11 MỞ ĐẦU Dư luận xã hội là một hiện tượng đời sống xã hội quen thuộc mà mỗi cá nhân, tổ chức (bao gồm cả quốc gia), trong cuộc sống hàng ngày, thường phải quan tâm và tính toán đến Đảng Cộng sản Việt[.]
Trang 1MỞ ĐẦU
Dư luận xã hội là một hiện tượng đời sống xã hội quen thuộc mà mỗi cá nhân, tổ chức (bao gồm cả quốc gia), trong cuộc sống hàng ngày, thường phải quan tâm và tính toán đến Đảng Cộng sản Việt Nam ngay từ khi mới thành lập đã coi việc nắm bắt lòng dân (tâm tư, nguyện vọng, ý chí của nhân dân) là một trong những công việc quan trọng hàng đầu nhằm đề ra được các chủ trương, đường lối cách mạng phù hợp lòng dân Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết: “Dân chúng đồng lòng, việc gì cũng làm được Dân chúng không ủng hộ, việc gì làm cũng không nên”
Coi trọng nắm bắt dư luận xã hội để ban hành, điều chỉnh các chủ trương, chính sách cho phù hợp với tình hình thực tiễn là điều mà Đảng ta luôn coi trọng Năm 1982, Ban Bí thư đã quyết định thành lập Viện nghiên cứu dư luận xã hội thuộc Ban Tuyên giáo Trung ương Đảng, trong đó có quy định: “Viện Nghiên cứu Dư luận xã hội có nhiệm vụ tổ chức việc nghiên cứu
dư luận nhân dân đối với những vấn đề cơ bản của đất nước và những vấn đề quan trọng có tính thời sự theo quan điểm Mác - Lênin; tổng hợp, phân tích
dư luận xã hội để báo cáo với các cơ quan Đảng và Nhà nước; tổ chức, đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ thông tin viên, cộng tác viên của Viện về lý luận, nghiệp vụ Viện được trực tiếp quan hệ với các cấp ủy đảng, các ngành, các đoàn thể quần chúng để tổ chức nghiên cứu dư luận xã hội”
Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương (Khóa VII) tiếp tục yêu cầu: “Tổ chức điều tra dư luận xã hội về những vấn đề cần thiết cho công tác lãnh đạo, quản lý Nhà nước Xây dựng luật về trưng cầu dân ý.”
Trang 2NỘI DUNG
1 Định nghĩa dư luận xã hội
Dư luận xã hội là hiện tượng đời sống xã hội phức tạp, nên khó có thể lột tả hết trong một vài dòng định nghĩa ngắn gọn Theo Lênin, đối với những
sự vật phức tạp, có nhiều góc nhiều cạnh, mọi định nghĩa đều phiến diện Tuy nhiên, dù có phiến diện đến đâu, định nghĩa cũng không mất đi mặt khẳng định, vai trò quan trọng, sự cần thiết của nó đối với hoạt động nhận thức cũng như hoạt động thực tiễn của con người: Đó là những chỉ dẫn sơ bộ, những nét phác thảo ban đầu, không có nó, chúng ta không thể tiếp tục đi sâu hơn vào bản chất của sự vật cũng như không thể đưa ra đuợc những phương hướng hành động cụ thể nào cả
Có nhiều ý kiến khác nhau về dư luận xã hội nhưng nói chung các nhà khoa học đều nhất trí: dư luận xã hội là 1 hiện tượng tinh thần xã hội đặc biệt hiển thị ý kiến và thái độ chung của công chúng về 1 vấn đề nào đó mà họ quan tâm Dư luận xã hội là một hiện tượng xã hội đặc biệt biểu thị sự phán xét, đánh giá và thái độ của các nhóm xã hội đối với các vấn đề liên quan đến lợi ích của các nhóm trong xã hội
Như vậy những ý kiến chung của công chúng trong dư luận xã hội có thể biểu thị một cách công khai hoặc lan truyền một cách ngấm ngầm, nhưng
dù công khai hay ngấm ngầm dư luận xã hội luôn mang tính “nặc danh” chứ không gắn với cá nhân cụ thể Hay nói cách khác chủ thể của dư luận xã hội bao giờ cũng là cộng đồng xã hội
