Skkn tiếng việt khối lớp 4 sáng kiến kinh nghiệm sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học văn miêu tả lớp 4

Nội dung và lí do có thể sử dụng SĐTD trong dạy học văn miêu tả lớp 4 6 II... Để học tốt thể loại văn miêu tả trong chương trình Tập làm văn lớp 4, ngoài kiến thức về thể loại văn này và

Trường Tiểu học Tân Lập A

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC

VĂN MIÊU TẢ LỚP 4

Năm học 2020 – 2021

Lĩnh vực/ Môn : Tiếng Việt Cấp học : Tiểu học Tên tác giả : Bá Ngọc Phương Trinh Đơn vị công tác : Trường Tiểu học Tân Lập A Chức vụ : Giáo viên

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ 1

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 2

III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 2

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2

1.Phương pháp nghiên cứu lí luận 2

2.Phương pháp quan sát 2

3.Phương pháp thực nghiệm 2

4.Phương pháp tổng kết kinh nghiệm 2

VI PHẠM VI VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU 2

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 3

I CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 3

1 Khái quát về SĐTD 3

2 Văn miêu tả lớp 4 4

3 Tình hình thực trạng học và làm văn miêu tả của học sinh lớp 4 5

4 Nội dung và lí do có thể sử dụng SĐTD trong dạy học văn miêu tả lớp 4 6 II SỬ DỤNG SĐTD TRONG DẠY HỌC VĂN MIÊU TẢ LỚP 4 6

1 Cung cấp cho HS kiến thức về SĐTD và kĩ năng vẽ SĐTD 6

2 Các bước sử dụng SĐTD trong dạy học văn miêu tả lớp 4 7

4 Một số sản phẩm của HS 10

5 Hiệu quả của việc sử dụng SĐTD trong dạy học văn miêu tả lớp 4 14

PHẦN III: KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ 15

I Kết luận: 15

II Kiến nghị: 15

STT Chữ viết tắt Cụm từ viết đầy đủ

PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Môn Tiếng Việt là môn học chiếm vị trí quan trọng trong nhà trường Tiểu học Hay nói cách khác, Tiếng Việt được coi như một môn học trung tâm trong trường Tiểu học Mục tiêu hàng đầu của môn học này là hình thành và phát triển ở học sinh các kĩ năng sử dụng Tiếng Việt (nghe, nói, đọc, viết) để các

em có thể học tập và giao tiếp trong môi trường hoạt động của lứa tuổi, giúp học sinh sử dụng ngày một tốt hơn tiếng mẹ đẻ vào các hoạt động giao tiếp đa dạng của xã hội Để thực hiện tốt các mục tiêu đề ra, Tiếng Việt được chia thành nhiều phân môn nhỏ khác nhau: tập đọc, luyện từ và câu, tập làm văn, chính tả,

kể chuyện, tập viết Mỗi phân môn này đều có từng nhiêm vụ cụ thể riêng

Trong đó, phân môn Tập làm văn ở Tiểu học đóng vai trò quan trọng trong việc trang bị kiến thức và rèn luyện bốn kĩ năng nghe, nói, đọc, viết, phát triển kĩ năng làm văn Đồng thời góp phần cùng các môn học khác mở rộng vốn sống, rèn luyện tư duy lô-gic, tư duy hình tượng; bồi dưỡng tâm hồn, cảm xúc thẩm mĩ, hình thành nhân cách cho HS

Phân môn Tập làm văn ở Tiểu học luôn được đánh giá là phân môn khó nhất trong chương trình môn Tiếng Việt ở Tiểu học Việc dạy và học phân môn này có nhiều khó khăn và hạn chế trong cả việc học của HS và việc dạy của giáo viên (GV) Để học tốt thể loại văn miêu tả trong chương trình Tập làm văn lớp

4, ngoài kiến thức về thể loại văn này và các kĩ năng liên quan, một kĩ năng không thể thiếu của HS là xác định dàn ý của bài văn, tìm và sắp xếp ý thành dàn ý trong bài văn miêu tả

