ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ TUYẾT VAI TRÒ CỦA NHÂN VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI NGƢỜI CAO TUỔI TẠI CỘNG ĐỒNG (Nghiên cứu trường hợ[.]
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
LUẬN VĂN THẠC SĨ CÔNG TÁC XÃ HỘI
Người hướng dẫn khoa học:
PGS.TS NGUYỄN AN LỊCH
Hà Nội – 2015
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đề tài nghiên cứu: “Vai trò của nhân viên công tác
xã hội với người cao tuổi tại cộng đồng” – (Nghiên cứu trường hợp tại Thị
trấn Neo - huyện Yên Dũng – tỉnh Bắc Giang) dưới sự hướng dẫn của thầy
PGS.TS Nguyễn An Lịch là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu và kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ một công trình nghiên cứu nào khác Nếu sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm
Hà Nội, ngày 08 tháng 07 năm 2015
Tác giả
Nguyễn Thị Tuyết
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành luận văn này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ to lớn từ thầy giáo hướng dẫn và các thầy cô giáo trong Khoa Xã hội học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, từ Hội người cao tuổi Thị trấn Neo, từ Ủy ban nhân dân Thị trấn Neo, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang, nơi tôi đã thực hiện nghiên cứu, cũng như sự quan tâm giúp đỡ của gia đình và bạn bè thân hữu
Lời đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Quý thầy PGS.TS Nguyễn An Lịch Thầy đã trực tiếp hướng dẫn, tận tâm chỉ dẫn, giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận văn Tôi cũng bày tỏ lòng biết ơn các thầy cô giáo trong Khoa Xã hội học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
Tôi cũng gửi lời cảm ơn chân thành đến các hội viên người cao tuổi trong Hội Người cao tuổi Thị trấn Neo, đã hết lòng giúp đỡ tôi trong quá trình điều tra, phỏng vấn để thu thập thông tin hoàn thiện luận văn, và lời cảm ơn đến các
cơ quan đoàn thể Thị trấn Neo, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang
Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn đến gia đình, bạn bè thân hữu và đồng nghiệp đã giúp đỡ, động viên tinh thần và tạo điều kiện trong suốt quá trình nghiên cứu
Do trình độ bản thân vẫn còn nhiều hạn chế nên luận văn khó tránh khỏi những thiếu sót, kính mong nhận được sự quan tâm, đánh giá, góp ý của các thầy cô giáo, bạn bè và những người quan tâm đến vấn đề này để tôi có thể rút kinh nghiệm và hoàn thiện tốt hơn
Tôi xin trân trọng cảm ơn tất cả sự giúp đỡ quý báu đó!
Hà Nội, ngày 08 tháng 07 năm 2015
Tác giả
Nguyễn Thị Tuyết
Trang 5MỤC LỤC
Phần 1 MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 4
3 Ý nghĩa của nghiên cứu 17
4 Câu hỏi nghiên cứu 18
5 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 19
6 Giả thuyết nghiên cứu 20
7 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 20
8 Phương pháp nghiên cứu 21
9 Phạm vi nghiên cứu 23
Phần 2 NỘI DUNG CHÍNH 24
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC THỰC TIỄN CỦA NGHIÊN CỨU 24
1.1 Các khái niệm công cụ 24
1.1.1 Khái niệm vai trò 24
1.1.2 Khái niệm người cao tuổi 25
1.1.3 Khái niệm cộng đồng 27
1.1.4 Khái niệm công tác xã hội 28
1.1.5 Khái niệm nhân viên công tác xã hội 30
1.2 Các lý thuyết ứng dụng trong nghiên cứu 31
1.2.2 Lý thuyết nhu cầu của Maslow 34
1.2.3 Lý thuyết vai trò xã hội 36
1.3 Tổng quan chính sách của Đảng, nhà nước về người cao tuổi 37
1.3.1 Những chủ trương của Đảng 37
1.3.2 Luật pháp và chính sách của nhà nước 39
Trang 61.4.1 Vị trí địa lý 42
1.4.2 Tổ chức dân cư 42
1.4.3 Tình hình kinh tế - văn hóa - xã hội 43
TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 44
Chương 2: THỰC TRẠNG CHĂM SÓC VÀ NHU CẦU HỖ TRỢ CỦA NGƯỜI CAO TUỔI TẠI THỊ TRẤN NEO – HUYỆN YÊN DŨNG – TỈNH BẮC GIANG 46
2.1 Đặc điểm chung người cao tuổi trong mẫu nghiên cứu 46
2.1.1 Cơ cấu người cao tuổi chia theo giới tính 46
2.1.2 Cơ cấu người cao tuổi chia theo nhóm tuổi 46
2.1.3 Tình trạng hôn nhân 47
2.1.4 Mô hình gia đình người cao tuổi 47
2.1.5 Trình độ học vấn 48
2.1.6 Cơ cấu người cao tuổi phân theo trình độ chuyên môn 48
2.2 Đánh giá thực trạng chất lượng chăm sóc và nhu cầu hỗ trợ của người cao tuổi tại Thị trấn Neo – huyện Yên Dũng – tỉnh Bắc Giang 49
2.2.1 Sức khỏe và nhu cầu chăm sóc sức khỏe của người cao tuổi 49
2.2.2 Hoạt động lao động và nhu cầu lao động của người cao tuổi 60
2.2.3 Quan hệ xã hội và nhu cầu được quan tâm, tôn trọng 67
2.2.4 Hoạt động văn hóa – xã hội và nhu cầu tham gia của người cao tuổi 77
2.2.5 Hỗ trợ người cao tuổi của cán bộ xã hội và chính quyền địa phương 82
2.2.6 Phát huy vị trí, vai trò của người cao tuổi 91
2.2.7 Mong muốn, nguyện vọng của người cao tuổi 96
Tiểu kết chương 2 100
Chương 3: ĐỀ XUẤT VAI TRÒ CỦA NHÂN VIÊN CÔNG TÁC XÃ HỘI VÀ VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP CÔNG TÁC XÃ HỘI CÁ NHÂN TRONG TRỢ GIÚP NGƯỜI CAO TUỔI TẠI CỘNG ĐỒNG 102 3.1 Vai trò của nhân viên công tác xã hội 102
Trang 73.1.1 Người giáo dục 103
3.1.2 Người tạo khả năng 103
3.1.3 Người điều phối - kết nối dịch vụ 104
3.1.4 Người biện hộ 105
3.1.5 Người tạo môi trường thuận lợi 107
3.1.6 Người đánh giá và giám sát 108
3.2 Vận dụng phương pháp công tác xã hội cá nhân trong trợ giúp người cao tuổi tại cộng đồng 108
3.2.1 Hồ sơ thân chủ 109
3.2.2 Kế hoạch tác nghiệp 112
3.2.3 Tiến trình trợ giúp 113
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 124
TÀI LIỆU THAM KHẢO 134
PHỤC LỤC 141
Trang 9DANH MỤC BẢNG
Bảng 2.1 Tình trạng sức khỏe của NCT 50
Bảng 2.2 Số lần khám sức khỏe định kỳ trong một năm của NCT 52
Bảng 2.3 Việc thường làm của NCT khi ốm/đau bệnh tật 53
Bảng 2.4 Hình thức chăm sóc khi ốm đau của NCT 55
Bảng 2.5 Mức độ hài lòng của NCT về sự quan tâm đến sức khỏe của các thành viên trong gia đình 59
Bảng 2.6 Hoạt động kinh tế của NCT 60
Bảng 2.7 Mục đích tham gia hoạt động kinh tế của NCT 62
Bảng 2.8 Thời gian dành cho công việc của NCT 63
Bảng 2.9 Nguồn thu nhập chính của NCT 64
Bảng 2.10 Mức thu nhập trung bình/tháng 66
Bảng 2.11 Thời gian NCT dành thăm hỏi họ hàng/bạn bè/hàng xóm và được họ hàng/bạn bè/hàng xóm tới thăm 68
Bảng 2.12 Số lượng bạn tri ân, tri kỷ của NCT 70
Bảng 2.13 Đối tượng trò chuyện tâm sự của NCT 71
Bảng 2.14 Tâm trạng hàng ngày của NCT 75
Bảng 2.15 Các công việc thường làm lúc rảnh của NCT 78
Bảng 2.16 Số lượng hội/ đoàn thể/câu lạc bộ NCT tham gia 79
Bảng 2.17 Lợi ích tham gia các hoạt động xã hội 82
Bảng 2.18 Hỗ trợ của chính quyền địa phương 83
Bảng 2.19 Hỗ trợ của cán bộ xã hội về chăm sóc sức khỏe 85
Bảng 2.20 Hỗ trợ tâm lý của cán bộ xã hội 87
Bảng 2.21 Hỗ trợ kinh tế của cán bộ xã hội 88
Bảng 2.22 Mức độ hỗ trợ của cán bộ xã hội, chính quyền địa phương 89
Bảng 2.23 Đánh giá của NCT về vai trò hỗ trợ của cán bộ xã hội, chính quyền địa phương 90
Bảng 2.24 Vị trí, vai trò của NCT trong gia đình 91
Bảng 2.25 Hoạt động xã hội của NCT 95
Trang 10DANH MỤC SƠ ĐỒ - BIỂU ĐỒ
Sơ đồ 1.1 Hệ thống thứ bậc nhu cầu của Abraham Maslow 34
Biểu đồ 2.1 Tình trạng sức khỏe của NCT chia theo nhóm tuổi 51
Biểu đồ 2.2 Mức độ quan tâm của người thân đối với NCT 58
Biểu đồ 2.3 Mức độ chi phí của NCT từ thu nhập hàng tháng 67
Biểu đồ 2.4 Mức độ tham gia hội, đoàn thể, câu lạc bộ 81
Trang 11Phần 1 MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Liên Hợp Quốc đã dự báo, thế kỷ XXI sẽ là thế kỷ già hóa Dự báo cho thấy, tỷ lệ NCT trên thế giới là 9% (1995) sau 30 năm tăng lên 14,9% (2025) [21, tr1] Già hóa dân số, một hiện tượng mang tính toàn cầu xảy ra ở khắp nơi và ảnh hưởng đến mọi quốc gia, dân tộc Do vậy, nhiều quốc gia trên thế giới đã và đang quan tâm đến vấn đề già hóa dân số Ở Việt Nam, theo như số liệu của Tổng cục Thống kê, Tổng điều tra Dân số và Nhà ở 1979, 1989, 1999
và Điều tra Biến động Dân số – Kế hoạch hóa Gia đình, 2010 NCT Việt Nam tăng nhanh cả về số lượng và tỷ trọng Cụ thể, năm 1979 tổng dân số Việt Nam là 53,74 triệu người trong đó, NCT (từ 60 tuổi trở lên) là 3,71 triệu người chiếm 6,9% dân số Năm 2010, tổng dân số Việt Nam là 86,75 triệu người trong đó, NCT là 8,15 triệu người chiếm 9,4% dân số Theo dự báo của Tổng cục Thống kê về dự báo tỷ trọng dân số theo nhóm tuổi, Việt Nam giai đoạn 2009 – 2049 thì NCT Việt Nam sẽ đạt 10% tổng dân số vào năm 2017
và sau 20 năm (2017 – 2037), Việt Nam sẽ có Dân số già (tỷ trọng người từ