Khi tìm hiểu về dư luận xã hội, ta hay nhầm lẫn giữa dư luận xã hội và tin đồn Vậy làm thế nào để phân biệt giữa dư luận xã hội và tin đồn? Dư luận xã hội xuất phát từ thực tế khách quan, dư luận xã hội có tính trách nhiệm xã hội (tức hàm chứa cách giải quyết vấn đề) còn tin đồn chỉ là một tin tức về một sự việc,
Trang 3hiện tượng nào đó mà thông tin chưa được xác minh, mang tính bịa đặt hoặc thổi phồng có tính chất chủ quan ly kỳ hấp dẫn và không có tính trách nhiệm
2 Bản chất của dư luận xã hội
-Dư luận xã hội là hình thức biểu hiện đặc thù của ý thức xã hội thuộc
về đời sống tinh thần của xã hội là một hiện tượng tâm lý rất phức tạp
-Dư luận xã hội mang tính tổng hợp của các hình thái ý thức xã hội, là kết quả của sự tác động qua lại giữa các hình thái ý thức xã hội như là tư tưởng triết học, tư tưởng pháp quyền, chính trị, tôn giáo, đạo đức
-Dư luận xã hội mang tính hiện thực tinh thần nhưng có tác động to lớn đối với thực tiễn Bởi vì dư luận xã hội phản ánh tâm tư nguyện vọng, lợi ích, nhu cầu của công chúng Dư luận xã hội không phải là cái tạo ra để làm phong phú đời sống tinh thần mà là để điều chỉnh tác động đế thực tiễn Trong bản thân dư luận bao giờ cũng chứa đựng yếu tố nhận thức tư tưởng và xu hướng hành động Dư luận xã hội là cầu nối giữa nhận thức và hành động thực tiễn
-Dư luận xã hội mang tính kinh nghiệm được hình thành dựa trên cơ sở của kinh nghiệm đời sống và trên những quan hệ trực tiếp chứ không phải tư duy phân tích logic Nên dư luận xã hội vừa có tính thuyết phục cao nhưng cũng có khi dư luận không chính xác (lệch hướng)
-Dư luận xã hội như là một cơ chế tâm lý xã hội Nghĩa là có sức mạnh
xã hội đối với hành động của con người Đứng trước dư luận xã hội con người bắt buộc tuân theo
3 Vai trò, chức năng của dư luận xã hội
3.1 Vai trò của dư luận xã hội
Dư luận xã hội với liên kết xã hội:
Dư luận xã hộ giữ vai trò như một nhân tố giúp cho xã hội tự điều chỉnh để thích ứng với những điều kiện mới và tiếp tục tồn tại Nếu một
Trang 4chuẩn mực trong xã hội bị phá vỡ thì cộng đồng sẵn sàng lên tiếng để bảo vệ Đặc biệt khi sự phá vỡ đó được thực hiện bởi một cá nhân nào đó thì các cá nhân còn lại sẽ liên kết lại để đấu tranh
Dư luận xã hội với quan hệ quốc tế:
Dư luận xã hội có thể tăng cường đoàn kết xã hội trong trường hợp khuynh hướng ý kiến của các cá nhân và nhóm tương đồng nhau, còn ngược lại khi xã hội chia thành hai phe đối ngược nhau thì dư luận xã hội đóng vai trò như người chia rẽ xã hội Chẳng hạn dư luận về việc chè có trộn với bùn ở Thái Nguyên đã làm cho việc tổ chức festival chè diễn ra rất khó khăn bởi dư luận đã làm cho rất nhiều nước không tham gia
Dư luận xã hội và thông tin tư vấn, giám sát:
Tư vấn là quá trình cung cấp thông tin cho chủ thể hoạt động, để từ đó chủ thể này lựa chọn phản ánh hoạt động phù hợp với mình Chức năng giám sát, tư vấn được thể hiện rõ nét nhất khi đối tượng của dư luân xã hội
là hoạt động của cac cơ quan nhà nước, chính quyền các cấp Trong tiến trình dân chủ hóa đời sống xã hội, người dân bình thường ngày càng có cơ hội tham gia trực tiếp hay gián tiếp vào các mặt hoạt động, xây dựng và quản lí đất nước.người dân không chỉ bầu ra người đại diện cho quyền lợi của mình tại các cơ quan dân cử mà thông qua dư luận xã hội, họ đánh giá nhận xét về các chủ trương, chính sách của nhà nước, hoạt động của bộ máy chính quyền Qua đó, dư luận xã hội thực hiện chức năng giám hoạt động của các nhà nước, các tổ chức xã hội, gây sức ép lớn đối với tệ tham nhũng, quan liêu, tắc trách