Sơ đồ tư duy (SĐTD) là một công cụ nhằm trình bày một cách rõ ràng các

ý tưởng, suy nghĩ sáng tạo hoặc tóm tắt thông tin của một bài học, cuốn sách, bài báo hay hệ thống lại kiến thức đã học Từ đó giúp người học tăng cường khả năng ghi nhớ và kích thích việc đưa ra các ý tưởng mới

Sử dụng SĐTD là một kĩ thuật hữu ích để khắc phục những khó khăn mà

GV và HS đang gặp phải trong quá trình dạy học Tập làm văn miêu tả bởi ưu điểm của SĐTD là trực quan, dễ nhìn, dễ hiểu, dễ nhớ do nó được liên kết bởi các màu sắc Ngoài ra, sử dụng SĐTD giúp kích thích tính sáng tạo và hứng thú học tập của HS, giúp các em ghi nhớ nhanh, nhớ sâu và nhớ lâu kiến thức

Tuy nhiên, qua việc tìm hiểu thực trạng dạy và học Tập làm văn miêu tả lớp 4, tôi thấy rằng phương pháp sử dụng SĐTD chưa được áp dụng phổ biến, thường xuyên Chính vì vậy, tôi quyết định lựa chọn nghiên cứu đề tài “Sử dụng

sơ đồ tư duy trong dạy học văn miêu tả lớp 4”

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Xây dựng các biện pháp sử dụng SĐTD trong dạy học văn miêu tả lớp 4

III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

- Thể loại văn miêu tả trong chương trình Tiếng Việt lớp 4

- Sơ đồ tư duy

IV NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu về sơ đồ tư duy

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc dạy học văn miêu tả lớp 4

- Xây dựng các biện pháp sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học văn miêu tả lớp 4

V PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

2 Phương pháp quan sát

3 Phương pháp thực nghiệm

4 Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

VI PHẠM VI VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU

Do còn hạn chế về thời gian và trình độ, đề tài chỉ tập trung xây dựng những biện pháp sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học văn miêu tả lớp 4

PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1 Khái quát về SĐTD

1.1 Khái niệm

SĐTD là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi, đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức, bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực (Tony & Buzan)

1.2 Đặc điểm

Đối tượng cần quan tâm được tóm lược trong một hình ảnh trung tâm đặt trên một mảnh giấy nằm ngang Từ hình ảnh trung tâm, những chủ đề phát sinh được lan tỏa thành các nhánh Các nhánh được cấu thành từ một hình ảnh chủ đạo hay từ khóa trên một dòng liên kết, những vấn đề phụ cũng được biểu thị bởi các nhánh gắn kết với nhánh có thứ bậc cao hơn Các nhánh tạo thành một cấu trúc nút liên kết nhau

1.3 Các bước xây dựng một SĐTD

Để xây dựng được SĐTD, chúng ta làm theo 3 bước:

- Bước 1: Vẽ chủ đề chính ở trung tâm tờ giấy đặt nằm ngang với hình ảnh và màu sắc nổi bật, bổ sung thêm từ ngữ nếu chủ đề không rõ ràng

- Bước 2: Từ chủ đề trung tâm vẽ các nhánh, mỗi nhánh biểu thị cho một nội dung

- Bước 3: Vẽ thêm các nhánh nhỏ, tương đương với từng ý và chi tiết hỗ trợ trong tiêu đề phụ

Những từ khóa dù tiêu đề chính hay phụ cũng nên viết in hoa để dễ nhìn, dễ nhớ Nếu bài học có ít nội dung nên vẽ các nhánh ấy tỏa khắp bốn góc tờ giấy vì đây là cách phóng đại hình ảnh tốt nhất, giúp người học nắm bắt được các ý chính

1.4 Ý nghĩa

Nhờ có sự kết hợp giữa những đường nét, màu sắc, hình ảnh và chữ viết, SĐTD giống như một “bức tranh kiến thức” sinh động

1.5 Ưu điểm

Điểm mạnh nhất của SĐTD là giúp phát triển ý tưởng và không bỏ sót ý tưởng Bên cạnh đó, SĐTD còn có những điểm hữu ích như: logic, mạch lạc; trực quan, dễ nhìn, dễ hiểu, dễ nhớ do nó được thể hiện bởi màu sắc, liên kết, liên hệ giữa các ý của một vấn đề; là một bức tranh vừa tổng thể, vừa chi tiết; kích thích hứng thú học tập, sáng tạo của HS; giúp mở rộng ý tưởng, đào sâu

kiến thức; giúp hệ thống hoá kiến thức; giúp ôn tập kiến thức một cách dễ dàng; giúp nhớ nhanh, nhớ sâu, nhớ lâu kiến thức

