vực kinh tế, sự cạnh tranh cuối cùng sẽ lại lợi ích cho người thụ hưởng trực tiếp ở đây là các học sinh, cho các họ và cho toàn

xã hội mang đình của

Ở Việt Nam, như đã nói, trong một chừng mực nhất định, sự cạnh tranh, sáng tạo và những đóng góp đến từ các tác nhân khác của nhà trường còn hạn chế Nhất là hệ thống giáo dục đại học sự phân cấp chưa mạnh mẽ, chưa quyết liệt, chương trình, giáo trình mang nặng tính hàn lâm, lạc hậu, theo đó công tác quản

lý ở nhiều trường đại học còn dựa nhiều vào kinh nghiệm hơn là khoa học, đào tạo không gắn với thị trường lao động Hậu quả là chất lượng đào tạo thấp, nhiều sinh viên có trình độ cử nhân, thạc sĩ thất nghiệp, và cũng không ít sinh viên làm việc trái nghề

Vai trò của học sinh và phụ huynh

Tại Bỉ, Hà Lan và nhiều nước khác, việc tự do chọn lựa trường là một quyền của các gia đình, trở thành nguyên tắc căn bản xuyên suốt của bộ luật giáo dục Nhưng dựa vào đâu để các gia đình chọn trường, các nghiên cứu đã chỉ ra là đa

số dựa vào yếu tố chất lượng và sự đa dạng của “nguồn cung” do các trường giới thiệu, tuy rằng nhận thức về chất lượng hoàn toàn không giống nhau Trong một bối cảnh cạnh tranh, hành động lựa chọn của các học sinh và gia đình quyết định

số phận của các trường Những than phiền, những yêu cầu, những sáng kiến từ phía người học và phụ huynh do đó được lắng nghe, góp phần làm thay đổi giáo dục theo hướng dẫn chủ hoá trong giảng dạy Điều này kích thích và thu hút được những đóng góp từ mọi thành phần trong xã hội cho giáo dục

Giáo dục hiện đại là nơi gặp gỡ giao thoa giữa nhiều bên, nhiều tác nhân trong một cơ chế cạnh tranh và dân chủ Sự tương tác phụ thuộc lẫn nhau này trong một cơ chế cạnh tranh giữa các trường, trong một tinh thần sư phạm và thái độ phục vụ hướng về người học sẽ làm hài hoà và thúc đẩy giáo dục phát triển

Hiện nay, Mỹ là một trong những quốc gia có một nền giáo dục tiên tiến và phát triển không ngừng Kinh nghiệm phát triển giáo dục của Mỹ đang được nhiều

nước trên thế giới học tập, trong đó có Việt Nam Điều gì đã làm nên kỳ tích này Nhiều nhà nghiên cứu đã bình luận điều làm nên sự phát triển nhanh, sự đa dạng

và phong phú của giáo dục Mỹ không phải nhờ vào sự chỉ đạo thống nhất, tập trung từ Trung ương mà chính là nhờ vào những lựa chọn, những quyết định trong cơ chế cạnh tranh của thị trường giáo dục Đây là bài học lớn cho Việt Nam đang trên đường đi tìm lối ra cho sự khủng hoảng giáo dục hiện nay

2 Tác động của thị trường giáo dục

Thị trường hàng hoá mang hình thái vật chất của giáo dục là ngoài các sản phẩm vật chất, do nhà trường trực tiếp sản xuất, đầu tư, tăng cường góp phần làm cho nền kinh tế thị trường thêm phồn vinh Ở đây, chủ yếu là thông qua việc thể hiện vai trò của giáo dục đối với phát triển sản xuất hàng hoá mang hình thái vật chất, thông qua giáo dục

thân Vai trò của giáo dục đối với sản xuất hàng hoá mang hình thái vật chất chủ yếu được phản ánh thông qua việc rút ngắn thời gian lao động cần thiết của xã hội, nâng cao hiệu suất sản xuất lao động, hàng hoá sản xuất càng nhiều trong đơn vị, tạo ra cảng nhiều giá trị thời gian của

Trong giáo dục, giáo dục phổ thông có ảnh hưởng gián tiếp tới việc rút ngắn thời gian lao động cần thiết của xã hội, điều đó đồng nghĩa rằng giáo dục phổ thông

có mối liên hệ gián tiếp với kinh tế thị trường

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng thị trường nhân tài, thị trường lực lượng lao động là vấn đề hạt nhân, là khâu then chốt của việc nghiên cứu mối quan hệ của giáo dục với thị trường nhân tài Giáo dục với thị trường lực lượng lao động được thể hiện cụ thể ở ba mặt sau đây:

Thứ nhất, trong điều kiện sản xuất hiện đại hoá, nhân tài và sức lao động vừa là đối tượng ; để giáo dục đào tạo, vừa là người lao động trong các ngành sản xuất

và trong lĩnh vực sản xuất hàng hoá, là yếu tố quan trọng nhất của lực lượng sản xuất Giải quyết mâu thuẫn giữa cung và cầu về nhân tài chuyên ngành và các loại lực lượng lao động vừa thông qua sự điều động, phân công của Nhà nước với sự điều tiết quy luật cung cầu của thị trường

Đông Thứ hai, mối quan hệ nội tại giữa giáo dục và thị trường nhân tài và thị trường lực lượng lao động lại thể hiện ở vai trò của giáo dục đối với đào tạo nhân tài chuyên ngành và huấn luyện lực lượng lao động chuyển môn Giáo dục luôn phải đáp ứng với yêu cầu của thị trường nhân tài và thị trường lao động,

phải dành nhiều công sức trong việc đào tạo và huấn luyện nhân tài chuyển ngành và chất lượng của

lực lượng lao động của một đất nước Nhân tài chuyên ngành và chất lượng của lực lượng lao động nếu đáp ứng với yêu cầu, tiêu chuẩn thì chắc chắn sẽ đứng vững trong thị trường cạnh tranh nhân tài và lực lượng lao động

Thứ ba, thị trường nhân tài, thị trường lực lượng lao động là nguồn giá trị nhiều hơn giá trị vốn có của nó như C Mác đã nói: “Lực lượng lao động sở dĩ là sản phẩm có sự khác biệt giữa giá trị của bản thân nó và giá trị nó tạo ra” và “Lực lượng lao động có đặc tính riêng biệt, nó là lực lượng sáng tạo giá trị, là nguồn gốc của giá trị”

Thị trường khoa học kỹ thuật ít gắn liền với giáo dục phổ thông, mà gắn với hệ thống các trường dạy nghề

C Mác nói: “Dịch vụ trường học (chỉ cần anh ta là thứ mà sản xuất cần hoặc có ích); dịch vụ y tế (chỉ cần anh ta đảm bảo được sức khoẻ, duy trì tất cả nguồn giá trị tức là bản thân sức lao động), mua dịch vụ này chính là mua hàng hoá có thể bản được, cung cấp bản thân khả năng lao động để thay thế phục vụ bản thân Dịch vụ này cần thêm phí sản xuất và phi tải sản xuất khả năng lao động”) Nói chung, ý nghĩa dịch vụ ở đây chẳng qua là dịch vụ cung cấp hoạt động, giữa giáo dục và thị trường dịch vụ lao động có mối liên hệ mang tính tất nhiên

3 Các quan điểm về giáo dục

Như chúng ta đã biết, về việc giáo dục liệu có phải là sản xuất công nghiệp hay không thì cho đến nay giới kinh tế học giáo dục mỗi người có một ý kiến, một góc nhìn khác nhau, nhận xét khác nhau, đôi khi còn trái ngược nhau về căn bản Tuy nhiên, chính điều này đã thu hút sự quan tâm chú ý của rất nhiều người, đặc biệt là những người làm công tác nghiên cứu lý luận giáo dục Trong đó, sự nghiên cứu về mối quan hệ giữa kinh tế thị trường với cải cách giáo dục là một vấn đề rất được quan tâm Trong lĩnh vực này người ta xem xét dựa trên các yếu

tố sau:

Quan niệm giáo dục là ngành sản xuất đặc biệt

Quan niệm này cho rằng: nếu chúng ta định nghĩa công nghiệp là sự nghiệp hoạt động sản xuất, thì giáo dục mang tính sản xuất đương nhiên phải là một ngành trong lĩnh vực sản xuất Trên thế giới, thông thường giáo dục được xếp vào ngành sản xuất thứ ba Năm 1992, ở Trung Quốc, quyết định về ngành sản xuất thử ba do Đảng Cộng sản Trung Quốc và Quốc Vụ viện Trung Quốc đưa ra rõ ràng; rằng sự nghiệp giáo dục là trọng điểm của ngành sản xuất thứ ba, và chỉ rõ

giáo dục là “ngành cơ bản có ảnh hưởng toàn diện, dẫn dắt đối với sự phát triển của nền kinh

'C Mác và Ph Ăngghen: Toàn tập (1993), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội