Nghiên Cứu Một Số Đặc Điểm Phân Bố, Sinh Thái Và Tái Sinh Tự Nhiên Của Loài Khôi Nhung (Ardisia Silvestris Pit..) Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Sơn Trà, Thành Phố Đà Nẵng 6370910.Pdf

VĂN PHÒNG HỢP TÁC KHOA SINH MÔI TRƯỜNG VÀ HỘI ĐỘNG VẬT FRANKFURT BÁO CÁO TỔNG KẾT ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA SINH VIÊN NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ, SINH THÁI VÀ TÁI SINH TỰ NHIÊN CỦA LOÀI K[.]

VĂN PHÒNG HỢP TÁC

KHOA SINH MÔI TRƯỜNG VÀ HỘI ĐỘNG VẬT FRANKFURT

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA SINH VIÊN

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ, SINH THÁI VÀ TÁI SINH TỰ

NHIÊN CỦA LOÀI KHÔI NHUNG (Ardisia silvestris Pit ) TẠI KHU BẢO TỒN

THIÊN NHIÊN SƠN TRÀ, THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

Đà Nẵng, 5/2018

VĂN PHÒNG HỢP TÁC

KHOA SINH MÔI TRƯỜNG VÀ HỘI ĐỘNG VẬT FRANKFURT

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA SINH VIÊN

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ, SINH THÁI VÀ TÁI SINH TỰ

NHIÊN CỦA LOÀI KHÔI NHUNG (Ardisia silvestris Pit ) TẠI KHU BẢO TỒN

THIÊN NHIÊN SƠN TRÀ, THÀNH PHỐ ĐÀ NẴNG

SV thực hiện: Lê Viết Mạnh

Lớp, khoa: 14CTM, Khoa Sinh – Môi trường Năm thứ: 4/4

Ngành học: Cử nhân Quản lý Tài nguyên và Môi trường

Người hướng dẫn: ThS Nguyễn Thị Kim Yến

Giáo viên hướng dẫn thực địa: Trần Ngọc Toàn

Đà nẵng, 5/2018

MỤC LỤC

DANH MỤC BẢNG BIỂU 3

DANH MỤC HÌNH VẼ 4

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT 5

MỞ ĐẦU 6

1 Lí do chọn đề tài: 6

2 Mục tiêu nghiên cứu: 6

2.1 Mục tiêu chung: 6

2.2 Mục tiêu cụ thể: 7

3 Phương pháp nghiên cứu: 7

4 Đối tượng nghiên cứu: 8

5 Phạm vi nghiên cứu: 8

CHƯƠNG 1 9

TỔNG QUAN TÀI LIỆU 9

1.1 Một số đặc điểm về loài Khôi Nhung ở Việt Nam: 9

1.1.1 Đặc điểm hình thái: 9

1.1.2 Phân bố, thu hái và chế biến: 13

1.1.3 Thực trạng: 13

1.1.4 Thành phần hóa học: 13

1.1.5 Tác dụng dược lý: 14

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu loài Khôi Nhung trên thế giới và Việt Nam: 14

1.2.1 Những bài nghiên cứu loài Khôi Nhung trên thế giới: 14

1.2.2 Những bài nghiên cứu loài Khôi Nhung ở Việt Nam: 15

CHƯƠNG 2 .17

ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 17

2.2 Nội dung nghiên cứu: 17

2.3 Phương pháp nghiên cứu: 17

2.3.1 Phương pháp kế thừa: 17

2.3.2 Phương pháp nhận dạng: 17

2.3.3 Phương pháp khảo sát theo tuyến và theo OTC: 17

2.3.4 Phương pháp nghiên cứu vùng phân bố: 18

2.3.5 Phương pháp xử lý số liệu: 18

CHƯƠNG 3 .22

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 22

3.1 Một số đặc điểm phân bố và sinh trưởng của loài Khôi Nhung tại Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà: 22

3.1.1 Đặc điểm phân bố cây Khôi Nhung tại Khu bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà: 22