2 Văn miêu tả lớp 4

2.1 Vị trí, vai trò

Trong chương trình Tiếng Việt ở Tiểu học, văn miêu tả chiếm một vị trí quan trọng Mục đích của việc dạy văn miêu tả ở tiểu học là giúp HS có thói quen quan sát, biết phát hiện những điều mới mẻ, thú vị về thế giới xung quanh; biết truyền những rung cảm của mình vào đối tượng miêu tả; biết sử dụng những

từ ngữ có giá trị biểu cảm, những câu văn sáng rõ về nội dung, chân thực về tình cảm Một bài văn hay là một bài văn mà khi đọc, người đọc thấy hiện ra trước mắt mình: con người, cảnh vật, đồ vật,…cụ thể, sống động như nó vẫn tồn tại trong thực tế cuộc sống Như vậy, có thể xem văn miêu tả là một bức tranh về sự vật bằng ngôn từ Và để làm tốt một bài văn miêu tả, đòi hỏi HS phải vận dụng kiến thức tổng hợp của các môn học Kiến thức của các môn học này cộng với vốn sống thực tế sẽ giúp HS trình bày suy nghĩ của mình một cách mạch lạc và sống động Qua đó, bồi dưỡng cho các em tình yêu quê hương đất nước, vốn sống, vốn ngôn ngữ và khả năng giao tiếp

2.2 Nội dung, mục đích, yêu cầu chương trình văn miêu tả lớp 4

Ở lớp 4, văn miêu tả được dạy 30 tiết với ba kiểu bài: tả đồ vật, tả cây cối,

tả con vật. Mỗi kiểu bài có các tiết hình thành kiến thức và các tiết thực hành

* Trang bị các kiến thức làm văn miêu tả: Thế nào là miêu tả?; Miêu tả đồ vật; Miêu tả cây cối; Miêu tả con vật

* Các kĩ năng làm văn miêu tả:

- Kĩ năng định hướng hoạt động giao tiếp: Nhận diện loại văn bản; Phân tích đề bài

- Kĩ năng lập chương trình hoạt động giao tiếp: Xác định dàn ý của bài văn đã cho; Quan sát đối tượng, tìm và sắp xếp ý thành dàn ý trong bài văn miêu tả

- Kĩ năng hiện thực hóa hoạt động giao tiếp: Xây dựng đoạn văn; Liên kết các đoạn văn thành bài văn

- Kĩ năng kiểm tra, đánh giá hoạt động giao tiếp: Đối chiếu văn bản nói, viết của bản thân với mục đích giao tiếp và yêu cầu diễn đạt; Sửa lỗi về nội dung và hình thức diễn đạt

Quá trình thực hiện các kĩ năng phân tích đề, tìm ý, quan sát, viết đoạn là những cơ hội giúp trẻ mở rộng hiểu biết về cuộc sống theo các chủ điểm đã học Việc phân tích dàn bài, lập dàn ý, chia đoạn bài văn miêu tả góp phần phát triển khả năng phân tích, tổng hợp, phân loại của HS Tư duy hình tượng của trẻ cũng

được rèn luyện nhờ vận dụng các biện pháp so sánh, nhân hóa, khi miêu tả đồ vật, cây cối, con vật

Học các tiết văn miêu tả, HS cũng có điều kiện tiếp cận với vẻ đẹp của con người, thiên nhiên qua các bài văn, đoạn văn điển hình Khi phân tích đề tập làm văn, HS lại có dịp hướng tới cái chân, cái thiện, cái mĩ được định hướng trong các đề bài Những cơ hội đó làm cho tình cảm yêu mến, gắn bó với thiên nhiên, với người và việc xung quanh của trẻ nảy nở; tâm hồn, tình cảm của trẻ thêm phong phú