60 tuổi trở lên lớn hơn hoặc bằng 20% tổng dân số) Tuy nhiên, theo nhận định của Tổng cục Dân số – Kế hoạch hóa Gia đình, Bộ Y tế thì đến năm
2011, NCT Việt Nam đã đạt trên 10% dân số và thời gian Việt Nam trở thành quốc gia có dân số già sẽ giảm xuống khoảng 17 năm chứ không phải 20 năm như nhận định ban đầu [22]
Hiện tượng này bắt đầu xuất hiện trong thế kỷ XX và được dự báo là sẽ tiếp tục trong thế kỷ XXI với mức độ ngày càng gia tăng Già hóa dân số phản ánh thành công trong quá trình phát triển con người, là thước đo quan trọng của trình độ phát triển kinh tế - xã hội và là thành tựu quan trọng của nhân loại Tuy nhiên, già hóa dân số có ảnh hưởng sâu rộng đến mọi phương diện
của cuộc sống con người “Trong lĩnh vực kinh tế, già hóa dân số tác động
Trang 12lương hưu, tiền thuế và sự chuyển giao giữa các thế hệ Trong lĩnh vực xã hội, già hóa dân số ảnh hưởng đến y tế và chăm sóc sức khỏe, cấu trúc gia đình và thu xếp cuộc sống, nhà ở và di cư Về mặt chính trị, già hóa dân số có thể tác động đến việc bầu cử và người đại diện” [31, tr.17 – tr.18] Chương
trình hành động quốc tế về NCT được thông qua tại Đại hội đồng thế giới về NCT lần đầu tiên tại Vienna năm 1992 Chương trình tập trung chủ yếu vào tình trạng già hóa dân số ở các nước phát triển dưới góc độ phúc lợi xã hội Tháng 4/2002 tại Madrid, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã triệu tập Hội nghị thế giới lần thứ 2 về già hóa dân số Đại hội đồng đã xem xét kết quả đạt được
20 năm qua, 159 quốc gia đã ký vào Chương trình hành động quốc tế về NCT nhằm hướng dẫn các hoạt động chính sách về NCT trong thế kỷ XXI Cam kết sẽ lồng ghép vấn đề già hóa dân số vào chương trình phát triển kinh tế -
xã hội và cũng cam kết giảm một nửa tỷ lệ nghèo của NCT Tại nhiều quốc gia trên thế giới, dân số cao tuổi đã được hoạch định trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội theo cam kết đã ký trong chương trình hành động quốc tế
về NCT, phù hợp với mục tiêu phát triển thiên niên kỷ, nhưng tháng 4/2007,
Tổ chức NCT Quốc tế (HAI) đã đưa ra cảnh báo “Các chính phủ không chuẩn
bị cho vấn đề già hóa dân số” Cảnh báo cũng nêu rõ “ NCT là những người nghèo nhất và dễ bị tổn thương nhất trong nhiều xã hội, bởi vì Chính phủ
không chuẩn bị cho sự già hóa dân số nhanh trên toàn cầu” [21, tr.1 – tr.2]
Với Việt Nam, một quốc gia đang phát triển, dân số già hóa nhanh tạo
áp lực cho hệ thống cơ sở hạ tầng hiện có, hệ thống dịch vụ sức khỏe, giao thông đi lại, hệ thống hưu trí cho NCT cũng như quan hệ gia đình, tâm lý, lối sống, chăm sóc NCT và đảm bảo chất lượng cuộc sống NCT chắc chắn sẽ làm cho những vấn đề kinh tế - xã hội, môi trường thêm trầm trọng và có nhiều biến động không thể lường trước Từ đó tạo ra những khó khăn, thách thức đối với nhà nước, xã hội, gia đình với NCT Để thích ứng với già hóa dân số, việc chuẩn bị các điều kiện cần và đủ để đáp ứng nhu cầu của dân số
Trang 13già là một thách thức lớn đối với các nhà lập kế hoạch và hoạch định chính sách khi Việt Nam đẩy mạnh thực hiện xã hội hóa các dịch vụ y tế trong môi trường cuộc sống của nền kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước và định hướng xã hội chủ nghĩa [21, tr.2]
Tại Việt Nam, NCT hiện tại phần lớn là lớp người có nhiều đóng góp to lớn vào công cuộc dựng nước và giữ nước của dân tộc Bề dầy kinh nghiệm, bản lĩnh cách mạng kiên cường, lòng nhân hậu và sự nhiệt tình đóng góp vào
sự nghiệp đổi mới đất nước là những phẩm chất cao quý của lớp NCT luôn luôn là chỗ dựa tin cậy cho Đảng, Nhà nước và nhân dân ta Như vậy, xét từ góc độ này, NCT chưa hẳn là gánh nặng đối với gia đình và xã hội Những năm gần đây Đảng ta đặc biệt quan tâm chăm sóc NCT nhất là NCT có công với đất nước, người về hưu, NCT không nơi nương tựa thông qua việc ban hành chính sách, văn bản, quy phạm pháp luật, quy định chăm sóc NCT và mới đây nhất là Luật NCT đã được ban hành tạo cơ sở pháp lý để Nhà nước và toàn
xã hội quan tâm đầy đủ, đồng thời phát huy ngày càng tốt hơn vai trò của NCT trong đời sống xã hội Ngày 5/8/2004, Ủy ban Quốc gia về NCT là cơ quan quản