Dư luận xã hội với việc giải tỏa sự căng thẳng cho xã hội
Có thể thấy rằng tâm trạng xã hội được hình thành từ tâm trạng chung của các cá nhân và các nhóm trong xã hội Tâm trạng không hài lòng, bất mãn
là những nguyên nhân của những căng thẳng tiềm ẩn trong xã hội Nếu những
Trang 5căng thẳng đó không được tháo gỡ thì sẽ dẫn đến xung đột xã hội và hậu quả
sẽ vô cùng to lớn Do đó dư luận xã hội chính la cơ hội để công chúng thể hiện ý kiến của mình về những vấn đề chung cũng như giải tỏa những gì mà
họ không hài lòng hay bất mãn Như trong tâm lý đã chứng minh, một người đang rất giận dữ thì sẽ thể hiện sự giận dữ như đập phá hay la hét những hành động đó sẽ giúp họ giải tỏa sự tức giận của mình
3.2 Chức năng của dư luận xã hội
Chức năng đánh giá:
Đánh giá là thuộc tính của ý thức xã hội Đó là một hoạt động của tư duy nhằm nhìn nhận mức độ phù hợp hay không phù hợp giữa khách thể được xem xét so với những chuẩn mực, những căn cứ đã định ra và đang tồn tại Thông qua sự đánh giá chủ thể có thể biết được sự phù hợp hay không phù hợp, đúng hay sai của khách thể được đem ra đánh giá so với chuẩn mực xã hội hay so với tiêu chí đang tồn tại
Căn cứ hay tiêu chí để chủ thể dư luận xã hội thực hiện sự đánh giá thường là tri thức khoa học, chuẩn mực xã hội hoặc cũng có thể là các kinh nghiệm xã hội hay so với tiêu chí đang tồn tại
Căn cứ hay tiêu chí để chủ thể dư luận xã hội thực hiện sự đánh giá thường là tri thức khoa học, chuẩn mực xã hội hoặc mang tính chủ quan hoặc tính khách quan, cũng có thể đúng, có thể sai Tri thức khoa học mang tính khách quan, cũng có đúng, có thể sai Tri thức khoa học mang tính khách quan, đúng đắn cao hơn cho nên đánh giá dựa trên tri thức khoa học mang tính khách quan và tính chính xác cao hơn Kinh nghiệm đời thường, trải nghiệm của mỗi
cá nhân trong cuộc sống hàng ngày mang tính chủ quan nhiều hơn cho nên đánh giá bằng kinh nghiệm cá nhân có mức độ tính khách quan ít hơn
Đánh giá là chức năng cơ bản và là tiền đề thực hiện các chức năng khác của dư luận xã hội Nếu không thực hiện chức năng đánh giá tức là
Trang 6không có thông tin cơ sở về vấn đề thì dư luận xã hội không thể thực hiện được các chức năng điều chỉnh, giáo dục hay cố vấn, tư vấn
Chức năng điều chỉnh:
Dư luận xã hội cũng như pháp luật đều thực hiện chức năng điều chỉnh hành vi và điều tiết các quan hệ xã hội Pháp luật thiết lập “trật tự” đối với các quan hệ xã hội, tạo điều kiện cho các quan hệ xã hội phát triển theo chiều hướng nhất định phù hợp với ý chí của giai cấp thống trị, phù hợp với quy luật vận động khách quan của các quan hệ xã hội Dư luận xã hội điều tiết các quan hệ xã hội thông qua việc đưa ra sự phán xét đánh giá của cộng đồng về một vấn đề nào đó, sự phán xét đánh giá đó tác động đến hành vi va các mối quan hệ của cá nhân với cá nhân, của cá nhân với tập thể, của tập thể với xã hội và của xã hội, tập thể với từng cá nhân
Dư luận xã hội có thể cổ vũ, khích lệ hành vi tích cực vì lợi ích xã hội, nhưng cũng có thể phản đối, gây sức ép, cản trở hành vi “lệch chuẩn”, cực đoan, không có lợi cho nhóm người này hoặc nhóm người khác Dư luận xã hội tích cực, vì vậy, là nhân tố đảm bảo cho sự phát triển lành mạnh xã hội
Dư luận xã hội là “luật không thành văn”
Chức năng giáo dục:
Tác dụng chủ yếu của chức năng giáo dục là ở chỗ dư luận xã hội góp phần chuyển giao các giá trị tinh thần từ thế hệ này sang thế hệ khác Dư luận
