Đề cương Sáng kiến kinh nghiệm Giải thích nghĩa của từ ngữ trong văn bản “Cây bút thần” Ngữ văn 6, tập I Một số cách thức tiếp cận và tổ chức hoạt động trong tiết dạy – học thơ Đường ( chương trình Ng[.]
Trang 1MỤC LỤC
A Phần mở đầu
B Nội dung
Chương 1: Cơ sở lớ luận
1 Vai trũ, vị trớ của thơ Đường trong nền văn học thế
giới
7
2 Đặc điểm nội dung và hỡnh thức của thơ Đường trong
chương trỡnh Ngữ văn 7
8
Chương 2: Cỏch thức tiếp cận và tỡm hiểu thơ Đường
trong dạy – học Ngữ văn 7.
10
Chương 3: Thiết kế giỏo ỏn triển khai hoạt động trong
một tiết dạy thơ Đường cụ thể.
17
C Kết luận
Phụ lục
PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài:
Trong xu thế của thời đại mới và đỏp ứng yờu cầu nhiệm vụ của giỏo dục phải lấy con người làm trung tõm thỡ việc đổi mới về phương phỏp dạy học cỏc bộ
Trang 2phương pháp dạy học không phải là vấn đề mới nhưng trong quá trình dạy học, được giảng dạy hầu hết các lớp 8 của bậc THCS tôi luôn mong muốn làm thế nào
để học sinh của mình năng động sáng tạo hơn, tạo được hứng thú trong học tập, giờ học bớt căng thẳng, bớt áp lực Tuy nhiên, để có được những biện pháp có hiệu quả đối với học sinh là điều không phải dễ dàng, Thông qua thực tế giảng dạy, dự giờ học hỏi ở đồng nghiệp cộng với các đợt tập huấn chuyên môn bản thân mạnh dạn áp dụng việc tổ chức một số hoạt động trong giờ học Ngữ văn góp phần đổi mới phương pháp dạy học Và một trong những mảng mà chúng tôi thực hiện đã
có hiệu quả ban đầu chính là thơ Đường trong chương trình Ngữ văn 7
Trong chương trình Ngữ văn ở trường THCS, thơ Đường được dạy – học 4 bài, thời lượng khá lớn so với các tác phẩm văn học của các nước khác Đặc biệt, ảnh hưởng của thơ Đường còn được thể hiện rất rõ trong các sáng tác của cha ông
ta trước đây Chúng ta đã tiếp nhận một cách sâu rộng ảnh hưởng của văn học Trung Quốc trong quá trình xây dựng nền văn học nước nhà Và cho đến các sáng tác sau này của các tác giả hiện đại, vẫn có những ảnh hưởng nhất định của thơ Đường
Đây là một mảng khó, khiến cho những người làm công tác giảng dạy luôn phải trăn trở Bởi bên cạnh việc thơ Đường ngày càng trở nên xa lạ với học sinh thì
sự hạn chế về thời lượng của các tiết học khiến cho người thầy không có cơ hội để thực hiện những công việc nhằm tăng cường hứng thú cho học sinh Ví dụ như bài thơ “Mao ốc vị thu phong sở phá ca” của Đỗ Phủ được dạy cho học sinh trong 1 tiết thì liệu có đủ thời gian để giáo viên truyền tải kiến thức cho học sinh Vì vậy,
với đề tài: “Một số cách thức tiếp cận và tìm hiểu thơ Đường trong chương trình Ngữ văn 7”, chúng tôi hi vọng nó sẽ góp phần nhỏ bé vào việc đổi mới phương
pháp dạy học Văn trong trường THCS hiện nay
Hơn nữa, một trong số những mục tiêu của giờ giảng Văn, đó là giúp các em vận dụng các kiến thức đã học vào cuộc sống, chứ không đơn thuần là những bài
Trang 3học giáo điều, mang tính chất lí thuyết suông Khi vận dụng vào thực tế, học sinh cũng đã rèn luyện được kĩ năng sống cho mình Chính vì vậy, chúng tôi thực hiện
đề tài này, rất mong nhận được sự góp ý của các cấp lãnh đạo, Ban giám hiệu, tổ chuyên môn để đề tài phát huy hiệu quả cao hơn
Về vấn đề giảng dạy thơ Đường đã có khá nhiều người thực hiện, tuy nhiên, cách thức tổ chức các hoạt động trong một tiết dạy thơ Đường, làm sao để thu hút học sinh thì ít người đề cập đến Chính vì vậy, chúng tôi cố gắng trong dung lượng
ít ỏi của mình sẽ trình bày một số suy nghĩ và thể nghiệm về cách thức tổ chức hoạt động trong một tiết dạy thơ Đường
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
a Mục đích nghiên cứu:
Thực hiện đề tài này chúng tôi muốn thể hiện rõ cách thức tổ chức và tiếp cận các tác phẩm thơ Đường giúp giờ học đạt hiệu quả cao Bên cạnh đó, chúng tôi
cố gắng tìm tòi một số hoạt động phù hợp với giờ học, tiết học và lứa tuổi
- Nhằm giải trí và góp phần củng cố tri thức – kĩ năng học tập Ngữ văn cho học sinh Đồng thời, giúp các em rèn luyện kĩ năng phân tích các tác phẩm thơ Đường trong nhà trường
- Rèn luyện tư duy nhanh nhạy, kĩ năng quan sát, đọc, hiểu tác phẩm thơ Đường Giáo dục cho học sinh thái độ tích cực, tinh thần tập thể, hợp tác nhịp nhàng khi giải quyết một vấn đề trong nhóm, tổ
- Tạo không khí phấn khởi cho học sinh THCS – lứa tuổi hiếu động nhưng thích khám phá, tìm tòi và thể hiện
- Giúp học sinh hình thành và phát huy một số năng lực cá nhân: dẫn chương trình, tổ chức, điều khiển các hoạt động nhóm: diễn xuất, hội họa
Trang 4b Nhiệm vụ nghiên cứu
Để thực hiện được mục đích nêu trên, chúng tôi đặt ra những nhiệm vụ:
- Tìm hiểu, nghiên cứu đặc thù của bộ môn, phân môn
- Nghiên cứu tài liệu đã có về cách thức tiếp cận và tìm hiểu thơ Đường trong chương trình Ngữ văn 7 với đặc thù bộ môn
- Xác định phạm vi, thời gian áp dụng, tiến hành các nội dung dạy cho phù hợp
3 Đối tượng nghiên cứu:
Học sinh khối lớp 7
4 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn:
a Lí luận
Trong Luật Giáo dục đã ghi: “Phương pháp giáo dục phổ thông phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”
Thông qua các hình thức, hoạt động cách thức tiếp cận và tìm hiểu thơ Đường sẽ giúp học sinh nắm được những đặc điểm nổi bật của thơ ca Trung Quốc – một trong số những tinh hoa của văn học thế giới, có cái nhìn toàn diện, tổng quát về văn học Trung Quốc
b Thực tiễn
Hiện nay, trong chương trình môn văn ở trường THCS, phần văn học Trung Quốc được chú ý hơn, khối lượng nhiều hơn Thơ văn Trung Quốc đưa vào trích giảng trong nhà trường chọn lựa có hệ thống, đầy đủ và tiêu biểu Ở THCS, các em
HS được học một số bài thơ về chủ đề hiện thực và nhân đạo của Đỗ Phủ như Mao
Trang 5ốc vi thu phong sở phá ca (Bài ca nhà tranh bị gió thu phá) Hai bài thơ này không
những có giá trị về nội dung mà còn có giá trị nghệ thuật Về thơ lãng mạn của Lý
Bạch, HS THCS học các bài thơ tả cảnh thiên nhiên: Vọng Lư sơn bộc bố (Ngắm thác núi Lư) và Tĩnh dạ tư (Suy nghĩ trong đêm thanh tĩnh) Đây đều là các tác
phẩm hay nhưng khó, để cảm nhận được nó đòi hỏi học sinh phải có sự tìm tòi và nghiên cứu sâu sắc
5 Phương pháp nghiên cứu:
Để đạt được mục đích và nhiệm vụ đặt ra, chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu
- Phương pháp điều tra, quan sát
- Phương pháp thực hành
- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm
6 Phạm vi và thời gian nghiên cứu:
a Phạm vi nghiên cứu:
Khi nghiên cứu đề tài, chúng tôi tập trung tìm hiểu và đi sâu vào các hoạt động dễ thực hiện, dễ tổ chức với quy mô lớp học và phù hợp với đối tượng học sinh
b Thời gian nghiên cứu:
- Kinh nghiệm trong công tác giảng dạy từ 2006 đến nay
- Thực tế giảng dạy môn Văn trong 9 năm cải cách
- Thời gian trực tiếp, đi sâu suy nghĩ và thể hiện đề tài này là 7 năm từ khi bắt đầu dạy chương trình Ngữ văn 7
Trang 6NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN
1 Vai trò, vị trí của thơ Đường trong nền văn học thế giới.
Trung Quốc là một nước có truyền thống về thơ Từ Kinh Thi đến thơ hiện đại, thơ Trung Quốc có hơn 2500 năm lịch sử Ở mỗi thời đại, thơ đều có những đặc sắc riêng Nhưng người Trung Quốc cũng như thế giới đều công nhận thơ Đường là đỉnh cao của thơ Trung Quốc và là một trong những đỉnh cao của thơ ca nhân loại” Thơ Đường là tinh hoa của văn học Trung Quốc, là một chủ thể có vai
Trang 7trò quan trọng tạo nên mối quan hệ tương tác giữa dân tộc đã sản sinh ra nó với các dân tộc khác, trong đó có Việt Nam GS Trần Đình Sử trong Lý luận và phê bình văn học có nói rằng: “Đặc sắc của văn học VN như là một nền văn học dân tộc độc đáo chính là ở cách tiếp nhận, ứng xử của nó đối với tác động ảnh hưởng của nước ngoài” Trên thế giới có lẽ hiếm có quan hệ văn chương nào đặc biệt như quan hệ giữa thơ Đường với thơ Việt Thơ Đường – chứ không phải toàn bộ thơ ca Trung Quốc – có một ảnh hưởng phong phú, lâu bền và tốt đẹp đối với thơ Việt, không chỉ ngày xưa mà cả đến ngày nay Ở Việt Nam, từ đời Lý trở về sau, thơ Đường được ông cha ta tiếp thu rất nhiều Nhiều nhà thơ Việt Nam đã vận dụng đề tài, thi liệu, tứ thơ, điển cố và ngôn ngữ trong thơ Đường Nhiều tập thơ Đường bằng chữ Hán và chữ Nôm đã xuất hiện ở Việt Nam cách đây hàng mấy trăm năm và được phổ biến rộng rãi trong công chúng Thơ Đường cũng được đưa vào giảng dạy ở đại học và phổ thông Các bài thơ được chọn học trong chương trình THCS không chỉ là những bài thơ hay nhất của các tác giả tiêu biểu đời Đường mà còn là những bài thơ rất quen thuộc với Việt Nam
Điều đó nói lên giá trị to lớn của thơ Đường và thái độ trân trọng, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại của nhân dân ta Xưa nay, chúng ta chỉ mới quan tâm, xem xét những yếu tố ảnh hưởng của thơ văn Trung Quốc đối với nền văn học nước ta, còn công việc xem xét vấn đề giảng dạy thơ Đường được tiến hành và phát triển như thế nào lại chưa được quan tâm đúng mức Đây là một mặt cần được
bổ sung kịp thời để vấn đề nghiên cứu lịch sử tiếp nhận của văn học Trung Quốc ở nước ta ngày càng hoàn thiện hơn Trong phạm vi đề tài này đi sâu nghiên cứu một mảng nhỏ, qua đó hy vọng không chỉ thấy được diện mạo của văn học Trung Quốc, đặc biệt là thơ Đường trong quá trình giảng dạy văn học Trung Quốc ở nhà trường phổ thông, mà còn thấy được những vấn đề lý thú về văn học sử đàng sau việc tuyển chọn và biên soạn thơ Đường Điểm dừng chân của đề tài là tìm hiểu vấn đề: Thơ Đường trong bộ sách giáo khoa Văn 7
Trang 82 Đặc điểm nội dung và hình thức của thơ Đường
2.1 Đặc điểm nội dung
Nội dung thơ Đường rất phong phú, có sự chuyển biến qua các giai đoạn do
sự tác động của hoàn cảnh xã hội và đội ngũ sáng tác quy định Tuy nhiên, có thể tóm gọn chủ yếu nội dung của thơ Đường như sau:
- Cảm hứng thiên nhiên trữ tình: ca ngợi phong cảnh hùng vĩ, tráng lệ, miêu tả
vẻ đẹp bốn mùa với hoa lá cỏ cây, trăng gió tuyết mây,… thể hiện tình yêu thiên nhiên, tạo vật, yêu quê hương
