BỘ QUỐC PHÒNG BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ HỌC VIỆN Y DƢỢC HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM ĐÀO THỊ HƢỜNG NGHIÊN CỨU TÁC DỤNG DƯỢC LÝ CỦA BÀI THUỐC DDHV ĐIỀU TRỊ VIÊM LOÉT DẠ DÀY TÁ TRÀNG DO VI KHUẨN HELICOBA[.]
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ
HỌC VIỆN Y DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM
ĐÀO THỊ HƯỜNG
NGHIÊN CỨU TÁC DỤNG DƯỢC LÝ CỦA BÀI THUỐC DDHV ĐIỀU TRỊ VIÊM LOÉT DẠ DÀY TÁ TRÀNG DO
VI KHUẨN HELICOBACTER PYLORI
TRÊN THỰC NGHIỆM
LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC
HÀ NỘI, NĂM 2019
Trang 2BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ
HỌC VIỆN Y DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM
ĐÀO THỊ HƯỜNG
NGHIÊN CỨU TÁC DỤNG DƯỢC LÝ CỦA BÀI THUỐC DDHV ĐIỀU TRỊ VIÊM LOÉT DẠ DÀY TÁ TRÀNG DO
VI KHUẨN HELICOBACTER PYLORI
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Sau 2 năm học tập khóa cao học tại Học viện Y học cổ truyền Việt Nam, đến nay tôi đã hoàn thành chương trình học tập Với lòng biết ơn và kính trọng tôi xin chân thành cám ơn:
- Ban Giám hiệu, phòng Đào tạo Sau đại học Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam
- Ban Giám đốc, Viện nghiên cứu Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam
- Tập thể bộ môn Dược lý Học viện Quân Y đặc biệt là PGS Ts Nguyễn Hoàng Ngân đã giúp đỡ tôi tận tình để hoàn thành luận văn
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới là người Thầy PGS TS Đậu Xuân Cảnh đã trực tiếp giúp đỡ, hướng dẫn, đóng góp nhiều ý kiến quý báu, tận tâm dìu dắt tôi từng bước hoàn thành luận văn
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới tất cả các Giáo sư, Phó giáo sư, Tiến
sỹ trong Hội đồng: Là những người thầy, những Nhà khoa học dạy dỗ tôi suốt quá trình học tập và đóng góp cho tôi những ý kiến quý báu để tôi hoàn thành và bảo vệ thành công luận văn này
Cuối cùng tôi xin dành những tình cảm trân trọng nhất cảm ơn gia đình, anh chị em, bạn bè những người luôn lo lắng, vất vả sớm hôm vì tôi, để cho tôi có được thành công ngày hôm nay
Hà Nội, ngày tháng năm 2019
Học viên
Đào Thị Hường
Trang 4LỜI CAM ĐOAN
Tôi là Đào Thị Hường, học viên cao học khóa 10 Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam, chuyên ngành Y học cổ truyền, xin cam đoan:
1 Đây là luận văn do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của Thầy PGS TS Đậu Xuân Cảnh
2 Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố tại Việt Nam
3 Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu
Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này
Hà Nội, ngày tháng năm 2019
Người viết cam đoan
Đào Thị Hường
Trang 6MỤC LỤC
ĐẶT VẤN ĐỀ 1
Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3
1.1 Y học hiện đại về viêm loét dạ dày tá tràng 3
1.1.1 Định nghĩa 3
1.1.2 Nguyên nhân 3
1.1.3 Điều trị viêm loét dạ dày tá tràng có Helicobacter pylori theo y học hiện đại 4
1.2 Quan điểm Y học cổ truyền về viêm loét dạ dày 5
1.2.1 Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh 6
1.2.2 Phân thể điều trị theo Y học cổ truyền 6
1.3 Một số nghiên cứu về Y học cổ truyền điều trị viêm loét dạ dày tá tràng 7
1.4 Tổng quan về mô hình gây viêm loét dạ dày tá tràng trên thực nghiệm 8
1.4.1 Mô hình gây viêm loét bằng phương pháp vật lý 8
1.4.2 Mô hình gây viêm loét bằng phương pháp hoá học 9
1.5 Tổng quan về bài thuốc DDHV 10
1.5.1 Hoài sơn 10
1.5.2 Bạch truật 11
1.5.3 Tam thất 11
1.5.4 Phục linh 12
1.5.5 Ô tặc cốt 12
1.5.6 Trần bì 13
1.5.7 Đẳng sâm 13
1.5.8 Mạch nha 14
1.5.9 Cam thảo 14
1.5.10 Mộc hương 15
1.6 Tổng quan về cao thuốc (cao dược liệu) 15
1.6.1 Khái niệm 15
1.6.2 Một số đặc điểm của cao thuốc 15
Trang 71.6.3 Kỹ thuật điều chế cao thuốc 16
1.6.4 Xây dựng tiêu chuẩn cơ sở cao thuốc 16
Chương 2 CHẤT LIỆU, ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 17
2.1 Đối tượng, vật liệu nghiên cứu 17
1.1.1 Chế phẩm nghiên cứu: bài thuốc DDHV 17
1.1.2 Động vật nghiên cứu 18
2.1.3 Hóa chất nghiên cứu 20
2.1.4 Dụng cụ, máy móc, thiết bị 20
2.2 Phương pháp nghiên cứu 21
2.2.1 Bào chế cao đặc DDHV và xây dựng tiêu chuẩn cơ sở cao đặc DDHV 21
2.2.2 Nghiên tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày của cao đặc DDHV trên mô hình thực nghiệm gây loét dạ dày bằng Asprine kết hợp thắt môn vị ở chuột cống trắng 21
2.2.3 Nghiên cứu tác dụng giảm đau của cao đặc DDHV theo phương pháp “mâm nóng” (Hotplate) 23
2.2.4 Nghiên cứu tác dụng giảm đau của cao đặc DDHV theo phương pháp gây đau quặn bằng acid acetic (phương pháp Koster) 25
2.2.5 Nghiên cứu tác dụng ức chế vi khuẩn H.P của cao đặc DDHV 26
2.3 Xử lý số liệu 26
Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 27
3.1 Kết quả nghiên cứu tác dụng bảo vệ niêm mạc dạ dày của cao lỏng DDHV trên mô hình thực nghiệm gây loét dạ dày ở chuột cống trắng 27
3.1.1 Ảnh hưởng của DDHV lên các chỉ tiêu đánh giá về chức năng bài tiết dịch vị 27
3.1.2 Ảnh hưởng của DDHV lên các chỉ tiêu đánh giá tổn thương loét 30
3.1.3 Kết quả đại thể và mô bệnh học dạ dày của chuột thí nghiệm 32
3.2 Kết quả nghiên cứu tác dụng giảm đau của DDHV theo phương pháp “mâm nóng” (Hotplate) 35
3.3 Kết quả nghiên cứu tác dụng giảm đau của DDHV theo phương pháp gây đau quặn bằng acid acetic (phương pháp Koster) 37
Trang 83.4 Tác dụng ức chế vi khuẩn Helicobacter pylori của DDHV in vitro 46
Chương 4 BÀN LUẬN 47
4.1 Mô hình loét dạ dày bằng Asprine kết hợp thắt môn vị 47
4.2 Thuốc đối chứng omeprazol 47
4.3 Tác dụng của cao đặc DDHV 48
4.4 Về tác dụng giảm đau của cao đặc DDHV 51
4.5 Về tác dụng ức chế vi khuẩn Helicobacter pylori của DDHV 51
KẾT LUẬN 53
KIẾN NGHỊ VÀ ĐỀ XUẤT 55
TÀI LIỆU THAM KHẢO 56
Trang 9DANH MỤC BẢNG
Bảng 2.1 Số lượng động vật thực nghiệm 18
Bảng 3.1 Ảnh hưởng của DDHV lên thể tích dịch vị của chuột nghiên cứu (n = 9) 27
Bảng 3.2 Ảnh hưởng của DDHV lên pH dịch vị của chuột nghiên cứu (n = 9) 28
Bảng 3.3 Ảnh hưởng của DDHV lên độ acid tự do của dịch vị (n = 9) 29
Bảng 3.4 Ảnh hưởng của DDHV lên độ acid toàn phần của dịch vị (n = 9) 30
Bảng 3.5 Ảnh hưởng của DDHV lên các chỉ tiêu đánh giá tổn thương loét (n = 9) 31
Bảng 3.6: Ảnh hưởng của DDHV tới thời gian tiềm của chuột nhắt trắng (n = 10) 35
Bảng 3.7: Ảnh hưởng của DDHV tới thời gian xuất hiện đau quặn của chuột nhắt trắng
(n = 10) 38
Bảng 3.8: Ảnh hưởng của cao đặc DDHV tới số cơn đau quặn của chuột nhắt trắng trong khoảng thời gian từ 0 đến 5 phút đầu tiên sau khi tiêm acid acetic (n = 10) 39
Bảng 3.9 Ảnh hưởng của DDHV tới số cơn đau quặn trong khoảng thời gian từ 5 đến 10 phút sau khi tiêm acid acetic (n = 10) 40
Bảng 3.10 Ảnh hưởng của DDHV tới số cơn đau quặn trong khoảng thời gian từ 10 đến 15 phút sau khi tiêm acid acetic (n = 10) 41
Bảng 3.11 Ảnh hưởng của DDHV tới số cơn đau quặn trong khoảng thời gian từ 15 đến 20 phút sau khi tiêm acid acetic (n = 10) 42
Bảng 3.12 Ảnh hưởng của DDHV tới số cơn đau quặn trong khoảng thời gian từ 20 đến 25 phút sau khi tiêm acid acetic (n = 10) 43
Bảng 3.13 Ảnh hưởng của DDHV tới số cơn đau quặn trong cả 25 phút sau khi tiêm acid acetic (n = 10) 45
Bảng 3.14 Mức độ ức chế vi khuẩn H.P của DDHV 46
Trang 10DANH MỤC HÌNH ẢNH
Ảnh 1.1 Hoài sơn 10
Ảnh 1.2 Bạch truật 11
Ảnh 1.3 Tam thất 11
Ảnh 1.4 Phục linh 12
Ảnh 1.5 Ô tặc cốt 12
Ảnh 1.6 Trần bì 13
Ảnh 1.7 Đẳng sâm 13
Ảnh 1.8 Mạch nha 14
Ảnh 1.9 Cam thảo 14
Ảnh 1.10 Mộc hương 15
Ảnh 2.1 Chuột nhắt trắng và chuột cống trắng 19
Ảnh 2.2 Kính hiển vi soi nổi Luxeo 2S (a) 20
và Máy đo đau bản nóng lạnh - Hot Cold Plate (b) 20
Ảnh 3.1 Dạ dày chuột lô chứng (chuột số 04) 32
Ảnh 3.2 Dạ dày chuột lô mô hình (chuột số 12) 32
Ảnh 3.3 Dạ dày chuột lô Omeprazole liều 20mg/kg/ngày (chuột số 22) 32
Ảnh 3.4 Dạ dày chuột lô DDHV liều 0,84g/kg/ngày (chuột số 32) 32
Ảnh 3.5 Dạ dày chuột lô DDHV liều 1,68g/kg/ngày (chuột số 44) 32
Ảnh 3.6 Mô bệnh học dạ dày chuột lô chứng (chuột số 05), HE,x 100 Hình ảnh niêm mạc dạ dày bình thường, không có tổn thương 33
Ảnh 3.7 Mô bệnh học dạ dày chuột mô hình (chuột số 14), HE,x 100 Hình ảnh tổn thương xâm nhiễm viêm, loét và bong tróc niêm mạc dạ dày 33
Ảnh 3.8 Mô bệnh học dạ dày chuột lô tham chiếu uống Omeprazole liều 20mg/kg/ngày (chuột số 21), HE,x 100 Tổn thương niêm mạc dạ dày có biểu hiện hồi phục, giảm viêm và giảm bong tróc niêm mạc 34
Ảnh 3.9 Mô bệnh học dạ dày chuột lô trị uống DDHV liều 1, (chuột số 32), HE, x 100 Tổn thương niêm mạc dạ dày có biểu hiện hồi phục, giảm viêm và giảm bong tróc niêm mạc 34
Trang 11Ảnh 3.10 Mô bệnh học dạ dày chuột uống DDHV liều 2, (chuột số 41), HE, x 100 Tổn
thương niêm mạc dạ dày có biểu hiện hồi phục, giảm viêm và giảm bong tróc niêm mạc 34 Ảnh 3.11 Chuột nhắt trắng trong thử nghiệm tác dụng giảm đau của DDHV theo phương
pháp “mâm nóng” (Hotplate) Chuột được đặt lên máy đo đau bàn nóng lạnh,
Ảnh 3.12 Chuột đưa chân sau lên liếm Thời gian từ lúc đặt chuột lên bề mặt nóng đến