lý hành chính Nhà nước trong lĩnh vực NCT được thành lập theo Quyết định số 141/2004/QĐ-TTG của Thủ thủ tướng chính phủ [21, tr.2 - tr.3]
Tuy nhiên, Việt Nam là đất nước đang phát triển, còn nhiều hạn chế và tồn tại như: thu nhập quốc dân còn thấp, cơ sở hạ tầng còn yếu kém, trình độ khoa học thấp, đời sống NCT còn nhiều khó khăn, mức trợ cấp của Nhà
nước còn thấp, nhất là Việt Nam mới bắt đầu chuyển sang cơ cấu “Già hóa
dân số” do đó các chương trình, dự án liên quan đến NCT còn nhiều hạn chế,
hướng dẫn cho NCT và gia đình có NCT đang được thực hiện bước đầu và còn hạn chế; CTXH về NCT chưa được đào tạo và còn nhiều hạn chế về ý thức, nhận thức của xã hội [21, tr.3]
Từ thực tế xã hội Việt Nam, thực trạng cuộc sống và hoạt động của
Trang 14NCT Việt Nam trong quá trình đổi mới đất nước và quá trình hội nhập quốc tế; Mối quan hệ giữa cống hiến và thụ hưởng của NCT Việt Nam; Người cao tuổi Việt Nam trong hệ thống các quan hệ giữa các thế hệ trong gia đình và cộng đồng xã hội; Các quyền cơ bản của NCT trong giai đoạn hiện nay; Sự công bằng bình đẳng, dân chủ với NCT Việt Nam; Chăm sóc bồi dưỡng sức khỏe, bảo vệ NCT, nhất là những NCT nghèo cô đơn ở những vùng dân tộc [36, tr.248] Vậy nhân viên CTXH có vai trò gì trong quá trình giải quyết những vấn đề của NCT? Để trả lời cho câu hỏi này, tác giả nghiên cứu lựa
chọn đề tài nghiên cứu: “Vai trò của nhân viên công tác xã hội với người
cao tuổi tại cộng đồng” – (Nghiên cứu trường hợp tại Thị trấn Neo - huyện
Yên Dũng – tỉnh Bắc Giang)
2 Tổng quan vấn đề nghiên cứu
2.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới
Có thể nói rằng vấn đề về NCT luôn được quan tâm chú ý Chính vì thế, các nghiên cứu về NCT cũng xuất hiện rất sớm Ở Châu Âu, những nghiên cứu về NCT được tiến hành từ những năm 1800 với những đề tài như:
“Quà tặng các cụ già, bàn về biện pháp để kéo dài cuộc sống” của M.J.Tenon (1815); “Bàn về tuổi thọ loài người và về lượng sống trên thế giới” của P.Fluorons (1860); “Tuổi già xanh tươi”, của Alexando (1919) Những
nghiên cứu này đã điều tra thực trạng sống của NCT cũng như tình trạng sức khỏe của họ, từ đó đưa ra những biện pháp chăm sóc sức khỏe cho NCT để
kéo dài tuổi thọ cũng như giúp cho NCT có được cuộc sống thoải mái hơn
Xã hội ngày càng phát triển thì đời sống của NCT càng được quan tâm
và những chương trình nghiên cứu về NCT cũng ngày càng được triển khai rộng rãi và dưới nhiều góc độ khác nhau Dưới đây, chúng ta có thể điểm qua một số nghiên cứu đáng lưu ý liên quan đến chủ đề này:
Nghiên cứu “Khảo sát quốc gia về Tự Chăm sóc và Tuổi già” – “The
National Survey of Self-Care and Aging” của Đại học Bắc Carolina tại Chapel Hill
Trang 15năm 1991 – 1990 với 3.485 người 65 tuổi trở lên, đã được lựa chọn từ các hồ sơ mô
tả những thói quen tự chăm sóc ở cộng đồng NCT Phân tích đầu tiên của những dữ liệu được tập trung vào một phạm vi cụ thể của các hoạt động có mục đích, trong
đó NCT tham gia và thông qua đó họ bù đắp cho suy giảm thể chất, chức năng nhận thức hoặc tâm thần có thể làm giảm chất lượng của cuộc sống Tập trung chủ yếu thứ hai của cuộc điều tra quốc tế về tự chăm sóc và tuổi già là các loại hành vi hạn chế suy giảm sức khỏe phòng ngừa và tăng cường sức khỏe, thực hành lối sống lành mạnh Một trong những tính năng độc đáo của nghiên cứu quốc gia này là các hạng mục mô tả mô hình hành vi tự chăm sóc y tế
Có thể nói rằng công trình quan trọng không thể không kể đến trong
lĩnh vực nghiên cứu này là ấn phẩm “Người già và sức khỏe: Người cao tuổi
Mỹ đến từ Châu Á và Thái Bình Dương” - “Aging and health: Asian and Pacific Islander American Elders” của các tác giả Melen R.McBride, Nancy
Morioka.Douglas and Gwen Veo Trong cuốn sách này, nhóm tác giả đã chỉ
ra sự đa dạng văn hóa, hệ thống niềm tin, cấu trúc gia đình ảnh hưởng đến việc chăm sóc sức khỏe của những NCT đến từ các nước khác nhau thuộc khu vực Châu Á và Thái Bình Dương hiện tại đang sống ở Mỹ Từ đó, các tác giả đánh giá nhu cầu, xác định những thuận lợi, rào cản trong việc chăm sóc sức khỏe tạo điều kiện để những NCT có thể thể hiện được mong muốn, nhu cầu của bản thân một cách tự nhiên nhất [62]
Nghiên cứu “Những rào cản trong chăm sóc sức khỏe Người cao tuổi
và nhận thức về chúng” - “Barriers to Health Care Access Among the Elderly and Who Perceives Them” của Annette L Fitzpatrick, Neil R Powe, Lawton
S Cooper, Diane G Ives, MPH, and John A Robbins (Đại học Washington, Đại học Johns, Đại học Puttsburgh, Đại học California – Davis, và Đại học Wake Forest) Nghiên cứu này được tiến hành từ năm 1993 – 1994 tại Viện nghiên cứu sức khỏe tim mạch bằng phương pháp nghiên cứu định lượng với
Trang 16danh sách đủ điều kiện chăm sóc y tế ở 4 cộng đồng: Quận Foryth, quận Sacramento, quận Washington và quận Allgheny Kết quả nghiên cứu cho thấy các rào cản tâm lý và thể chất khác [59] Nghiên cứu này khái quát thực trạng chăm sóc sức khỏe đối với NCT, những rào cản tác động tới việc NCT nhận được sự quan tâm, chăm sóc của riêng nước Mỹ Từ những phát hiện của nghiên cứu này, chúng ta có thể liên hệ tới những rào cản tương tự trong xã hội Việt Nam Chúng ta có thể thấy hệ thống chăm sóc sức khỏe của nước ta còn nhiều bất cập, chẳng hạn như cơ sở vật chất còn thiếu thốn, đặc biệt là các cơ sở y tế cộng đồng Điều này khiến cho việc tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe của NCT nói riêng và người dân nói chung còn gặp nhiều khó khăn Thực trạng đó đặt ra mối quan tâm lớn với những người làm nghiên cứu nói riêng và những nhà hoạch định chính sách của nước ta nói chung
Một công trình khác trong khu vực Đông Nam Á cần được nêu ra ở đây
là nghiên cứu “Xây dựng mô hình quản lý chăm sóc sức khỏe cho NCT có sự
tham gia của cộng đồng tại Isan” - “Developing Model of Health Care Management for the Elderly by Community Participation in Isan” của
Chanitta Soommaht, Songkoon Chantachon and Paiboon Boonchai Nghiên cứu này được tiến hành từ 02 - 08/2008 tại 7 tỉnh Đông Bắc Thái Lan là Mahasarakham, Roi-et, Sakon Nakhon, Nakhon Ratchasiam, Buriram, Surin
và Khon Kaen bằng phương pháp nghiên cứu định tính Nghiên cứu đã tiến hành phân tích các vấn đề liên quan đến việc quản lý chăm sóc sức khỏe NCT
về thể chất lẫn tinh thần Các tác giả của nghiên cứu này đã tiến hành phân tích sự phát triển của việc chăm sóc sức khỏe NCT có sự tham gia của cộng đồng ở Isan Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng việc quản lý của tổ chức cộng đồng trong chăm sóc sức khỏe NCT là phương pháp hiệu quả Tất cả công dân cao tuổi đều đồng ý rằng việc chăm sóc ý tế được cung cấp bởi các tổ chức cộng đồng giúp họ thoải mái và ấm áp hơn [60]
Trang 17Nghiên cứu “Đánh giá một dự án nghiên cứu có sự tham gia của cộng
đồng về chăm sóc sức khỏe tâm thần NCT ở nông thôn Mỹ” - “Evaluating a community-based participatory research project for elderly mental healthcare
in rural America” của Dean Blevins, Bridget Morton, and Rene McGovern
cũng là nghiên cứu cần lưu ý Kết quả nghiên cứu cho thấy hầu hết mọi người cảm thấy hài lòng với vai trò của họ và mức độ thành công của chương trình
Từ đó, các tác giả cũng đề xuất những phương pháp để cải thiện hơn nữa dịch
vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần cho NCT tại nông thôn Kết quả nghiên cứu này được công bố vào năm 2008 [61] Đây cũng chính là một trong những mô hình chăm sóc sức khỏe cho NCT mà chúng ta cần quan tâm nghiên cứu Mô hình này giúp chúng ta thấy được cách chăm sóc sức khỏe tinh thần cho NCT ngay tại cộng đồng của Hoa Kỳ như thế nào Điều này sữ giúp chúng ta có thêm những ý tưởng cho việc xây dựng các mô hình phù hợp ở nước ta
Một nghiên cứu đáng lưu ý khác là công trình: “Già hóa trong thế kỷ
21: Thành tựu và thách thức” dó Quỹ dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA), và
Tổ chức Hỗ trợ NCT quốc tế (HelpAge International), xuất bản năm 2012 Báo cáo phân tích thực trạng và rà soát tiến độ thực hiện chính sách và hành động của chính phủ và các cơ quan liên quan kể từ khi Hội nghị Thế giới lần thứ 2 về NCT về thực hiện kế hoạch hành động quốc tế Madrid về NCT nhằm đáp ứng những cơ hội và thách thức của một thế giới đang già hóa Báo cáo đưa ra nhiều ví dụ minh họa sinh động về các chương trình đổi mới đã đáp ứng thành công các mối quan tâm của NCT Đồng thời báo cáo cũng đưa ra các khuyến nghị về định hướng tương lai nhằm đảm bảo mọi người ở mọi lứa tuổi trong xã hội bao gồm cả NCT và giới trẻ đều có cơ hội góp phần xây dựng xã hội cũng như cùng được hưởng các phúc lợi xã hội đó [44]
Nhìn một cách tổng thể, có thể nói rằng các công trình nghiên cứu, các
ấn phẩm nói trên đã tìm hiểu về thực trạng đời sống của NCT, những vấn đề
Trang 18chăm sóc trợ giúp NCT Đây là cơ sở khoa học quan trọng cho việc hỗ trợ nghiên cứu đề tài
2.2 Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam
Việt Nam cũng như nhiều nước đang phát triển trên thế giới, vấn đề NCT là một chủ đề thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu, đặc biệt là các nhà lập chính sách Cho đến nay các ấn phẩm về NCT khá đa dạng, bao gồm các kết quả nghiên cứu thực nghiệm dưới dạng sách, bài tạp chí chuyên ngành, báo cáo nghiên cứu, dạng bài tham luận, cho đến bài viết trên báo chí… Rất nhiều nghiên cứu được là kết quả của các chương trình và khảo sát
xã hội học có quy mô lớn về NCT do các Viện nghiên cứu, các tổ chức và cá nhân trong và ngoài nước tiến hành
Sự già hóa sẽ mang đến những thách thức mới về kinh tế và xã hội, đặc biệt là vấn đề an sinh xã hội Các nghiên cứu ở Việt Nam về NCT thường tiếp cận theo hướng coi họ là nhóm yếu thế hoặc nhóm xã hội phụ thuộc Với cách tiếp cận này với chủ đề nổi bật trong các nghiên cứu về NCT là: vấn đề sức khỏe, chính sách cho NCT, rộng hơn là vấn đề an sinh xã hội và tìm hiểu các đặc trưng xã hội cơ bản của nhóm dân số già Các hướng phân tích được triển khai theo nhiều khía cạnh như: mô tả đặc trưng xã hội cơ bản của nhóm NCT, đánh giá và đo lường các yếu tố tác động… Và trọng tâm nghiên cứu cũng tùy thuộc vào lĩnh vực hoạt động của từng ngành Ví dụ, đối với ngành lão khoa chú trọng nhiều đến vấn đề sức khỏa và bệnh tật Tương tự, Bộ Y tế tập trung nhiều khía cạnh sức khỏe và tâm sinh lý NCT, đặc biệt ở khu vực nông thôn
Bộ Lao động, Thương binh và xã hội tiến hành các cuộc điều tra nhằm phục
vụ cho việc lập chính sách NCT Cuối cùng, đối với nhà nghiên cứu khoa học
xã hội như xã hội học, tâm lý học, dân tộc học,… lại xem xét vấn đề NCT từ những đặc trưng xã hội cơ bản và đặt nó trong mối tương quan với các yếu tố kinh tế - xã hội, chỉ ra những khác biệt vùng, miền, tộc người,…
Trang 19Có thể nói sự nghèo khổ, bệnh tật, không người chăm sóc là những vấn
đề mà NCT nói chung đang phải đối mặt Ở Việt Nam, việc chăm sóc NCT trong gia đình được duy trì qua nhiều thế hệ, tuy nhiên truyền thống này đã có nhiều thay đổi do gia đình nhiều thế hệ ngày càng thu hẹp, trong khi gia đình hạt nhân tăng lên Một tỷ lệ lớn NCT do những hoàn cảnh khác nhau sẽ không sống cùng con cháu trong gia đình nhiều thế hệ Chính vì vậy mà các chủ đề
về nguồn lực vật chất và vấn đề chăm sóc sức khỏe là hướng nghiên cứu chủ yếu và từ đó đưa ra các kiến nghị về mặt chính sách an ninh cho NCT
Nhìn chung các kết quả nghiên cứu kể trên được rút ra từ các dữ liệu nghiên cứu định tính, định lượng, phạm vi nghiên cứu là khá đa dạng, đại diện cho một xã, một vùng (ví dụ: Nghiên cứu của Viện Xã hội học về người già ở đồng bằng sông Hồng; Nghiên cứu của Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam…), mẫu đại diện quốc gia như Điều tra gia đình Việt Nam (2006), hoặc dữ liệu từ các điều tra lớn của Tổng cục thống kê… Phương pháp phân tích hoặc chỉ sử dụng định lượng hoặc định tính, hoặc kết hợp định lượng và định tính
Mỗi phương pháp phân tích có những điểm hạn chế và ưu điểm riêng, một số nghiên cứu ít bàn luận sâu về số liệu và phương pháp phân tích Và điểm dễ nhận thấy là ở các nghiên cứu định lượng, phương pháp phân tích chủ yếu là mô tả tần suất và tương quan hai biến Có một số nghiên cứu đã sử dụng phương pháp đa biến để xem xét các yếu tố tác động đến quan hệ giữa NCT và con cháu trong gia đình như nghiên cứu của Lê Ngọc Lân và các tác giả (2011) Như vậy, có thể nói rằng các công trình về NCT cho đến nay đã góp phần mang lại những hiểu biết sâu sắc về cuộc sống của NCT ở Việt Nam, song các nghiên cứu về CTXH với NCT hiện nay còn khá khiêm tốn, có thể kể đến một số nghiên cứu sau:
Trước hết cần kể đến nghiên cứu “Công tác xã hội với người cao tuổi
bị bạo lực gia đình” - Nghiên cứu tại xã An Tường, thành phố Tuyên Quang,
Trang 20Thanh Thảo (2014) Kết quả nghiên cứu cho thấy bạo lực gia đình với NCT xảy ra ở khắp mọi nơi, không kể địa vị gia đình, trình độ dân trí Đó là thực trạng về bạo lực thể chất, bạo lực tinh thần và bạo lực kinh tế Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng bạo lực gia đình, tuy nhiên có 4 yếu tố chủ yếu là: rượu, bia và các chất kích thích; yếu tố kinh tế; yếu tố nhận thức; yếu
tố giới tính Nghiên cứu cũng chỉ ra một số biện pháp đã áp dụng tại địa phương nhằm giảm thiểu tình trạng bạo lực NCT trong gia đình,đồng thời đề xuất một số biện pháp can thiệp Và xây dựng mô hình CTXH nhằm hỗ trợ cũng như nâng cao công tác phòng chống bạo lực gia đình nói chung và bạo lực gia đình với NCT nói riêng
Nghiên cứu “Chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi ở nông thôn Việt
Nam hiện nay và hoạt động của công tác xã hội” - Nghiên cứu tại xã Quỳnh
Bá – Quỳnh Lưu – Nghệ An, Luận văn Thạc sĩ Công tác xã hội, của tác giả Trương Thị Điểm (2014) Nghiên cứu cho thấy rằng tỉ lệ NCT tại địa bàn nghiên cứu đang có xu hướng gia tăng và tỉ lệ NCT là nữ giới nhiều hơn nam giới Người cao tuổi ở những độ tuổi khác nhau họ vẫn tham gia lao động tạo thu nhập, hỗ trợ con cháu về vật chất và công việc nhà Kết quả nghiên cứu cũng cho thấy gia đình không còn giữ vai trò chính trong việc chăm sóc NCT mà dần được chuyển sang nhà nước, các tổ chức xã hội, dịch vụ y tế
tư nhân, dịch vụ thị trường Đồng thời đề tài cũng đã nêu lên những triển vọng và hoạt động của CTXH trong việc chăm sóc sức khỏe cho NCT, giúp nâng cao nhận thức của toàn xã hội đối với việc chăm sóc sức khỏe cho NCT và đảm bảo quyền lợi cho NCT
Nghiên cứu “Trợ giúp xã hội đối với người cao tuổi tại cộng đồng” -
Nghiên cứu tại xã Trực Tuấn, huyện Trực Ninh, tỉnh Nam Định, Luận văn Thạc sĩ Công tác xã hội, của tác giả Đồng Thị Minh Phúc (2014) Kết quả nghiên cứu cho thấy, trong tất cả sự trợ giúp xã hội trong các mối quan hệ của NCT thì hầu hết NCT đánh giá cao mối quan hệ với con cháu trong gia đình,
Trang 21họ coi gia đình là chỗ dựa an toàn nhất, quan trọng nhất Việc trợ giúp xã hội đối với NCT tuy đã được sự quan tâm của chính quyền, cộng đồng nhưng chỉ
là chung chung và chưa thực sự thiết yếu đối với NCT Kết quả nghiên cứu cũng chỉ ra những tác động vào việc thực hiện chính sách liên quan đến trợ giúp xã hội đối với NCT tại xã Trực Tuấn cũng như một số các giải pháp
áp dụng trong CTXH đối với NCT tại cộng đồng
Bên cạnh đó là một số nghiên cứu khác tìm hiểu về an sinh xã hội, phúc lợi xã hội; thực trạng NCT; mô hình dành cho NCT… Dưới đây, chúng ta sẽ
đề cập đến một số nghiên cứu nổi bật
♦ Những nghiên cứu về NCT và an sinh xã hội
An sinh xã hội và phúc lợi xã hội dành cho NCT luôn là vấn đề nhận được sự quan tâm của các nhà khoa học Vì vậy, cho đến nay, có nhiều công trình nghiên cứu theo hướng này đã được triển khai Liên quan đến hướng nghiên cứu này chúng ta sẽ điểm qua một số nghiên cứu đáng lưu ý sau đây:
Trong hai năm 1991 đến 1992 Viện Xã hội học đã triển khai đề tài
“Người cao tuổi và an sinh xã hội" được sự tài trợ cũa quỹ Toyota/Tương lai
của nhóm tác giả Trịnh Duy Luân, Lê Truyền, Bùi Thế Cường, Trần Thị Vinh, Vũ Hoa Thạch, Đỗ Thịnh Đây là công trình nghiên cứu khá công phu
về đời sống của NCT ở nông thôn và thành thị nước ta từ góc độ xã hội học (lao động, thu nhập, hoàn cảnh kinh tế, tình hình nhà ở và tiện nghi, vấn đề sức khỏe và chăm sóc sức khỏe, việc tham gia CTXH sau nghỉ hưu, hệ thống
an sinh xã hội và tác động của nó vào hoàn cảnh sống của NCT…) [53]
Trong nghiên cứu “Hệ thống an sinh xã hội đối với người cao tuổi” của
Bùi Thế Cường đã nêu vai trò quan trọng của hệ thống An sinh xã hội trong quá trình chăm sóc NCT ở nước ta An sinh xã hội cho nhóm NCT là một nhiệm vụ quan trọng Chăm lo các điều kiện An sinh xã hội cho nhóm NCT, giúp họ đảm nhiệm các vai trò xã hội mới, đó là công việc có ý nghĩa to lớn
Trang 22đối với phát triển xã hội Vì không chỉ trong xã hội truyền thống nơi mà NCT thực sự được tôn kính do họ nắm vững kho tri thức kinh nghiệm sản xuất, lưu giữ các giá trị truyền thống nơi mà ngay cả trong xã hội hiện đại NCT vẫn là một tài nguyên xã hội theo mọi nghĩa [40, tr.4]