- Cảm hứng hiện thực nhân đạo: nói lên nỗi khổ của người dân vì cơ hàn, vì chiến tranh, loạn lạc, lòng khao khát hạnh phúc, hòa bình, ca ngợi tình vợ chồng, tình bạn…
Thơ Đường là bức tranh hiện thực rộng lớn về xã hội Trung Quốc trong thời Đường 300 năm
2.2 Đặc điểm hình thức:
Các nhà thơ thời Đường thường sử dụng hai thể thơ chính là cổ thế và cận thể Trong số những bài thơ tìm hiểu ở chương trình Ngữ văn 7 có “Vọng Lư Sơn bộc bố”, “Tĩnh dạ tứ”, “Hồi hương ngẫu thư” và “Mao ốc vị thu phong sở phá ca” thì chỉ có “Mao ốc vị thu phong sở phá ca” là thơ cổ thể
Thơ cổ thể không hạn định số câu, số chữ, không tuẩn thủ niêm luật, đối ngẫu, cách gieo vần, do đó có khả năng biểu hiện được nhiều sắc thái tình cảm phong phú, mạnh mẽ cũng như thể hiện được hiện thực phức tạp và đầy biến động
Trang 9Sang đến thơ Đường luật (thơ cận thể) thì phải tuân thủ niêm luạt chặt chẽ Thể thơ này có cấu trúc nội tại cân đối, âm điệu hài hòa, phù hợp với nhu cầu thể hiện tình cảm nội tâm sâu lắng, trầm tư
Bố cục của bài thơ chia thành 4 phần: đề - thực – luận – kết (nếu bài có 8 câu) và khai – thừa – chuyển - hợp (nếu có 4 câu) Còn thực tế thơ Đường không nhất thiết bài nào cũng có bốn phần rõ ràng như thế nên khi phân chia bố cục đều cần căn cứ vào cấu trúc cụ thể của bài thơ để phân chia cho hợp lí
Ngôn ngữ thơ Đường thường giản dị, trong sáng, tinh luyện
Tư duy quan hệ (ý tại ngôn ngoại) trong thơ
CHƯƠNG 2: CÁCH THỨC TIẾP CẬN VÀ TÌM HIỂU THƠ
ĐƯỜNG TRONG DẠY HỌC NGỮ VĂN 7
2.1 Các phương pháp tiếp cận và tìm hiểu thơ Đường.
2.1 1 Phương pháp đọc diễn cảm
- Với các tác phẩm thơ Đường luật, việc đọc giữ một vai trò hết sức quan trọng
Trang 10- Trong quá trình đọc thơ Đường luật, người đọc phải tìm cho được mạch cảm xúc chủ đạo, ngôn ngữ, giọng điệu, nhạc điệu… để có cách đọc cho phù hợp
- GV cần hướng dẫn cho HS có kỹ năng đọc chính xác, tiếp theo GV hướng dẫn HS cách đọc diễn cảm
- Khi đọc diễn cảm một văn bản thơ Đường, học sinh dễ dàng nhận ra được một số biện pháp nghệ thuật thuật thường gặp ở thơ Đường (phép đối)
2.1 2 Phương pháp so sánh, đối chiếu
- Giúp học sinh so sánh đối chiếu nguyên tác với bản dịch nghĩa, bản dịch thơ để có điều kiện hiểu rõ, hiểu chính xác nội dung, dụng ý của tác giả.
- Việc phân tích thơ Đường luật quả là phức tạp, cần có sự đối chiếu nguyên bản chữ Hán, với bản dịch nghĩa, dịch thơ, để hiểu một cách tường tận ý nghĩa bài thơ và đánh giá tác phẩm một cách đúng đắn
2.1 3 Phương pháp dạy học trực quan
- Là phương pháp dạy học giúp cho HS có cơ sở để phát triển tư duy logic, tư duy trừu tượng và năng lực sáng tạo trong văn học
- GV cần lưu ý lựa chọn những phương tiện phù hợp với bài dạy để đem lại chất lượng dạy học cao hơn
- Ngoài ra, giáo viên có thể vận dụng phương tiện hiện đại như ứng dụng công nghệ thông tin
2.1 4 Phương pháp phân tích
- Khi phân tích thơ Đường, cần lưu ý các nội dung:
+ Phân tích thể thơ, niêm luật
+ Chỉ ra được phép đối ngẫu và niêm luật của nó
Trang 11+ Phân tích theo bố cục luật thơ.