khi chuột đưa chân sau lên liếm là thời gian tiềm Thuốc có tác dụng giảm đau theo phương pháp “mâm nóng” sẽ làm kéo dài tiềm của chuột 36 Ảnh 3.13 Chuột nhắt trắng khi ở trạng thái bình thường (không đau quặn) trong đánh giá
tác dụng giảm đauy của DDHV theo phương pháp gây đau quặn bằng acid acetic (phương pháp Kosster) 37 Ảnh 3.14 Cơn đau quặn của chuột trắng với một số các biểu hiện sau: oằn thân, thóp bụng
lại, áp bụng xuống sàn, duỗi dài thân và chân sau 37
Trang 12và công bố vào năm 1983 đến nay, Helicobacter pylori vẫn đang thu hút sự quan tâm nghiên cứu của cộng đồng y học trên toàn cầu Năm 1994, Tổ chức Y tế thế giới ước chừng hơn 50% dân số toàn cầu bị nhiễm H pylori [38], [34] Ở Việt Nam, tỷ lệ nhiễm H.P ở lứa tuổi từ 15-75 là 56%- 75,2% với xét nghiệm huyết thanh học và tỷ lệ nhiễm trong các thể bệnh qua nội soi ở người lớn vào khoảng 53-89,5% tại một số bệnh viện thành phố lớn Tỷ lệ nhiễm H.P trong viêm dạ dày mạn ở miền Bắc Việt Nam từ 53-72,8%; ở thành phố Hồ Chí Minh 64,7% [28],[11]
Viêm loét dạ dày, đặc biệt là viêm loét dạ dày có vi khuẩn HP dương tính nếu không được điều trị dễ gây nhiều biến chứng ảnh hưởng đến tính mạng như xuất huyết dạ dày, ung thư hóa, [28], [3] Tổ chức Y tế thế giới xác định việc điều trị tiệt trừ Helicobacter pylori là một trong các biện pháp chủ yếu ngăn ngừa ung thư dạ dày [39] [43] Xu hướng chung trong điều trị viêm loét dạ dày là loại trừ nguyên nhân gây bệnh, diệt vi khuẩn HP, bình thường hóa chức năng dạ dày, nâng cao khả năng miễn dịch sinh học của cơ thể và tăng cường quá trình tái tại niêm mạc dạ dày Các thuốc Y học hiện đại hiện nay rất nhiều và cho hiệu quả cao nhưng tỷ lệ kháng thuốc HP là một vấn đề quan tâm lớn của các nhà nghiên cứu [5], [8]
Theo Y học cổ truyền, viêm loét dạ dày tá tràng mạn tính là tình trạng rối loạn công năng của các tạng phủ Can, Tỳ, Vị và thường mô tả bệnh này trong các phạm trù “Vị quản thống” Nguyên nhân gây chứng Vị quản thống theo YHCT có rất nhiều tập trung vào 3 nhóm nguyên nhân chính bao gồm nội nhân, ngoại nhân và bất nội ngoại nhân Trong y học cổ truyền không có tên Helicobacter pylori nhưng đối chiếu với chứng bệnh mà nó gây ra thì đây là một loại tà khí gây bệnh - nhiệt tà [51], [52], [53] Từ khi phát hiện sự có mặt của vi
Trang 13y học cổ truyền trong điều trị chứng vị quản thống cũng như việc phối ngũ các vị thuốc theo pháp, phương và hài hòa các vị dược liệu để nâng cao chất lượng điều trị bệnh lý này Bài thuốc đã được bước đầu đánh giá điều trị cho bệnh nhân viêm loét dạ dày mạn tính trên lâm sàng cho kết quả khả quan Tuy nhiên chưa
có một nghiên cứu một cách toàn diện, hệ thống để khẳng định hiệu quả của bài
thuốc DDHV trong điều trị viêm loét dạ dày tá tràng do vi khuẩn Helicobacter
pylori Nghiên cứu đánh giá tác dụng của bài thuốc trên thực nghiệm là một
bước quan trọng trong nghiên cứu phát triển hiện đại hóa Y học cổ truyền, tạo sản phẩm phục vụ rộng rãi cho cộng đồng
Vì vậy, chúng tôi tiến hành đề tài “Nghiên cứu tác dụng dược lý của bài