3.1.2 Đặc điểm sinh trưởng và phát triển của cây Khôi Nhung: 22

3.2 Một số đặc điểm quần xã có Khôi Nhung phân bố: 23

3.2.1 Cấu trúc rừng và loài ưu thế trong tầng cây cao có sự phân bố của cây Khôi Nhung: 23

3.2.2 Cấu trúc mật độ và một số chỉ tiêu sinh trưởng tầng cây cao: 26

3.2.3 Chỉ số đa dạng sinh học tầng cây cao khu vực phân bố cây Khôi Nhung: 27

3.2.4 Phẫu diện đồ sinh cảnh: 28

3.3 Tổ thành nhóm loài cây mọc cùng Khôi Nhung: 31

3.4 Đặc điểm và khả năng tái sinh: 33

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 36

TÀI LIỆU THAM KHẢO 38

PHỤ LỤC A: Các biểu điều tra 41

PHỤ LỤC B: Thành phần loài thân gỗ trong các ô tiêu chuẩn 43

PHỤ LỤC C: Ảnh mẫu một số loài thực vật phân bố trong các ô tiêu chuẩn 49

PHỤ LỤC D: Hình ảnh trong quá trình lập và điều tra ô tiêu chuẩn 53

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Bảng 3.1 Đặc điểm các ô tiêu chuẩn có Khôi Nhung phân bố 24 Bảng 3.2 Một số đặc điểm sinh trưởng loài Khôi Nhung trong mỗi

Bảng 3.7 Bảng số liệu những loài thường bắt gặp cùng với Khôi

Nhung trong ô 6 cây

DANH MỤC HÌNH VẼ

Hình 1 Bản đồ thiết lập các ô tiêu chuẩn điều tra Khôi Nhung tại

KBTTN Sơn trà

10

Hình 3.1 Biểu đồ phẫu diện ô tiêu chuẩn số 1 30 Hình 3.2 Biểu đồ phẫu diện ô tiêu chuẩn số 2 31 Hình 3.3 Biểu đồ phẫu diện ô tiêu chuẩn số 3 32

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

KBTTN Khu bảo tồn thiên nhiên

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài:

Theo kết qủa điều tra của Viện Dược liệu và Bộ Y tế (2016) đã phát hiện và thống kê được ở Việt Nam có 5.117 loài thực vật bậc cao có mạch, nấm và tảo được dùng làm thuốc (Nguyễn Thượng Dong, 2007) Từ nguồn cây thuốc mọc tự nhiên và cây thuốc trồng, mỗi năm đã cung cấp tới trên 20.000 tấn dược liệu các loại cho nhu cầu sử dụng trong nước và xuất khẩu Tuy nhiên do khai thác liên tục lại không chú ý bảo vệ nên đã có 144 loài được đưa vào danh lục đỏ cần bảo tồn ở Việt Nam [8],[16]

Thành phố Đà Nẵng có khu hệ thực vật đa dạng và phong phú Theo Đặng Ngọc Phái

và Bệnh viện y học cổ truyền thành phố Đà Nẵng (2017) đã ghi nhận được 1.117 loài trên địa bàn thành phố Đà Nẵng có công dụng làm thuốc Trong nghiên cứu mới đây của Đặng Ngọc Phái và đồng tác giả (2017) đã ghi nhận có 329 loài cây thuốc, trong đó có trên 50 loài được coi là mới và 8 loài cây thuốc thuộc diện bảo tồn cấp quốc gia tại Bán đảo Sơn Trà, thành phố Đà Nẵng

Trong đó cây Khôi Nhung (Ardisia silvestris Pit ) là loài được xếp trong Sách đỏ Việt

Nam (2007) với mức độ sẽ nguy cấp và khuyến cáo “chỉ khai thác có mức độ và giữ lại những cây con chưa đến tuổi thu hái Cấm khai thác loài này trong các Vườn quốc gia” Tuy loài phân bố rộng nhưng số lượng cá thể ít do tái sinh hạt kém, tại nhiều nơi loài này

bị khai thác làm dược liệu với số lượng lớn nên mất nguồn hạt để tái sinh

Chính vì vậy việc nghiên cứu cơ sở khoa học phục vụ bảo tồn và phát triển cây Khôi Nhung là rất cần thiết Bài báo cung cấp những thông tin cụ thể về đặc điểm phân bố, sinh thái cũng như khả năng tái sinh của cây Khôi Nhung tại khu Bảo tồn thiên nhiên Sơn Trà, Thành phố Đà Nẵng

2 Mục tiêu nghiên cứu:

2.1 Mục tiêu chung:

Kết quả nghiên cứu của đề tài nhằm đạt được mục tiêu chung như sau:

Xác định được một số đặc điểm phân bố, sinh thái và khả năng tái sinh tự nhiên của

loài Khôi Nhung (Ardisia silvestris Pit ) tại KBTTN Sơn Trà, Thành phố Đà Nẵng nhằm

phục vụ cho việc nghiên cứu và bảo tồn loài Khôi Nhung trong thời gian tới

2.2 Mục tiêu cụ thể:

Đề tài có những mục tiêu cụ thể như sau:

- Xác định một số đặc điểm phân bố của Khôi Nhung tại Bán đảo Sơn Trà

- Xác định một số đặc điểm sinh thái của loài Khôi Nhung tại Bán đảo Sơn Trà: Mô

tả sinh cảnh thường gặp của loài (trạng thái rừng, thành phần loài, độ dốc, độ cao), phẫu diện đồ sinh cảnh, trạng thái sinh trưởng, phát triển (mức độ sinh trưởng, trạng thái ra hoa, kết quả)

- Xác định được hiện trạng tái sinh tự nhiên của cây Khôi Nhung và một số yếu tố ảnh hưởng đến khả năng tái sinh tự nhiên của loài trên Bán đảo Sơn Trà

3 Phương pháp nghiên cứu:

Đề tài sử dụng nhiều phương pháp, cụ thể:

+ Phương pháp kế thừa: Nghiên cứu tài liệu về loài Khôi Nhung

+ Phương pháp nhận dạng: So sánh hình thái để tra tên khoa học với các tài liệu “Cây

cỏ Việt Nam” của Phạm Hoàng Hộ năm 1999-2003, “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của Đỗ Tất Lợi năm 2004

+ Phương pháp khảo sát theo tuyến và OTC: Sử dụng phương pháp nghiên cứu theo tuyến và OTC của Hoàng Chung [7] Cụ thể OTC có kích thước 20x20m2 để đo đếm tầng cây cao, thành phần loài, độ tàn che, sinh trưởng Điều tra cây tái sinh theo ô dạng bản 2x2m2 tại những nơi có cây con và đo đếm chất lượng, nguồn gốc cây tái sinh Và sử dụng phương pháp điều tra ô 6 cây để nghiên cứu mối quan hệ giữa các loài cây thường đi kèm với loài Khôi Nhung Ngoài ra còn đo đếm tổng số lượng loài Khôi Nhung có trong ô 20x20m2

+ Phương pháp nghiên cứu vùng phân bố: Xác định tọa độ ghi nhận bằng máy định

vị Garmin 62Sc sau đó đánh dấu trên bản đồ địa hình UTM

+ Phương pháp xử lý số liệu: Sử dụng phần mềm Mapinfo và bản đồ địa hình UTM

để thể hiện sự phân bố của loài Khôi Nhung

4 Đối tượng nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu là loài Khôi Nhung hay còn gọi là Khôi Tía, Cơm nguội, có tên

khoa học là Ardisia silvestris Pit , thuộc chi Ardisia, họ Đơn nem (Myrsinaceae)

5 Phạm vi nghiên cứu:

Qua khảo sát trên 4 tuyến nghiên cứu tại Bán đảo Sơn Trà, phường Thọ Quang, Thành phố Đà Nẵng ở những nơi ven suối và đất ẩm với độ cao tối thiểu 400m đã phát hiện 3 khu vực có Khôi Nhung và lập ô tiêu chuẩn điều tra, cụ thể:

Ô tiêu chuẩn 1: Tọa độ: 0209689/1783698

Ô tiêu chuẩn 2: Tọa độ: 0205922/1785960

Ô tiêu chuẩn 3: Tọa độ: 0207668/1784707

Hình 1 Bản đồ thiết lập các ô tiêu chuẩn điều tra Khôi Nhung tại KBTTN Sơn trà

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Một số đặc điểm về loài Khôi Nhung ở Việt Nam:

rõ ở mặt dưới [11] [9] [23]

Hình 1.1 Khôi Nhung mọc ngoài tự nhiên (Ảnh:Lê Viết Mạnh)

Hình 1.2 Ảnh mẫu Khôi Nhung (Ảnh:Lê Viết Mạnh)

Ra hoa tháng 4 – 7 Hoa mọc thành chùm, dài 10-15cm, hoa rất nhỏ, chùm kép ngoài nách lá; cọng hoa 10-12mm; lá đài cao 1,5mm; cánh hoa 3mm, màu trắng pha hồng tím 5

lá đài 5 cánh hoa Lá đài hình tam giác hoặc thuôn, nhọn, hợp ngắn ở gốc, có điểm tuyến và lông mi Cánh hoa màu hồng, hình mác, dài 3mm, đầu tù hoặc nhọn, có điểm tuyến Nhị ngắn hơn cánh hoa, bao phấn hình mác nhọn, chỉ nhị rất ngắn Bầu hình trứng, vòi mảnh, đầu nhụy hình chấm [11] [22] [23]

Hình 1.3 Hoa Khôi Nhung (Ảnh:Lê Viết Mạnh)