2.3 Quy trình dạy bài văn miêu tả lớp 4

2.3.1 Đối với loại bài hình thành kiến thức:

a) Kiểm tra bài cũ:GV yêu cầu HS nhắc lại những kiến thức cần ghi nhớ hoặc làm bài tập thực hành

b) Dạy - học bài mới:

- Giới thiệu bài: GV nêu yêu cầu của tiết học, chú ý làm nổi bật mối quan hệ giữa nội dung tiết học này với các tiết học khác

- Hình thành khái niệm: Phân tích ngữ liệu; Ghi nhớ kiến thức

- Hướng dẫn luyện tập

c) Củng cố, dặn dò:

- Chốt lại những kiến thức, kĩ năng cần nắm vững

- Nhận xét tiết học

- Nêu yêu cầu thực hành luyện tập ở nhà

2.3.2 Đối với loại bài thực hành:

a) Kiểm tra bài cũ: GV yêu cầu HS nhắc lại những kiến thức cần ghi nhớ hoặc làm bài tập thực hành

b) Dạy - học bài mới: GV nêu yêu cầu của tiết học, chú ý làm nổi bật mối quan

hệ giữa nội dung tiết học này với các tiết học khác; Hướng dẫn thực hành

c) Củng cố, dặn dò:

- Chốt lại những kiến thức, kĩ năng cần nắm vững

- Nhận xét tiết học

- Nêu yêu cầu thực hành luyện tập ở nhà

3 Tình hình thực trạng học và làm văn miêu tả của học sinh lớp 4

Trong quá trình thực hiện đề tài nghiên cứu, tôi có thực hiện khảo sát sách giáo khoa Các bài tập đa phần đã vừa sức với đối tượng học sinh Tuy nhiên, các đề văn trong sách giáo khoa chưa thật hấp dẫn, chưa gây được hứng thú cho

HS Những bài tập tìm ý giúp học sinh luyện viết văn miêu tả trong sách giáo khoa còn rất ít, chưa được sắp xếp thành một hệ thống Bên cạnh đó, trong quá

trình dạy học, khi đưa ra đề bài văn, tôi thường gặp các câu hỏi từ HS như “Con

không biết làm bài này.”, “Con không biết tả cây này như nào.”,…

Để nắm được thực trạng rõ hơn, tôi tiến hành khảo sát bài làm văn trên 32 học sinh Kết quả như sau:

Bài làm đủ ý, sắp xếp

hợp lí

Bài làm thiếu ý, sắp xếp

ý hợp lí

Bài làm thiếu ý, sắp xếp

ý lộn xộn

4 Nội dung và lí do có thể sử dụng SĐTD trong dạy học văn miêu tả lớp 4

Theo Tâm lí học, tư duy của trẻ tiểu học mang tính đột biến, chuyển từ tư duy tiền thao tác sang tư duy thao tác Ở giai đoạn cuối tiểu học (lớp 4, lớp 5), trẻ bắt đầu ghi nhớ có ý nghĩa và ghi nhớ từ ngữ nhưng vẫn ghi nhớ dựa trên hành động với đối tượng thực Về ngôn ngữ, trẻ nói được thành thạo, khả năng diễn đạt thành câu khá hoàn chỉnh, sử dụng từ ngữ trong sáng và giàu hình ảnh, giàu cảm xúc nhưng việc sắp xếp câu cú, các ý còn chưa mạch lạc, dùng từ chưa phù hợp

Ở lớp 4, để có thể viết được một bài văn hoàn chỉnh, HS cần nắm được cấu tạo, bố cục của bài văn, xác định và lập được dàn ý cho bài văn của mình, đây là một kĩ năng rất quan trọng.Việc sử dụng SĐTD để thể hiện dàn ý của bài văn miêu tả là rất hiệu quả, giúp HS khái quát được thể loại văn và ghi nhớ một cách

dễ dàng SĐTD rất phù hợp để sử dụng trong các dạng bài học về cấu tạo bài văn miêu tả, lập dàn ý cho bài văn miêu tả, luyện tập viết đoạn văn, từng phần của bài văn hay toàn bộ bài văn dựa trên SĐTD đã lập được

Trên cơ sở nghiên cứu về những đặc điểm của SĐTD; tâm lí HS tiểu học; phân môn Tập làm văn (thể loại văn miêu tả) lớp 4, tôi thấy rằng SĐTD là một công cụ hữu ích giúp HS phát hiện vấn đề một cách dễ dàng và ghi nhớ một cách có hệ thống, hỗ trợ HS khả năng khái quát hóa một vấn đề và dựa vào đó trình bày lời nói được trôi chảy, mạch lạc và viết được câu văn miêu tả sinh động, có hình ảnh, giàu cảm xúc

II SỬ DỤNG SĐTD TRONG DẠY HỌC VĂN MIÊU TẢ LỚP 4

1 Cung cấp cho HS kiến thức về SĐTD và kĩ năng vẽ SĐTD

Vào đầu năm học, tôi dành một tiết học để hướng dẫn cho HS những kiến thức,

kĩ năng cơ bản về SĐTD Sau tiết học này, HS của tôi thu được những điều sau:

- Hiểu thế nào là SĐTD

- Đọc và hiểu nội dung được trình bày trong SĐTD

- Thấy được ưu điểm của việc sử dụng SĐTD trong học tập

- Có kĩ năng vẽ SĐTD để thể hiện một nội dung kiến thức nào đó

Trên cơ sở những kiến thức, kĩ năng này, HS của tôi thường xuyên sử dụng SĐTD trong quá trình học tập các môn học nói chung và văn miêu tả nói riêng

2 Các bước sử dụng SĐTD trong dạy học văn miêu tả lớp 4

Việc sử dụng SĐTD được coi như một hoạt động trong tiết học, gồm các bước sau:

- Bước 1: Tìm hiểu nội dung kiến thức sẽ thể hiện bằng sơ đồ tư duy.

- Bước 2: Vẽ sơ đồ tư duy.

- Bước 3: Trình bày, nhận xét, sửa chữa sơ đồ tư duy.

- Bước 4: Viết dàn ý / đoạn văn / bài văn miêu tả dựa vào sơ đồ tư duy.

- Bước 5: Trình bày, nhận xét, chữa bài viết.

Cách thực hiện từng bước cụ thể như sau:

- Bước 1: Tìm hiểu nội dung kiến thức sẽ thể hiện bằng sơ đồ tư duy.

Ở bước này, GV cần hướng dẫn HS tìm hiểu kĩ nội dung kiến thức sẽ thể hiện bằng sơ đồ tư duy: HS cần xác định được trọng tâm kiến thức, kiến thức đó gồm mấy nội dung, là những nội dung nào, mỗi nội dung đó gồm có các ý gì,

- Bước 2: Vẽ sơ đồ tư duy.

HS tự vẽ sơ đồ tư duy theo nhóm hoặc cá nhân Tùy vào nội dung kiến thức

mà GV giao việc và đưa ra thời gian hợp lí

- Bước 3: Trình bày, nhận xét, sửa chữa sơ đồ tư duy.

+ Đại diện nhóm hoặc cá nhân HS mang SĐTD lên bảng, chỉ vào SĐTD và trình bày nội dung kiến thức mình đã tìm hiểu được

+ GV cùng HS cả lớp nhận xét phần trình bày và SĐTD của bạn / nhóm bạn + Trên cơ sở lời nhận xét, HS có thể sửa chữa, bổ sung SĐTD của mình để hoàn thiện hơn

- Bước 4: Viết dàn ý / đoạn văn / bài văn miêu tả dựa vào sơ đồ tư duy.

HS dựa vào SĐTD vừa hoàn thiện, viết dàn ý / đoạn văn / bài văn miêu tả theo yêu cầu của đề bài

- Bước 5: Trình bày, nhận xét, chữa bài viết.

+ HS trình bày bài viết của mình

+ GV cùng HS cả lớp nhận xét, chữa bài cho bạn về cách dùng từ, viết câu, diễn đạt, Sau đó, HS chữa lỗi bài viết của mình

3 Giáo án minh họa

Sau đây, tôi xin trình bày giáo án bài “Cấu tạo của bài văn miêu tả con vật” mà tôi có sử dụng SĐTD trong quá trình dạy học của mình

GIÁO ÁN TẬP LÀM VĂN CẤU TẠO CỦA BÀI VĂN MIÊU TẢ CON VẬT

I Mục tiêu: