TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA KINH TẾ VÀ KINH DOANH QUỐC TẾ *** KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP Chuyên ngành Kinh tế đối ngoại SỰ BIẾN ĐỘNG CỦA GIÁ DẦU THẾ GIỚI NĂM 2014 VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG ĐẾN NỀN KINH TẾ VIỆT[.]
Trang 1KHOA KINH TẾ VÀ KINH DOANH QUỐC TẾ
-*** -
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP Chuyên ngành: Kinh tế đối ngoại
SỰ BIẾN ĐỘNG CỦA GIÁ DẦU THẾ GIỚI NĂM 2014
VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG ĐẾN NỀN KINH TẾ VIỆT NAM
Họ và tên sinh viên: Phạm Quang Huy
Mã sinh viên: 1111110066 Lớp: Anh 6 - Khối 2 KT Khóa: 50
Người hướng dẫn khoa học: ThS Trần Hồng Ngân
Hà Nội, tháng 5 năm 2015
Trang 2DANH MỤC HÌNH, ĐỒ THỊ VÀ BẢNG BIỂU
A Hình
Hình 1.1 Trữ lượng dầu thô được chứng minh của thế giới năm 2013.Hình 1.2 Các loại dầu benchmark phổ biến và phạm vi áp dụng
Hình 1.3 Giá dầu thô thế giới 1861 – 2013 và các sự kiện lớn
Hình 2.1 Các bể dầu khí Việt Nam
B Đồ thị
Đồ thị 1.1 Giá dầu thô Brent trung bình tháng tính đến tháng 3/2015
Đồ thị 1.2 Thay đổi trong cung dầu của một số quốc gia kể từ quý
IV/2010
Đồ thị 1.3 Tăng trưởng nhu cầu dầu thô thế giới
Đồ thị 1.4 Sản lượng dầu thô Hoa Kỳ đến tháng 1/2015
Đồ thị 1.5 Tương quan sản lượng dầu thô Mỹ và giá dầu thế giới
Đồ thị 2.1 Xuất khẩu dầu thô của Việt Nam năm 2014 – 2015
Đồ thị 2.2 Diễn biến giá xăng RON 92 năm 2011 – 2014
Đồ thị 2.3 Cơ cấu công suất ngành điện theo nguồn phát năm 2012
Đồ thị 3.1 Giá dầu thế giới năm 2014 đến nay
C Bảng biểu
Bảng 1.1 Cán cân dầu thô thế giới tính đến hết năm 2014
Bảng 2.1 Thuế nhập khẩu mặt hàng xăng dầu qua một số lần điều chỉnh
Trang 4LỜI MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài
Nền kinh tế thế giới đang bị lệ thuộc vào dầu thô Các nhiên liệu được sử dụng phổ biến nhất như xăng, dầu diesel, dầu mazut, xăng máy bay… đều có nguồn gốc từ cracking và reforming dầu mỏ Chính vì vậy, dầu thô là một tác nhân có ảnh hưởng tới tới kinh tế, địa – chính trị và an ninh năng lượng của các quốc gia trên thế giới Dầu thô là tài nguyên quý giá, là
vũ khí chiến lược nhưng cũng là thảm họa với các quốc gia sở hữu nó Lịch
sử đã chứng minh dầu thô và tài chính là 2 ngành duy nhất có thể gây ra khủng hoảng kinh tế thế giới
Trong thời gian qua, thị trường dầu thô thế giới diễn biến vô cùng phức tạp và khó lường, chịu ảnh hưởng bởi các quyết định mang tính chính trị của OPEC và Mỹ Giá dầu giảm mạnh có ảnh hưởng lớn đến kinh tế của một loạt các quốc gia như Nga, Ả Rập Saudi, Venezuela, làm lung lay vai trò của OPEC trên thị trường dầu thô thế giới, đồng thời củng cố vị trí siêu cường số một của Mỹ Cán cân quyền lực hoàn toàn có thể bị thay đổi vì dầu thô
Việt Nam là một quốc gia xuất khẩu dầu thô nhưng đồng thời cũng nhập khẩu dầu thô phục vụ 70% nhu cầu nội địa Vì vậy, giá dầu thấp có tác động 2 chiều đến nền kinh tế Việt Nam Năm 2015, giá dầu thế giới tiếp tục duy trì giá thấp như năm 2014 Chúng ta cần phải tìm hiểu nguyên nhân về diễn biến giá dầu trong thời gian qua để đưa ra những dự báo giá dầu chính xác, trên cơ sở đó đưa ra những quyết sách kinh tế phù hợp
Trang 5thô như sự trỗi dậy mạnh mẽ của nguồn dầu thô phi truyền thống Giá dầu giảm sốc vào giai đoạn khủng hoảng 2008 – điều mà vẫn chưa được phản ánh trong bài viết của tác giả Giang và vào năm 2014 Tác động của giá dầu đến nền kinh tế Việt Nam hiện nay rất khác so với các giai đoạn trước Điều đó đặt ra một vấn đề hoàn toàn mới cần phải mô tả, phân tích Vì vậy,
tác giả đã nghiên cứu và trình bày bài khóa luận này với nhan đề: “Sự biến động của giá dầu thế giới năm 2014 và những tác động đối với nền kinh tế Việt Nam” Dù vậy, vẫn có một số ít điểm tương đồng trong giải pháp dài
hạn mà 2 tác giả cùng đưa ra
3 Mục tiêu nghiên cứu
Mô tả và phân tích diễn biến của giá dầu thế giới trong thời gian qua, chỉ ra những nguyên nhân và tác động của giá dầu đến nền kinh tế thế giới
và đặc biệt là nền kinh tế Việt Nam Từ đó, đề ra những giải pháp nhằm khắc phục những ảnh hưởng xấu của giá dầu đến nền kinh tế trong nước
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Giá dầu chủ yếu được mô tả và nghiên cứu trong giai đoạn từ đầu năm 2014 đến nay Nhờ đó, chúng ta có thể hiểu được bản chất hiện tượng, dự báo diễn biến giá dầu trong thời gian tới và đưa ra lời giải cho bài toán giá dầu
5 Phương pháp nghiên cứu
Để phục vụ mục đích nghiên cứu, trong bài viết tác giả đã sử dụng phối hợp phương pháp phân tích định tính; phân tích, so sánh số liệu và đồ thị; phân tích theo chuỗi thời gian
6 Kết cấu khóa luận
Nội dung chính của khóa luận bao gồm 3 chương:
Chương 1: Tổng quan về dầu thô & Giá dầu thế giới năm 2014
Chương 2: Tác động của giá dầu thế giới đến nền kinh tế Việt Nam
Chương 3: Các giải pháp nhằm khắc phục tác động xấu của giá dầu đối với nền kinh tế Việt Nam
Trang 6Em xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ tận tình và những góp ý của ThS Trần Hồng Ngân, hiện là giảng viên khoa Kinh tế và Kinh doanh Quốc
tế trường Đại học Ngoại Thương
Trang 7CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ DẦU THÔ & GIÁ DẦU THẾ GIỚI NĂM 2014
1.1. Tổng quan về dầu thô
1.1.1 Khái niệm
Theo định nghĩa của tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ OPEC và
cơ quan năng lượng Mỹ EIA, dầu thô là một hỗn hợp các hydrocarbon tồn tại ở pha lỏng trong các vỉa dầu ngầm tự nhiên và vẫn là chất lỏng ở áp suất khí quyển sau khi đi qua các thiết bị phân tách bề mặt Tùy vào đặc tính của dầu thô, nó cũng có thể bao gồm:
a Một lượng nhỏ các hydrocarbon tồn tại ở pha khí trong các vỉa dầu ngầm tự nhiên nhưng là chất lỏng ở áp suất khí quyển sau khi bị thu hồi từ khí giếng dầu trong các thiết bị phân tách, sau đó được hòa lẫn với dòng dầu thô
Bao gồm cả khí ngưng tụ (condensate) được thu hồi dưới dạng chất lỏng từ các giếng khí đốt tự nhiên trong các thiết bị phân tách và sau đó được trộn vào dòng dầu thô;
b Một lượng nhỏ phi hydrocarbon tồn tại cùng với dầu, chẳng hạn như lưu huỳnh và các kim loại khác nhau;
c Khí nhỏ giọt và hydrocarbon lỏng được sản xuất từ cát hắc ín, dầu cát, gilsonite, và đá phiến dầu
Dầu thô không bao gồm chất lỏng được sản xuất tại các nhà máy chế biến khí tự nhiên
Hiểu một cách đơn giản theo định nghĩa trong SGK Hóa học lớp 11 ban nâng cao, dầu thô là hỗn hợp chất lỏng màu nâu, sánh, nhẹ hơn nước,
có mùi xăng được khai thác từ dưới lòng đất chưa qua tinh lọc hóa dầu
Dầu thô được tinh chế để sản xuất một loạt các sản phẩm dầu khí, bao gồm cả dầu sưởi ấm; xăng, dầu diesel và nhiên liệu máy bay phản lực; chất bôi trơn; nhựa đường; ethane, propane, butane; phân bón, thuốc trừ
Trang 8sâu, thuốc diệt cỏ, các chất dẻo (plastic)… và nhiều loại nhiên liệu thành phẩm, các sản phẩm hóa dầu khác.
Hình 1.1 Trữ lượng dầu thô được chứng minh của thế giới năm 2013.
Nguồn: EIA (n.d.)
Dầu thô phân bố không đồng đều trên trái đất (hình 1.1) Các quốc gia có trữ lượng dầu thô lớn nhất thế giới là Venezuela và Ả Rập Saudi (trên 200 tỷ thùng), theo sau là Canada, Iran, Iraq và Kuwait Nga có trữ lượng được chứng minh là 80 tỷ thùng, Mỹ là 33,4 tỷ thùng Nguồn dầu thô phi truyền thống (như dầu cát, dầu đá phiến, dầu siêu nặng) có trữ lượng vượt xa nguồn dầu truyền thống, nhưng khai thác phức tạp và tốn kém hơn nhiều Phần lớn các quốc gia thành viên OPEC đều nằm trong top những nước có trữ lượng dầu lớn nhất thế giới, chiếm 81% của thế giới theo công
bố của chính nhóm này Việt Nam có trữ lượng được chứng minh là 4,4 tỷ thùng, chiếm 0,3% của thế giới
Ngày nay, dầu mỏ được khai thác từ rất nhiều mỏ khác nhau, chúng phân bố ở những nơi rất khác nhau về đặc điểm địa lý tự nhiên, bởi vậy mỗi loại dầu thô ở mỗi mỏ đều có sự khác biệt nhất định Để phân loại chất lượng của dầu, người ta thường dùng các chỉ tiêu thương mại là tỷ trọng API và hàm lượng lưu huỳnh Dựa vào tỷ trọng API và độ nhớt tương đối để phân ra “dầu nhẹ”, “trung bình”, “dầu nặng”; hoặc dựa vào hàm lượng lưu huỳnh có trong dầu ít hay nhiều mà phân ra “dầu ngọt”, “dầu chua” (Nguyễn
Trang 9Mạnh Thường, 2015) Dầu mỏ của Việt Nam thuộc loại dầu ngọt, nhẹ Giá dầu của Việt Nam cũng vì thế mà có giá trị giao dịch cao trên thị trường 1.1.2 Tầm quan trọng của dầu thô trên thế giới
Dầu không chỉ là một loại nhiên liệu Sức mạnh của loại nhiên liệu này thậm chí còn lớn hơn cả thị trường dầu mỏ trị giá hàng nghìn tỷ USD Đối với mỗi quốc gia, dầu không chỉ là vũ khí, là tài sản chiến lược mà còn
là thảm họa Thị trường dầu thô đặc biệt ở chỗ, nó phản ánh rất nhiều điều
về kinh tế và chính trị toàn cầu
1.1.2.1 Kinh tế
Nhu cầu về năng lượng là nhu cầu tối thiếu trong quá trình phát triển kinh tế – xã hội của mỗi quốc gia Nhiên liệu hóa thạch vẫn là nguồn nhiên liệu phổ biến nhất và có giới hạn, trong khi nhu cầu của quốc gia là rất lớn, đường cầu về dầu trở nên ít co dãn với giá Theo một số ước tính, trữ lượng dầu thô toàn thế giới chỉ đủ cung cấp cho thế giới trong khoảng 50 năm nữa Tuy nhu cầu sử dụng năng lượng thế giới không tăng nhiều, nhưng tỷ trọng nhiên liệu hóa thạch vẫn ở mức cao, khoảng 80% Chỉ cần một sự khan hiếm nhỏ về dầu cũng gây ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh năng lượng của các quốc gia, ảnh hưởng đến các chỉ số đo sức khỏe của kinh tế như: tốc độ tăng trưởng giảm, lạm phát, tỷ lệ thất nghiệp gia tăng, thậm chí dẫn đến một cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu Hậu quả của nó chồng chất và có tính chất đổ vỡ dây chuyền do toàn cầu hóa và quá trình
“phẳng hóa” giữa các quốc gia
Nhìn vào lịch sử, khủng hoảng khan hiếm dầu năm 1973 và 1979 –
1980 được coi là 2 cuộc khủng hoảng năng lượng lớn nhất gây ra suy thoái kinh tế toàn cầu Do OPEC kiềm chế nguồn cung trong thập kỷ 70 và các cuộc chiến ở Trung Đông, giá dầu tăng lên mức 35 USD/thùng vào năm
1981, gấp hơn 10 lần so với đầu những năm 70 Giá nhiên liệu tăng đột biến làm giá cả hàng hóa tăng mạnh, hậu quả là lạm phát tăng cao trong khi cầu tiêu dùng thấp Nền sản xuất suy yếu, các doanh nghiệp đóng cửa hàng loạt, tỷ lệ thất nghiệp tăng cao Cầu tiêu dùng tiếp tục bị thu hẹp, tạo
ra vòng xoáy suy thoái Nền kinh tế thế giới bước vào giai đoạn suy thoái,
Trang 10tiêu biểu là đại gia Mỹ Lý thuyết Keynes không còn phát huy tác dụng Năm
1980, lạm phát của Mỹ đã tăng lên mức đỉnh 13,5%, Cục dữ trữ liên bang FED phải tăng lãi suất làm chậm tăng trưởng cung tiền Cuộc khủng hoảng Iran (1981 – 1982) tiếp tục làm kinh tế Mỹ trì trệ Iran cáo buộc Mỹ ủng hộ chế độ cũ, quyết định giảm xuất khẩu dầu thô, đồng thời tăng giá bán cho
Mỹ Tỷ lệ thất nghiệp tăng lên mức 7,8% và là 10,8% vào năm 1982 (Saga, 2014) Hậu quả của suy thoái tồi tệ đến nỗi các ngành công nghiệp xe hơi, nhà đất, và sản xuất thép của Hoa Kỳ đều liên tục sụt giảm trong 10 năm sau, cho tới tận khi cuộc khủng hoảng giá dầu tiếp theo kết thúc
Các nước nắm giữ trữ lượng dầu thô lớn như Venezuela (24,7%), Ả Rập Saudi (22%), Iran (13,1%), Iraq (12%) có tiềm năng rất lớn trong việc triển khai nền kinh tế dầu mỏ Xuất khẩu dầu mỏ chiếm tỷ trọng cao trong
cơ cấu GDP quốc gia Dầu thô là yếu tố quan trọng nhất trong hoạt động kinh tế của quốc gia, khi mà nó có thể chiếm khoảng 60 – 70% GDP Điều
đó đồng nghĩa, khi giá dầu giảm nghiêm trọng, nó sẽ có ảnh hưởng rất lớn đến các quốc gia phụ thuộc nền kinh tế dầu mỏ, gây thâm hụt ngân sách quốc gia và ảnh hưởng đến tăng trưởng kinh tế Trong cuộc khủng hoảng sụt giá dầu năm 2014, Nga và Venezuela là 2 nước chịu ảnh hưởng vô cùng nặng nề Kinh tế Nga có thể bước vào suy thoái vào năm nay trong khi Venezuela có thể vỡ nợ OPEC cũng chịu thâm hụt ngân sách rất lớn do biến động giá dầu trong thời gian qua
1.1.2.2 Chính trị
Dầu thô là cái cớ thường thấy của những cuộc chiến, những xung đột chính trị và bất ổn kéo dài diễn ra trong suốt bốn thập kỷ qua, chủ yếu ở Trung Đông – nơi được mệnh danh là “rốn dầu của thế giới” Không chỉ là xung đột giữa các quốc gia nội Trung Đông mà còn có bàn tay can thiệp của các thế lực bên ngoài
Các cuộc chiến ở Trung Đông tiêu biểu là chiến tranh vùng vịnh 1990, chiến tranh tại Afghanistan và cuộc xâm lược Iraq năm 2003, với sự tham gia của liên quân do Mỹ cầm đầu Mỹ và phương Tây cũng nhúng tay vào một loạt các bất ổn chính trị ở Trung Đông ví dụ như Mùa xuân Ả Rập, nổi
Trang 11bật với vụ lật đổ Muammar Gaddafi ở Lybia năm 2011 và biểu tình, bạo loạn
ở Ai Cập Mỹ đã tiến hành hàng loạt hoạt động bí mật mang tính chất phá hoại, nhằm thay đổi các chế độ chống đối thông qua bạo loạn, bắt cóc, giam giữ vô thời hạn và ám sát những người đứng đầu các tổ chức khủng bố
Trong chiến dịch bão táp sa mạc năm 1990, người Mỹ muốn khống chế khu vực dầu mỏ ở vùng Vịnh (vốn chiếm hơn 30% sản lượng dầu mỏ của thế giới) Từ đó gây áp lực lên Nhật Bản và Tây Âu – những nước phụ thuộc lớn vào nguồn dầu mỏ vùng Vịnh, buộc những đối thủ kinh tế này nằm dưới trướng của Mỹ Thông qua việc khuất phục Iraq, Mỹ có thể khẳng định vai trò siêu cường duy nhất trên thế giới đồng thời có cơ hội thử nghiệm những loại vũ khí hiện đại “Chiến tranh vùng Vịnh đã làm thay đổi trật tự ở Trung Đông, đồng thời tác động chung đến cục diện thế giới” (Đại Dương, 2015)
Chiến tranh Afghanistan sau vụ 11/9, cuộc xâm lược Iraq năm 2003 cũng do Mỹ cầm đầu thậm chí còn để lại những hậu quả nặng nề hơn, để lại một Afghanistan và một Iraq đầy bất ổn trong khu vực, kéo theo sự trỗi dậy mạnh mẽ hơn trước của chủ nghĩa khủng bố như tổ chức Al-Queda và mới đây nhất là sự bành trướng của IS ở biên giới Iraq và Syria Cái cớ của Bush trong chiến tranh Iraq là để giải giáp vũ khí hạt nhân, thứ mà sau đó
đã không được tìm thấy
An ninh năng lượng luôn là một trong những ưu tiên hàng đầu của các cường quốc trên thế giới Sau khủng hoảng dầu mỏ lần thứ nhất vào năm 1973, các quốc gia trên thế giới đã nhận thức được tầm quan trọng của an ninh năng lượng Dầu thô luôn là trọng tâm trong chiến lược của Mỹ
ở Trung Đông, nhằm đảo bảo nguồn cung năng lượng cho quốc gia Các cuộc chiến dầu mỏ của Mỹ và liên quân ở Trung Đông đã ngốn hàng trăm tỉ đô-la của Mỹ Con gấu Nga từ sau sự sụp đổ của Liên Bang, đã sử dụng dầu mỏ như một vũ khí về chính trị và kinh tế, lợi dụng sự phụ thuộc vào nguồn cung về dầu thô và khí đốt của châu Âu Nhiều tờ báo lớn còn suy
Trang 12đoán rằng cuộc khủng hoảng giá dầu lần này do Mỹ và Ả Rập Saudi đang muốn “đì” Nga, Iran, Venezuela là các nước chống đối Mỹ
Năm 2014 là một năm có nhiều biến động về giá dầu, ảnh hưởng không nhỏ đến cục diện chính trị và kinh tế của các quốc gia trên thế giới Tác giả sẽ trình bày trong phần 1.2.3 của bài viết
1.1.2.3 Môi trường
Ngành khai thác dầu thô luôn khiến thế giới phải đặt một dấu hỏi lớn
về vấn đề ô nhiễm môi trường Hàng chục ngàn giếng dầu trên thế giới cháy cả ngày lẫn đêm mỗi ngày Kỹ thuật khai thác dầu từ đá phiến kết hợp khoan ngang và phá vỡ thủy lực tuy là một cuộc cách mạng trong công nghệ khai thác dầu của nước Mỹ nhưng cũng dấy lên hàng loạt sự phản đối
từ phía người dân địa phương và các tổ chức môi trường trên nước nước
Mỹ Trong kỹ thuật khai thác dầu nói chung, người ta phải bơm hỗn hợp nước và các chất hóa học để tạo áp lực đẩy dầu lên, các chất thải của quá trình đó gây ảnh hưởng tới môi trường xung quanh, làm ô nhiễm nguồn nước
Dầu thô là nhiên liệu chính của thế giới, nhưng dù dưới bất kỳ cách thức nào, quá trình sử dụng năng lượng luôn tuân theo công thức đốt cháy các hydrocarbon sinh nhiệt/năng lượng cơ bản:
C X H Y + S + O 2 = CO 2 + H 2 O + SO 2 + nhiệt/năng lượng
Các khí thải của quá trình trên là CO2, SO2… nhưng chủ yếu là CO2 Chúng là tác nhân của hiệu ứng nhà kính, mưa axit, gây biến đổi khí hậu và nóng lên toàn cầu Vì thế, chúng còn được gọi chung là khí nhà kính CO2 nguyên thủy tạo ra từ các vụ phun trào núi lửa, nó tạo ra hiệu ứng nhà kính, làm ấm và ổn định khí hậu dẫn đến sự sống Hoạt động núi lửa ngày nay giải phóng khoảng 130 – 230 triệu tấn CO2 mỗi năm, xấp xỉ 1% lượng carbon dioxite do các hoạt động của con người tạo ra Các hiện tượng thời tiết khắc nghiệt, trái quy luật thông thường xảy ra càng thường xuyên do sự gia tăng không ngừng của nồng độ CO2 trong khí quyển Tháng 6/2014 được ghi nhận có nhiệt độ nóng nhất trong lịch sử 134 năm qua, cao hơn
Trang 130,07 độ Celsius so với trung bình tháng 6 của thế kỷ trước Năm 2014 rất có thể là năm nóng nhất từng được ghi nhận (Fritz, A., 2014) Việt Nam cũng nằm trong danh sách 4 quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất do hiện tượng nước biển dâng trong một vài thập niên tới.
Thế giới cũng đang đẩy mạnh sử dụng các nguồn năng lượng thay thế như năng lượng gió, mặt trời… thay cho các nguồn năng lượng hóa thạch sẽ cạn kiệt trong tương lai, không chỉ để đảm bảo an ninh năng lượng
mà còn vì các mục tiêu phát triển bển vững
1.1.3 Đặc điểm của thị trường dầu thô
Dầu thô là nguồn tài nguyên năng lượng hữu hạn và quý giá Sự thiếu hụt hay việc sở hữu nguồn năng lượng hóa thạch này gắn liền với địa thế kinh tế – chính trị của các quốc gia Tuy nhiên, dầu thô lại phân bố không đồng đều giữa các châu lục và các quốc gia trên thế giới, có tới 49%
dự trữ dầu thô nằm ở Trung Đông Châu Mỹ Latin là 20%, Bắc Mỹ là 13%, châu Á và châu Phi tương đương nhau ở mức 7 và 8%, cá biệt nhất là châu
Âu chỉ sở hữu 1% lượng dự trữ dầu thô toàn thế giới
Do phân bố không đồng đều, các quốc gia có trữ lượng lớn (như OPEC) lại có nhu cầu thấp trong khi các quốc gia có trữ lượng nhỏ (như châu Âu với chỉ 1%) lại có nhu cầu về năng lượng rất lớn Điều này dẫn đến
sự xuất hiện của nền kinh tế dầu mỏ và thị trường dầu thô thế giới Với lợi thế so sánh, các quốc gia có trữ lượng dầu thô lớn xuất khẩu dầu sang các thị trường ở nước ngoài như châu Âu, Trung Quốc, Ấn Độ, Mỹ… và thu được nguồn ngoại tệ khổng lồ từ dầu mỏ
Ngày nay, ngành công nghiệp dầu mỏ đã phân chia dầu thô theo khu vực mà nó được khai thác, mỗi khu vực có những nhóm dầu có giá trị tương tự nhau Các loại dầu này được giao dịch và trở thành chuẩn benchmark để tham chiếu giá cho các hợp đồng mua bán dầu thô trên toàn thế giới Có thể kể đến:
Dầu Brent – thực ra là hỗn hợp dầu từ các vùng khác nhau ở biển Bắc: Brent, Forties, Oseberg and Ekofisk Dầu thô từ vùng này nhẹ và ngọt,
Trang 14khiến chúng trở nên lý tưởng để tinh chế dầu diesel, xăng Brent hỗn hợp được vận chuyển bằng đường biển nên dễ dàng đến được những nơi xa Gần 2/3 tổng số hợp đồng dầu thô trên thị trường thế giới tham khảo theo Brent hỗn hợp, khiến nó trở thành dầu benchmark được sử dụng nhiều nhất (hình 1.2)
West Texas Intermediate WTI – là dầu được trích xuất từ các mỏ dầu của Mỹ và được vận chuyển qua hệ thống ống dầu tới Cushing, Oklahoma Nguồn dầu thô trên đất liền là một trong những điểm yếu của dầu thô West Texas – khá là tốn kém để vận chuyển ra ngoài nước Mỹ Bản chất dầu WTI nhẹ và ngọt hơn Brent, phù hợp để tinh chế xăng WTI vẫn là dầu benchmark chủ yếu cho dầu thô tiêu thụ tại thị trường Mỹ
Dubai/Oman – Dầu Trung Đông dùng để tham khảo cho dầu thô có phẩm chất hơi kém hơn so với WTI và Brent Nó là 1 rổ sản phẩm bao gồm dầu thô đến từ Dubai, Oman, Abu Dhabi Nó sánh và chứa nhiều lưu huỳnh, nên nằm trong nhóm “chua” Dubai/Oman là dầu Benchmark chính cho dầu
ở vịnh Ba Tư, vận chuyển đến thị trường châu Á
Tapis, là nhóm dầu được khai thác từ Malaysia, sử dụng làm chuẩn cho loại dầu nhẹ ở Viễn Đông Minas, được khai thác từ Indonesia, được dùng làm tham chiếu cho loại dầu nặng ở Viễn Đông
Hình 1.2 Các loại dầu benchmark phổ biến và phạm vi áp dụng.
Nguồn: ICE (n.d.)