- Thông thường là trong tiết giảng thơ Đường luật trên lớp GV hay phân tích cắt ngang theo bố cục (đối với bài thơ tứ tuyệt gồm có bốn phần: khai- thừa – chuyển – hợp; đối với bài thơ bát cú cũng có bố cục bốn phần 2/2/2/2 gồm: đề - thực – luận – kết)
- Tuy nhiên, khi phân tích kết cấu của một bài thơ Đường luật phải bám sát vào thực tế của văn bản, không nên áp đặt cái khuôn bốn phần đó vào bất cứ bài nào
2.1 5 Phương pháp thảo luận nhóm
Thảo luận nhóm là một phương pháp quan trọng trong việc nâng cao các kỹ năng làm việc theo nhóm của HS Đồng thời cũng rèn luyện năng lực tư duy, phán đoán, kỹ năng phân tích, giải quyết một vấn đề cho HS khi dạy học Ngữ văn
- Bước 1: GV đưa ra hệ thống câu hỏi cho các nhóm thảo luận trong một thời gian
cụ thể
- Bước 2: Các nhóm thảo luận và trình bày vấn đề đã thảo luận
- Bước 3: GV tổng kết và nêu nhận xét
2.1 6 Phương pháp tích hợp
- Tích hợp đọc hiểu văn bản với tiếng Việt:
+ Cách 1: Ta có thể yêu cầu học sinh trả lời giải thích nghĩa của các yếu tố Hán Việt ngay sau khâu đọc văn bản (GV có thể kiểm tra sự chuẩn bị của học sinh bằng việc tổ chức hoạt động thi giải nghĩa từ trong học sinh)
+ Cách 2: Ta có thể lồng phần giải nghĩa của các yếu tố Hán Việt trong khi phân tích văn bản Phân tích đến đâu giáo viên có thể lồng ghép cho học sinh đọc phần giải thích các yếu tố Hán Việt có liên quan
- Tích hợp văn: liên hệ bài thơ đang dạy với các bài thơ cùng thể loại
Trang 122.2 Các bước thực hiện tiết dạy thơ Đường trong chương trình Ngữ văn 7.
2.2.1 Tiếp cận ban đầu về tác phẩm
Đây là một công việc rất cần thiết để phục vụ cho tiết học Phải có kiến thức nền tảng, học sinh mới có thể tìm hiểu sâu sắc nội dung, ý nghĩa của tác phẩm
Vì vậy, giáo viên có thể chủ động giao cho học sinh tìm hiểu kĩ về tác giả, tác phẩm, hoàn cảnh sáng tác bài thơ (hoàn cảnh rộng – hoàn cảnh hẹp), tình huống nảy sinh ra tứ thơ
Ví dụ như khi tìm hiểu văn bản “Hồi hương ngẫu thư” của Hạ Tri Chương, học sinh cần biết được rằng Hạ Tri Chương đã từng đi làm quan ở triều đình, sau
50 năm mới trở về quê hương Và bài thơ được viết khi ông đã 86 tuổi Trong suốt
50 năm xa quê, ông không viết về quê hương mà chỉ khi đặt chân lên mảnh đất quê hương thì đã ngẫu hứng viết bài thơ này Bởi vậy bài thơ dồn nén biết bao nhiêu cảm xúc khi xa quê cũng như tình quê bột phát tự đáy tim của nhà thơ trong giây phút hồi hương đã được bộc lộ một cách chân thực qua bài thơ thất ngôn tứ tuyệt với ý thơ tuy giản dị mà vô cùng sâu sắc
Hoặc văn bản “Mao ốc vị thu phong sở phá ca”, giáo viên cần yêu câu học sinh tìm hiểu và biết được rằng bài thơ được sáng tác năm 760, sau khi Đỗ Phủ tháo mũ từ quan, đưa gia đình về vùng Tây Nam, một thời gian sống ở Thành Đô, thủ phủ của tỉnh Tứ Xuyên Một năm sau, được bạn bè và người thân giúp đỡ, Đỗ Phủ dựng được một ngôi nhà tranh bên cạnh khe Cán Hoa ở phía tây Thành Đô Căn nhà vừa dựng được mấy tháng thì tháng 8 đã bị gió thu phá nát Đỗ Phủ làm bài thơ này để tự cám cảnh cho bản thân mình, qua đó bộc lộ khát vọng lớn lao của ông, muốn có được phép màu đem hạnh phúc đến cho muôn vạn người nghèo trên khắp thế gian