Quả mọng, hình cầu, khi chín màu đỏ, có điểm tuyến, đường kính 7-8mm Hạt 1, hình cầu, lõm ở gốc Tái sinh bằng hạt và chồi Có quả tháng 9-12 và 1-2 năm sau [11] [9] [23]

Hình 1.4 Quả Khôi Nhung khi chín (Ảnh:Lê Viết Mạnh)

Hình 1.5 Giải phẫu quả Khôi Nhung (Ảnh:Lê Viết Mạnh)

1.1.2 Phân bố, thu hái và chế biến:

Cây Khôi Nhung ưa bóng, mọc hoang tại những khu rừng rậm miền thượng du, nơi râm mát, tán rừng ẩm, nhiều mùn, ven suối, trong rừng hay ven rừng nguyên sinh ở độ cao

400 - 1200m các tỉnh Thanh Hóa (Thạch Thành, Ngọc Lạc, Lang Chánh), Nghệ An (Phủ Quỳ), Ninh Bình (Nho Quan, Cúc Phương), Hà Tây (Ba Vì), Lào Cai (Sa Pa), Lạng Sơn (Hữu Lũng), Quảng Ninh, Vĩnh Phúc (Tam Đảo), Hòa Bình, Quảng Nam, Thừa Thiên –

Huế, Đà Nẵng Ngoài ra cây còn phân bố ở Trung Quốc (Hải Nam, Quảng Tây)

Thường hái lá và ngọn vào mùa hạ, phơi nắng cho tái rồi phơi và ủ trong râm [11] [23]

từ rễ và thân loài A cornudentata, lần đầu tiên đã phân lập được 2 hợp chất 1,4-benzoquinon trong bài nghiên cứu Quinones từ Ardisia cornudentata của Tian Z [15] Tiếp theo đó Chun-

Po Chang và cộng sự năm 2010 cũng đã nghiên cứu phân lập gốc rễ Ardisia Cornudentata

Mez và phát hiện 3 hợp chất mới là: methyl-5-pentylphenol,

3-methoxy-2-methyl-5-(1′-ketopentyl)phenol và cornudoside cùng với 26 hợp chất khác đã được biết đến

[4]

Ngoài ra Viện đông y và Bộ môn dược lý Trường đại học y dược có thí nghiệm sơ bộ

trên loài Khôi Nhung (Ardisia sylvestris Pitard) nhưng mới thấy có ít tanin và glucozit Đây

là 2 chất chủ yếu có tác dụng tốt trong việc phòng, ngừa và hỗ trợ điều trị các bệnh về dạ dày [11]

1.1.5 Tác dụng dược lý:

Trên cơ sở nghiên cứu của Phạm Bá Tuyến cho thấy Lá Khôi có tác dụng chống viêm, giảm đau, trung hòa acid, chống loét dạ dày, làm lành vết loét dạ dày tá tràng trên thực nghiệm cũng như trên lâm sàng [19]

Sơ bộ nghiên cứu trên thỏ, chuột bạch và khỉ cũng thấy có một số kết quả sau đây: Làm giảm độ axit của dạ dày khỉ, làm giảm nhu động ruột cô lập của thỏ, làm yếu sự co bóp của tim, làm giảm sự hoạt động bình thường trên chuột bạch

Bệnh viện 108 thử nghiệm dùng trên lâm sàng (mới trên 5 bệnh nhân) thì 4 người giảm đau 80-100%, dịch vị giảm xuống bình thường

Ngoài ra Viện đông y áp dụng lá khôi chữa một số trường hợp đau dạ dày (dùng riêng hay phối hợp với nhiều vị thuốc khác) đã sơ bộ nhận định như sau:

+ Với liều 100g lá khôi trở xuống uống hằng ngày thì có thể từ đỡ đau đến hết đau, bệnh nhân ăn được ngủ được

+ Nhưng với liều 250g một ngày thì làm bệnh nhân mệt, người uể oải, da tái xanh,

sức khỏe xuống dần nếu tiếp tục uống [11]

1.2 Tổng quan tình hình nghiên cứu loài Khôi Nhung trên thế giới và Việt Nam:

Hiện tại chưa có nhiều nghiên cứu về loài Khôi Nhung trên thế giới cũng như tại Việt Nam Đa phần các nghiên cứu hiện tại chủ yếu tập trung vào nhân giống và nuôi cấy mô cây Lá Khôi Ngoài ra, chỉ có một số ít nghiên cứu về thành phần hóa học của các loài thuộc

chi Ardisia, họ Myrsinaceae

1.2.1 Những bài nghiên cứu loài Khôi Nhung trên thế giới:

Các nghiên cứu về cây Khôi Nhung (Ardisia sylvestris Pitard) trên thế giới chưa nhiều

và chưa có nghiên cứu chuyên sâu về đặc điểm, thành phần và tính chất dược lý loài này