Trang 15OPEC – Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ được mệnh danh là
“đế chế dầu mỏ”, kiểm soát thị trường dầu thô thế giới Nhóm OPEC gồm
12 nước thành viên, nổi bật là các nước Iran, Iraq, Lybia, Ả Rập Saudi, Venezuela, Ả Rập Saudi đang giữ vai trò “ra quyết định” trong khối Các nước Mỹ, Nga, Canada, Canada, Yemen, Syria… là các quốc gia nằm ngoài OPEC cũng có sản lượng/lượng xuất khẩu lớn
Do cách phân chia trên, mọi hoạt động giao dịch trên thị trường dầu thô thế giới đều được quy về giá trị của dầu mỏ của nơi mà nó được xuất
xứ Nhu cầu năng lượng là rất lớn và liên tục, do đó thị trường dầu thô cũng
có tính chất liên tục, giao dịch với số lượng lớn Giao dịch dầu thô dựa trên
cơ sở các hợp đồng giao ngay, tương lai và tùy chọn trong đó hợp đồng tương lai được sử dụng phổ biến nhất, giúp cho giá dầu thô ổn định hơn Giá trung bình mỗi thùng dao động trong khoảng trên dưới 100 USD/ thùng Đặc biệt chỉ trong một năm trở lại đây giá dầu có xu hướng giảm, mạnh nhất là kể từ quý III/2014, giá dầu có lúc đã xuống dưới mức 50 USD cho một thùng Thị trường dầu thô là một thị trường rất đặc biệt, khác biệt so với những hàng hóa, dựa trên tính thiết yếu, quan trọng và chiến lược của dầu đối với thế giới Thị trường dầu thô phản ánh những bất ổn về kinh tế, chính trị thế giới
Cung và cầu là 2 đại lượng ảnh hưởng trực tiếp đến giá dầu Cung tăng thì giá giảm và ngược lại Còn cầu tăng thì giá tăng Các quốc gia sản xuất dầu thô lớn nhất thế giới là Ả Rập Saudi, Mỹ, Nga, Venezuela và hầu hết các quốc gia thuộc OPEC khác Mỹ, Trung Quốc và Nhật Bản là những quốc gia tiêu thụ dầu thô lớn nhất thế giới Trung Quốc phải nhập khẩu lượng lớn dầu thô để phục vụ mức tăng trưởng nóng như hiện nay, trong khi Nhật Bản là quốc gia có nguồn tài nguyên nghèo nàn, nhập khẩu dầu thô cho sản xuất và tiêu dùng là đương nhiên
Kể từ đầu năm 2014, thị trường dầu thô thế giới luôn trong tình trạng thặng dư cung Đây là nguyên nhân trực tiếp khiến dầu thô mất giá trong
Trang 16thời gian qua Theo ước tính của OPEC thì thị trường thế giới năm 2014 dư thừa 1,06 triệu thùng mỗi ngày (bảng 1.1, trang 25).
Năm 2012, Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA) đã chọn dầu Brent Biển Bắc giao dịch trên sàn ICE làm tiêu chuẩn dự báo giá dầu thay vì dầu thô Mỹ WTI giao dịch trên sàn Nymex EIA cho rằng, giá dầu thô WTI không còn phản ánh đúng mức giá mà các nhà máy lọc dầu Mỹ phải chi trả cho nguyên liệu đầu vào Dầu Brent hiện nay đang gặp phải vấn đề về sụt giảm nguồn cung
Trong bài viết này, tác giả sẽ ưu tiên sử dụng giá dầu Brent Biển Bắc đại diện cho giá dầu toàn cầu, theo xu hướng chung của thế giới Biến động giá dầu thế giới được nhắc tới trong bài viết này chính là biến động của giá dầu tham khảo Brent biển Bắc, chủ yếu là giá dầu thô giao ngay được giao dịch trên sàn ICE, London
1.1.4 Các yếu tố có ảnh hưởng đến giá dầu thế giới
Hình 1.3 Giá dầu thô thế giới 1861 – 2013 và các sự kiện lớn.