xã hội góp phần vào việc giáo dục ý thức trách nhiệm của cá nhân đối với nhiệm vụ chung, giáo dục đạo lý làm người thông qua việc khen, chê, đồng tình hay lên án một hành vi nào đó Khó có một biểu hiện vi phạm luân thường đạo lý nào trong xã hội có thể thoát khỏi sự lên án ngay lập tức của dư luận xã hội
Tuy nhiên, cũng cần chú ý rằng: ngoài tác dụng giáo dục tích cực là chủ yếu ra, đôi khi dư luận xã hội cũng có tác dụng tiêu cực Nó kìm hãm
Trang 7hành vi tích cực và sự sáng tạo của con người Chẳng hạn, trong một số tập thể, do ý muốn tồn tại một “bầu không khí vui vẻ”, tư tưởng “dĩ hòa vi quý” thống tri, người ta đã làm ngơ trước những hiện tượng thoái hóa về đạo đức, nhân phẩm Nhiều hiện tượng tiêu cực khác xuất hiện trong tập thể nhưng không bị dư luận xã hội lên án hoặc lên án không mạnh mẽ
Chức năng giám sát
Dư luận xã hội luôn biểu hiện lập trường rõ ràng đối với các vấn đề mà
nó quan tâm Mục đích của dư luận xã hội là làm cho các tổ chức, cá nhân có trách nhiệm phải có hoạt động thích hợp, đáp ứng các yêu cầu của dư luận xã hội đưa ra Như vậy, chức năng giám sát là thông qua sự phán xét đánh giá,
dư luận xã hội giám sát hoạt động của các tổ chức xã hội, của cơ quan nhà nước phù hợp với lợi ích chung của xã hội
Dưới chủ nghĩa xã hội, khi vai trò làm chủ của nhân dân ngày càng được mở rộng trong các lĩnh vực của đời sống xã hội, chức năng kiểm soát, giám sát của dư luận xã hội ngày càng có điều kiện thể hiện và trở thành yếu
tố quan trọng nhằm điều chỉnh hoạt động của các cơ chế xã hội Để dư luận
xã hội phát huy tốt chức năng này, cần tạo điều kiện hình thành thái độ phê phán, thái độ không thỏa hiệp của dư luận xã hội đối với những biểu hiện xa rời các chuẩn mực của xã hội, giáo dục sâu sắc tình cảm, trách nhiệm và lập trường sống tích cực cho con người
Chức năng tư vấn, phản biện:
Thực chất của chức năng tư vấn (khuyên bảo) là ở chỗ, trong dư luận
xã hội có thể tìm thấy những lời khuyên, những ý kiến, những đề nghị chứa đựng phương pháp giải quyết các vấn đề kinh tế, chính trị, văn hóa, đạo đức nóng bỏng đang đặt ra trước xã hội.Chức năng này có điều kiện phát huy tác dụng và trở nên công hiệu nếu như Đảng và Nhà nước hướng chức năng ấy về phía mình Nói cách khác, Đảng và Nhà nước tạo ra cơ chế xã hội để nhân
Trang 8dân với tư cách là chủ thể của dư luận xã hội được bày tỏ ý kiến của mình đối với các vấn đề hệ trọng liên quan đến lợi ích cộng đồng
Dư luận xã hội còn là người phản biện có uy tín đối với các quyết định của cơ quan Đảng, chính quyền và đoàn thể.Tất nhiên, để có các lời khuyên, ý kiến phản biện có ý nghĩa, các đề nghị mang tính xây dựng, chủ thể dư luận
xã hội phải có những khả năng nhất đinh, phải biết phân tích các sự kiện, hiện tượng và quá trình xã hội, phải có năng lực trí tuệ và phải được thông báo kịp thời, đầy đủ những thông tin về sự kiện, hiện tượng
4 Ý nghĩa nghiên cứu dư luận xã hội đối với quản lý
Nghiên cứu dư luận xã hội có ý nghĩa rất quan trọng đối với công tác lãnh đạo quản lý xã hội, đối với việc đề ra và triển khai thực hiện các chủ trương nhiệm vụ cụ thể trong từng thời điểm nhất định Bởi vì:
Thứ nhất, Trong quản lý xã hội đòi hỏi người quản lý phải hiểu biết
sâu sắc nhu cầu và lợi ích của quần chúng trong sản xuất cũng như trong đời sống Nghiên cứu dư luận xã hội là một trong những hình thức tốt nhất để thu thập những thông tin phản ánh tâm tư nguyện vọng cũng như suy nghĩ và cảm xúc của các tầng lớp xã hội
Thứ hai, Dư luận xã hội giúp ta nắm bắt kịp thời thực trạng tư tưởng
của các nhóm xã hội khác nhau, cũng như những diễn biến của thực trạng này trong từng thời kỳ Đây cũng là những nguồn thông tin vô cùng quý giá giúp
ta khắc phục bệnh quan liêu xa rời thực tiễn, xa rời quần chúng, khắc phục bệnh chủ quan duy ý chí trong lãnh đạo quản lý xã hội Vì các thông tin này còn là những tín hiệu phản hồi từ phía xã hội, từ phía quần chúng đối với việc thực hiện các nhiệm vụ kinh tế - xã hội từ đó có cơ sở điều chỉnh, bổ sung các chủ trương biện pháp cho phù hợp hơn
Hiện nay sự nghiệp đổi mới đất nước diễn ra càng nhanh, càng nhiều vấn đề mới nảy sinh vì vậy việc nghiên cứu, tìm hiểu và phân tích dư luận xã
Trang 9hội về các vấn đề mới đó càng giúp cho cơ quan lãnh đạo có thêm cơ sở để đề
ra những quyết định đúng thúc đẩy sự nghiệp đổi mới đi đúng hướng và đem lại hiệu quả thiết thực
Thứ ba, Nghiên cứu dư luận xã hội một mặt góp phần nâng cao ý thức
giác ngộ chính trị trong quần chúng, mở rộng dân chủ xã hội chủ nghĩa, động viên quần chúng tham gia vào việc quản lý nhà nước, quản lý xã hội Mặt khác nó góp phần tăng cường mối liên hệ giữa Đảng, nhà nước với quần chúng nhân dân góp phần hoàn thiện công tác lãnh đạo quản lý xã hội trên cơ
sở khoa học
Nắm bắt dư luận xã hội giúp chúng ta có những thông tin đa chiều về các mặt hoạt động của các cơ quan nhà nước và giúp cho nhân dân nhận thức
và thực hiện các chủ trương, chính sách, nghị quyết của Đảng, của các cơ quan nhà nước và các tổ chức xã hội tốt hơn Những thông tin này là một trong những căn cứ quan trọng để Đảng và nhà nước kiểm tra hoạt động công tác của mình để có những chủ trương, quyết định cần thiết và phù hợp với thực tế
Trang 10KẾT LUẬN
Để đáp ứng yêu cầu công tác lãnh đạo, quản lý xã hội trong giai đoạn hiện nay, đòi hỏi các cấp ủy, chính quyền, các ngành, địa phương phải quan tâm nhiều hơn nữa đến công tác dư luận xã hội Các cơ quan lãnh đạo, quản
lý các cấp cần quan tâm khai thác tối đa kết quả nghiên cứu, nắm bắt dư luận
xã hội trong vùng phục vụ cho việc ra các quyết định đúng đắn, kịp thời, có hiệu quả; tránh được sự vô cảm hoặc “rối loạn cảm giác” trong công tác lãnh đạo, quản lý
Vì vậy, việc tìm hiểu và nghiên cứu dư luận xã hội đã trở thành điều kiện quan trọng để đảm bảo công tác lãnh đạo và quản lý xã hội đạt được hiệu quả cao Đảng, nhà nước ta hết sức coi trọng công tác nắm bắt dư luận xã hội
vì mọi hoạt động của Đảng, nhà nước đều xuất phát từ lợi ích của nhân dân lao động và của cả dân tộc Qua dư luận xã hội để nắm bắt được tâm trạng của nhân dân, hiểu được nguyện vọng và lợi ích của họ để đề ra chủ trương chính sách phù hợp, góp phần xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, đưa đất nước ngày càng phát triển./
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Giáo trình Cao cấp LLCT, H2014.
2 Chủ tịch Hồ Chí Minh, Sửa đổi lối làm việc, NXB Sự thật
3 PGS.TS Đặng Thị Ánh Tuyết, Dư luận xã hội và truyền thông đại chúng với lãnh đạo, quản lý.
4 Ban Tuyên giáo Trung ương, Tài liệu nghiệp vụ công tác nghiên cứu
dư luận xã hội, Nxb Thông tin - Truyền thông, Hà Nội, 2011
5 Mai Quỳnh Nam, Mấy vấn đề dư luận xã hội trong công cuộc đổi mới, Tạp chí Xã hội học, Số 2, 1996