Hiện tại chỉ ghi nhận một số nghiên cứu về dược học của các loài cùng chi Ardisia Trong

cuốn “Thực vật dược châu Á Thái Bình Dương: Dược phẩm cho tương lai” của Christophe Wiart (2006) có giới thiệu về dược phẩm từ cây thuốc ở Châu Á Thái Bình Dương với hơn

400 cây dược liệu trong đó có chi Ardisia

Hay các nghiên cứu về thành phần hóa học của hai loài thuộc chi Ardisia của Nguyen

Ha, Ripperger H, Schmidt J (2007) đã phát hiện được trong lá của Ardisia Silvestris có các

hợp chất 2-methyl-5-(Z-nonadec-14-enyl) và 5-(Z-nonadec-14-enyl), các diphenol cũng

thu được từ rễ của Ardisia gigantifolia Ngoài ra bài nghiên cứu phân lập Antitubercular Resorcinol Analogs và Benzenoid C-Glucoside từ rễ cây Ardisia cornudentata của Chun-

Po Chang và cộng sự (2010) đã phân lập gốc rễ của Ardisia Cornudentata Mez thành ba

hợp chất mới và 26 hợp chất khác đã được biết đến, 13 trong số những hợp chất này cho thấy các hoạt động chống vi trùng, 2 hợp chất cho kết quả chống lại tế bào ung thư [4] [5]

1.2.2 Những bài nghiên cứu loài Khôi Nhung ở Việt Nam:

Các nghiên cứu cây Lá Khôi ở Việt Nam trong thời gian qua đã có nhiều bước phát triển Đặc biệt các nghiên cứu cơ bản về phân bố và tri thức sử dụng loài Lá Khôi trong chăm sóc chữa bệnh Trong đó phải kể đến Nghiên cứu tác dụng của chế phẩm HPmax trong điều trị loét hành tá tràng có Helicobacter pylori của Phạm Bá Tuyến (2014) với việc kết hợp cây Cao khô Chè dây, Dạ cẩm và Lá Khôi; kết quả Hpmax có tác dụng chống loét

dạ dày tá tràng, giảm đau, liền sẹo, giảm thể tích dịch rỉ viêm, chống viêm mạn tính [19]

Về thành phần hóa học của các loài trong chi Aridisia, theo Lưu Tuấn Anh (2013), đã

Nghiên cứu thành phần hóa học loài Ardisia balansana thuộc họ Đơn nem (Myrsinaceae)

ở Việt Nam, kết quả đã thành công trong việc phân lập và xác định cấu trúc hóa học của

các hợp chất phân lập được từ lá, thân, rễ cây Ardisia balansana Mới đây trong nghiên cứu

về thành phần hóa học và hoạt tính sinh học một số loài Ardisia thuộc họ Myrsinaceae ở

Việt Nam của Trịnh Anh Viên (2017) đã phân lập và xác định được cấu trúc của 40 hợp

chất trong đó có 2 hợp chất mới, 12 hợp chất lần đầu tiên được phân lập từ chi Ardisia;

ngoài ra trong nghiên cứu còn thăm dò các hoạt tính kháng nấm, kháng khuẩn, kháng virut

và hoạt tính gây độc tế bào của một số hợp chất phân lập được [2] [22]

Các nghiên cứu về nhân giống cây Khôi Nhung trong thời gian qua đã ghi nhận nhiều kết quả tích cực Trong nghiên cứu nhân giống và trồng thử nghiệm cây Lá khôi tại Vườn Quốc gia Bái Tử Long của KS Nguyễn Đình Ưng năm 2009 Kết quả trong thời gian thực hiện 36 tháng (tháng 10.2009 - 9.2012) đề tài đã nhân giống được 4.000 cây Lá khôi và xây dựng thành công mô hình trồng thử nghiệm cây lá Khôi trên diện tích 1 ha, tỷ lệ sống đạt 92,5%, chiều cao cây trung bình đạt 99,6 cm, đường kính gốc 2,6 cm Đồng thời nhóm thực hiện đề tài cũng đã xây dựng được bản hướng dẫn kỹ thuật nhân giống và trồng cây lá Khôi Kết quả thu được của đề tài đã góp phần bảo tồn nguồn gen loài cây dược liệu quý này tại Vườn Quốc gia Bái Tử Long [20]