Nguồn: BP (2014)
1.1.4.1 Các căng thẳng về địa – chính trị
Trang 17Các căng thẳng về địa – chính trị có ảnh hưởng không nhỏ đến giá dầu Bất ổn về chính trị gây ảnh hưởng đến sản lượng, làm giảm cung dầu
Sự thiếu hụt nguồn cung làm giá dầu giảm, ảnh hưởng xấu tới lợi nhuận của các nhà sản xuất và cung cấp dầu Giá dầu tăng mạnh vào những thời điểm xảy ra chiến tranh như Yom Kippur, cách mạng Iran hay Iraq xâm lược Kuwait (hình 1.3)
Khi chiến tranh vùng vịnh nổ ra năm 1990, giá dầu WTI và Brent đã tăng gấp đôi vào đầu năm 1990 và giảm xấp xỉ 30% vào cuối năm này Trong cuộc xâm lược Iraq của Mỹ năm 2003, giá dầu Brent tăng 7% và giảm 12% sau khi chiến tranh kết thúc
Các căng thẳng về chính trị dẫn đến sự gián đoạn về nguồn cung dầu, làm tăng giá dầu thế giới Trong chiến tranh vùng Vịnh, cung giảm xấp
xỉ 7% và là 3% đối với chiến tranh ở Iraq Tuy nhiên căng thẳng ở Trung Đông năm 2013 cũng không ảnh hưởng nhiều đến giá dầu do sản lượng của Mỹ tăng mạnh Mặc dù ảnh hưởng nhưng nếu nguồn cung dầu thế giới dồi dào, các căng thẳng này cũng không ảnh hưởng nhiều tới giá dầu Các căng thẳng địa – chính trị năm 2014 không có ảnh hưởng đáng kể đến thị trường dầu thô thế giới
1.1.4.2 Tăng trưởng kinh tế thế giới
Tăng trưởng kinh tế cũng là một nhân tố có tác động tới giá dầu thế giới Khác với nhân tố địa – chính trị, nó tác động vào cầu thị trường dầu Khi tăng trưởng chậm lại, cầu tiêu dùng của mặt hàng dầu thô giảm Vì thế
mà giá dầu cũng giảm
Đại khủng hoảng những năm 30 được gọi là mẹ của tất cả các cuộc khoảng hoảng tài chính, còn biết đến với tên “Khủng hoảng thừa” Nó kéo dài trong gần 10 năm, kéo theo cầu tiêu dùng giảm, sản xuất trì trệ, nhu cầu
về dầu suy yếu Một số cuộc khủng hoảng kinh tế có thể kể đến như khủng hoảng tài chính châu Á năm 1997, suy thoái kinh tế năm 2000 và gần đây nhất là khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 – được coi là một trong những cuộc khủng hoảng tài chính lớn nhất kể từ khủng hoảng 1930
Trang 18Yếu tố thường thấy trong khủng hoảng kinh tế là tăng trưởng kinh tế giảm Cầu giảm, ảnh hưởng xấu đến giá Trong khủng hoảng kinh tế 2008 giá dầu giảm từ đỉnh 147 USD/thùng/ngày vào đầu tháng 7/2008 xuống 32 USD/thùng/ngày vào cuối tháng 12/2008
Hiện nay, kinh tế châu Âu vẫn phủ bóng đen từ khủng hoảng kinh tế
2008 Nợ vẫn ở mức cao trong khi thất nghiệp không giảm Cả Châu Âu lẫn Nhật Bản, nước tiêu thụ dầu thứ 3 thế giới, vẫn đang trong suy thoái Tăng trưởng kinh tế Nga rất mong manh Họ là nhà tiêu thụ dầu thứ 4 thế giới Nga rất có thể sẽ bước vào suy thoái trong năm 2015 Trong khi đó, tăng trưởng của Trung Quốc – quốc gia tiêu dùng dầu thô số 1 thế giới đã bớt nóng Đây là một trong những yếu tố làm giá dầu thế giới giảm trong năm qua
1.1.4.3 Sự lũng đoạn thị trường của liên minh cartel OPEC
OPEC (Organisation of petrolium exporting countries) – Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ được thành lập vào năm 1960 xuất phát từ ý tưởng của Bộ trưởng năng lượng Venezuela và Ả Rập Saudi, với 5 thành viên sáng lập là Iran, Iraq, Kuwait, Ả Rập Saudi và Venezuela Trải qua thời gian với sự ra đi và tham gia của nhiều thành viên, OPEC hiện tại có 12 thành viên gồm chủ yếu các quốc gia Trung Đông, hoạt động chịu ảnh hưởng của
“anh cả” Ả Rập Saudi Về bản chất, OPEC là một liên minh cartel gồm phần lớn là các quốc gia Ả Rập, các thành viên thực hiện một chính sách dầu chung để điều chỉnh giá dầu có lợi cho mình và cạnh tranh thị phần OPEC dựa vào việc phân bổ hạn ngạch cho các thành viên để điều chỉnh lượng khai thác dầu, tạo ra khan hiếm hoặc dư dầu giả tạo nhằm thông qua đó có thể tăng, giảm hoặc giữ giá dầu ổn định OPEC hiện đang nắm giữ 40% thị phần dầu thô thế giới, chiếm 81% trữ lượng dầu thô thế giới
Khi OPEC ra đời năm 1960, Mỹ là nước chi phối nhiều nhất trên thị trường dầu mỏ với sự tồn tại của liên minh dầu thô “7 chị em” – 7 công ty dầu thô phương Tây lớn nhất chi phối thị trường lúc bấy giờ Tuy nhiên,