thuốc DDHV điều trị viêm loét dạ dày do vi khuẩn Helicobacter Pylori trên thực
Trang 143
Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1 Y học hiện đại về viêm loét dạ dày tá tràng
1.1.1 Định nghĩa
Viêm dạ dày tá tràng là thuật ngữ dùng để chỉ tất cả những tổn thương viêm
ở niêm mạc dạ dày, tá tràng, thể hiện sự đáp ứng của niêm mạc dạ dày, tá tràng với các yếu tố tấn công [29], [44]
Loét dạ dày-tá tràng (peptic ulcer) là hệ quả cuối cùng của quá trình viêm do mất cân bằng giữa các yếu tố tấn công và các yếu tố bảo vệ niêm mạc dạ dày và tá tràng Bệnh sinh viêm, loét dạ dày tá tràng phức tạp, do nhiều yếu tố tham gia cùng dẫn đến tăng tiết dịch vị vượt quá khả năng chống đỡ của niêm mạc dạ dày-tá tràng Các tổn thương dạ dày-tá tràng có thể thấy được qua nội soi Viêm dạ dày tá tràng mạn thường thể hiện dưới dạng tăng sinh tổ chức hạt gây viêm dạng hạt (granular gastritis) Khi tổn thương ăn sâu qua lớp cơ niêm dạ dày hoặc tá tràng sẽ dẫn đến loét (peptic ulcers)
1.1.2 Nguyên nhân
Viêm loét dạ dày tá tràng do nhiều nguyên nhân khác nhau và được chia thành 3 typ nguyên nhân:
Typ A (Autoimmune): Do tự miễn
Typ B (Bacteria): Do vi khuẩn Nguyên nhân gây viêm dạ dày do vi khuẩn Helicobacter pylori chiếm đến 70-80% [40]
Typ C (Chemical) : Do các thuốc và hóa chất
* Vai trò của Helicobacter pylori:
Năm 1983, Marshall và Warren mới nuôi cấy thành công và chứng minh vai trò gây bệnh của vi khuẩn sống trong niêm mạc dạ dày gọi là Helicobacter pylori, chúng có khả năng di chuyển xuống dưới lớp nhầy của niêm mạc dạ dày [48] H pylori là vi khuẩn gram âm có hình cong vặn, là nguyên nhân chính gây viêm dạ dày mạn tính hoạt động, loét dạ dày và nguy cơ gây ung thư dạ dày Nguồn truyền nhiễm của H pylori chủ yếu là người Kết quả của các nghiên cứu cho thấy tỉ lệ
Trang 154
nhiễm H pylori cao ở những gia đình có người mang vi khuẩn hoặc bị bệnh dạ dày
tá tràng do nhiễm H pylori Tỉ lệ huyết thanh dương tính với H.pylori cao ở những người ngủ chung giường, sinh hoạt cùng phòng, sống trong điều kiện đông đúc như trại mồ côi, gia đình đông người chật chội [13], [45]
Tổn thương niêm mạc dạ dày tá tràng do H.P gây viêm loét dạ dày tá tràng qua 3 cơ chế khác nhau: sự thay đổi sinh lí dạ dày, nhiễm độc trực tiếp từ các sản phẩm của vi khuẩn, các phản ứng viêm với sự giải phóng nhiều sản phẩm phản ứng độc tố khác nhau [18], [10], [30] Nếu nhiễm trùng không được điều trị thì sau 10-
20 năm sẽ teo niêm mạc dạ dày, làm tăng pH dạ dày lên 6-8 Các tuyến bị mất, viêm teo niêm mạc dạ dày và dị sản ruột, điều này có thể khởi đầu cho giai đoạn ác tính
[20]
1.1.3 Điều trị viêm loét dạ dày tá tràng có Helicobacter pylori theo y học hiện đại
Phương thức điều trị hiện nay dựa trên quan niệm cơ chế bệnh sinh của bệnh
là sự mất cân bằng giữa các yếu tố bảo vệ niêm mạc và các yếu tố tấn công (acid và pepsin) với nguyên nhân sinh bệnh là nhiễm H.P Do vậy điều trị viêm loét dạ dày
có nhiễm H.P là sự kết hợp các tiêu chí sau [17]:
- Làm giảm acid HCL và pepsin (giảm yếu tố tấn công)
+ Thuốc giảm tiết acid và pepsin: thuốc ức chế thụ thể H2 (Cimetidin, Tagamet,…), thuốc ức chế bơm proton (Omeprazole, Lansoprazole,…)
+ Thuốc trung hòa acid (Antacid): là nhóm thuốc có tác dụng trung hoà acid trong dịch vị, nâng độ pH của dạ dày lên (4-4,5) tạo điều kiện cho tái tạo niêm mạc
bị tổn thương và giảm hoạt tính của Pepsin
- Dùng các thuốc có tác dụng bảo vệ niêm mạc (tăng cường yếu tố bảo vệ) + Thuốc băng se niêm mạc dạ dày: Phosphalugel, Gastropulgite, Trymo, Noigel, Silicate Al (Kaolin, Smecta),…
+ Misoprostol là chất tổng hợp tương tự Prostaglandin E1, có tác dụng ức chế tiết acid dạ dày, tăng sinh chất nhầy bảo vệ niêm mạc dạ dày
Trang 165
+ Epidermal growth factor, có tác dụng kích kích phân chia đối với các loại
tổ chức tế bào trong cơ thể, chống lại sự tiêu hóa của protease, đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ niêm mạc dạ dày và làm lành vết loét dạ dày
- Dùng thuốc tiệt trừ H.P (điều trị nguyên nhân)
Vi khuẩn H.P khó bị tiêu diệt vì nó nằm ở lớp màng nhày bao phủ niêm mạc
dạ dày là nơi thuốc không khuyếch tán tới được hoặc khuyếch tán tới ít với nồng độ thấp Mặt khác, H.P là vi khuẩn phát triển chậm, đòi hỏi phải phối hợp thuốc và dùng kéo dài Muốn đạt được hiệu quả cao cần sử dụng thuốc có khả năng ức chế toan mạnh thông qua cơ chế thể dịch và thời gian bán hủy chậm để chuyển H.P từ dạng xoắn khuẩn hoạt động sang dạng cầu khuẩn ngừng hoạt động do vậy nhóm thuốc ức chế bơm proton PPI (Proton Pump Inhibitor) thường được lựa chọn Đối với kháng sinh phải chịu được môi trường acid, có tác dụng cộng hưởng tăng hiệu lực, lưu kháng sinh ở dạ dày càng lâu càng tốt (chỉ dùng kháng sinh đường uống) và khả năng kháng thuốc với vi trùng ít nhất [15], [46] Các kháng sinh thường được
sử dụng trong điều trị tiệt trừ H.P từ trước tới nay gồm: Amoxicillin, Clarithromycin, Metronidazole hoặc Tinidazole, Tetracycline Những năm gần đây, với sự ra đời của nhiều loại kháng sinh mới được dùng tiệt trừ H.P như: Levofloxacin, Furazolidone, Rifabutin [11], [1] Ngoài ra các thuốc ức chế bơm proton, các muối Bismuth cũng có tác dụng diệt H.P theo cơ chế tự ức chế vi khuẩn của thuốc và đạt hiệu quả diệt trừ H.P cao khi kết hợp với thuốc kháng sinh trong các phác đồ điều trị tiệt trừ H.P [11]
- Ngoài ra, để giảm đau cần dùng thuốc giảm đau chống co thắt cơ trơn: Atropin, Nospa, Sparmaverin,…
1.2 Quan điểm Y học cổ truyền về viêm loét dạ dày
Theo y học cổ truyền, các triệu chứng mô tả trong bệnh viêm loét dạ dày thuộc phạm trù “vị thống” [9], được mô tả trong sách nội kinh “Linh Khu trưởng luận” ghi: “Vị trướng thì phúc mãn, vị quản thống, ảnh hưởng đến ăn uống, đại tiện khó” [12], [32] Bệnh phần lớn do ăn uống thất điều, tinh thần căng thẳng, sinh hoạt không điều độ, ngoại tà xâm nhập,… dẫn đến khí cơ bị trở ngại, vị mất hòa giáng mà thành [12], [32]
Trang 176
1.2.1 Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
- Lục dâm xâm nhập: bệnh thường khởi phát vào mùa thu đông và đông xuân, thời tiết hay thay đổi là yếu tố thuận lợi cho tà khí của lục dâm như hàn tà, thấp tà
- Chính khí hư suy: bẩm tố bất túc (không đầy đủ) hoặc lao thương quá độ hoặc tỳ vị bị tổn thương lâu ngày hoặc thận dương bất túc làm rối loạn công năng
ôn ấm… đều là nguyên nhân gây nên bệnh [12]
1.2.2 Phân thể điều trị theo Y học cổ truyền
Căn cứ vào các chứng trạng chia vị quản thống ra 4 thể lâm sàng [12], [32]:
1.2.2.1 Can vị bất hoà
- Triệu chứng lâm sàng: can khí uất kết hoành nghịch phạm vị gây nên bệnh, thường gặp ở thời kỳ đầu của bệnh loét dạ dày Triệu chứng chủ yếu là đau vùng thượng vị thành cơn thường có chu kỳ, bụng đầy trướng, ấn tức kèm ợ hơi, ợ chua, đại tiện táo bón, chất lưỡi hồng, rêu lưỡi vàng, mạch huyền
- Pháp điều trị: sơ can lý khí, hoà vị chỉ thống
- Bài thuốc: Sài hồ sơ can tán (Cảnh Nhạc toàn thư)
1.2.2.2 Tỳ hư can uất
- Triệu chứng lâm sàng: thường gặp khi bệnh tình kéo dài không khỏi dẫn đến tỳ khí hư nhược, can uất khí trệ, hư thực thác tạp với biểu hiện: đau thượng vị từng cơn với tính chất nóng rát, bứt rứt khó chịu, hay cáu gắt, miệng khô và đắng, ợ chua nhiều, đại tiện táo bón, tiểu tiện vàng, chất lưỡi hồng nhợt, rêu lưỡi vàng, mạch huyền sác
- Pháp điều trị: kiện tỳ sơ can, lý khí chỉ thống
- Bài thuốc: Tứ quân tử thang (Thái bình huệ dân hoà tễ cục phương) phối hợp với Tứ nghịch tán
Trang 18- Pháp trị (hư chứng): bổ huyết ích vị, hoà trung chỉ thống
- Bài thuốc: Nhất quán tiễn phối hợp với Thược dược cam thảo thang gia giảm
- Pháp trị ( thực chứng): hoạt huyết hoá ứ, hoà vị chỉ thống
Bài thuốc: Thất tiếu tán phối hợp với Đan sâm ẩm
1.2.2.4 Tỳ vị hư hàn
- Triệu chứng lâm sàng: đau thượng vị liên tục thường không có chu kỳ, buồn nôn và nôn, cơ thể mệt mỏi, thích xoa bóp và chườm nóng, sợ lạnh, chân và tay lạnh, đại tiện thường phân nát, cũng có khi táo, chất lưỡi nhợt, rêu lưỡi trắng, mạch hư nhược
- Pháp điều trị: ôn trung kiện tỳ, hoà vị chỉ thống
- Bài thuốc: Hoàng kỳ kiến trung thang (Kim quỹ yếu lược)
1.3 Một số nghiên cứu về Y học cổ truyền điều trị viêm loét dạ dày tá tràng
Có nhiều nghiên cứu về các thuốc YHCT điều trị viêm loét dạ dày tá tràng cho thấy có hiệu quả tốt làm giảm acid dịch vị, ức chế H.P, làm liền tổn thương và giảm đau tốt cả trên lâm sàng và thực nghiệm Một số nghiên cứu có thể kể tới như:
Nghiên cứu của Đỗ Thị Thanh Trung và cộng sự (2018) cho thấy có 10 trong tổng số 30 dược liệu được khảo sát có tác dụng ức chế vi khuẩn H.P mạnh, trong đó
có một số loài như đỗ rừng, nghệ đen, trầu không, mộc hương [7]
Nghiên cứu của Vũ Minh Hoàn (2014) đánh giá tác dụng của cao lỏng Vị quản khang trên bệnh nhân viêm dạ dày mạn tính Helicobacter pylori dương tính cho kết quả giảm rõ các triệu chứng trên lâm sàng và trên X quang [23]
Nghiên cứu của Nguyễn Văn Toại (2003) đánh giá tác dụng diệt Helicobacter pylori bằng hoạt chất toàn phần của lá trầu không trên thực nghiệm và