Bài viết “Nghiên cứu phúc lợi xã hội: Nhìn lại một chặng đường”
(Trường hợp một chương trình nghiên cứu và triển khai) của tác giả Bùi Thế
Cường (2005) thuộc Chương trình nghiên cứu phúc lợi xã hội của Viện xã hội
học là một nghiên cứu đáng lưu ý Bài viết đề cập đến nghiên cứu phúc lợi xã
hội đối với NCT được tiến hành nghiên cứu từ năm 1991 và tổng kết lại những nghiên cứu về NCT trong suốt thời gian dài Từ kết quả của những nghiên cứu đó tác giả bài viết cũng có những đề xuất, khuyến nghị nhằm nâng cao hơn nữa về việc chăm sóc cho NCT ở nước ta
Có thể nói rằng những nghiên cứu liên quan đến NCT và an sinh xã hội, phúc lợi xã hội đã tìm hiểu vấn đề an sinh xã hội, phúc lợi xã hội giành cho NCT trong những thời kỳ khác nhau ở trên các nước cũng như khu vực nhằm đưa ra những cái nhìn chung nhất về vấn đề này Bên cạnh đó, những nghiên cứu trên cũng chỉ ra những điểm hạn chế cần khắc phục cũng như đề xuất các giải pháp để hoàn thiện chính sách an sinh cũng như phúc lợi dành cho NCT để cuộc sống của NCT được đảm bảo hơn Dưới một góc nhìn nhất định, những nghiên cứu này đã mở rộng sự hiểu biết đối với các chương trình phúc lợi, anh sinh xã hội giành cho NCT ở nước ta trong thời gian vừa qua
♦ Những nghiên cứu về thực trạng NCT
Trong thực tiễn đời sống xã hội, nếu muốn nâng cao được chất lượng, cải thiện được dịch vụ thì việc điều tra nghiên cứu về thực trạng là một trong những vấn đề mấu chốt Đối với lĩnh vực NCT cũng vậy, để nâng cao được chất lượng chăm sóc cho NCT thì cần phải tìm hiểu thực trạng đời sống của
họ như thế nào Chính vì thế mà đây cũng là một trong những mảng nghiên cứu cần quan tâm Chúng ta có thể kể đến một vài nghiên cứu nổi bật sau đây:
Trang 23Nghiên cứu “Thực trạng người cao tuổi Hà Tây” năm 2003 của Ủy
ban Dân số, Gia đình và Trẻ em Hà Tây Nghiên cứu này được triển khai tại 3
xã, phường: Xã Liệp Tuyết, huyện Quốc Oai đại diện cho khu vực nông nghiệp; xã Phú Yên, huyện Phú Xuyên đại diện cho khu vực làng nghề; phường Nguyễn Trãi, thị xã Hà Đông đại diện cho khu vực thành thị Kết quả nghiên cứu này đã chỉ ra được vai trò của NCT trong các hoạt động sống hằng ngày, nhu cầu của họ cả về vật chất lẫn tinh thần, sức khỏe và từ đó đưa ra những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống cho NCT [46]
Nghiên cứu của Nguyễn Xuân Cường và Lê Trung Sơn (2003) về
“Thực trạng người cao tuổi và giải pháp nâng cao chất lượng chăm sóc người cao tuổi ở Hà Tây” cho thấy NCT Hà Tây thỏa mãn tinh thần chủ yếu
là vui chơi cùng con cháu (81,4%) NCT ở nông thôn sinh hoạt cùng con cháu thường xuyên hơn NCT ở thành thị (83,5% so với 77,4%) NCT thành thị tiếp cận thông tin, tham quan, du lịch, thể dục thể thao và sinh hoạt đoàn thể một cách thường xuyên hơn NCT nông thôn Tỷ lệ các cụ ở thành thị tham gia các hoạt động Đảng, chính quyền cao hơn nông thôn Các cụ ông tham gia nhiều hơn các cụ bà [13]
Nghiên cứu “Thực trạng đời sống của người cao tuổi dân tộc và già
làng trong phát triển bền vững Tây Nguyên” của tác giả Nguyễn Thế Huệ
Kết quả nghiên cứu cho thấy được vai trò to lớn của NCT, già làng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, an ninh chính trị ở Tây Nguyên Đồng thời kết quả nghiên cứu còn cho thấy được vai trò to lớn của NCT, già làng trong tất cả các hoạt động tại cộng đồng Điều đó góp phần khẳng định vị trí, vai trò quan trọng của NCT trong cuộc sống Nghiên cứu này được biên soạn
và xuất bản năm 2008 [27]
Những nghiên cứu thực trạng này cung cấp cho chúng ta cái nhìn tổng quan về đời sống của NCT tại những địa phương khác nhau Trong các nghiên cứu này các giả đã tiến hành tìm hiểu về cả đời sống vật chất cũng như tinh thần
Trang 24của NCT và tìm hiểu được vai trò của NCT đối với gia đình và cộng đồng mình
Từ thực trạng đó, các nghiên cứu cũng chỉ ra rằng đời sống của NCT vẫn chưa thực sự được quan tâm đúng mức
♦ Nghiên cứu về các mô hình giành cho người cao tuổi
Bên cạnh những nghiên cứu về an sinh xã hội, phúc lợi xã hội và thực trạng đời sống của NCT thì các mô hình chăm sóc sức khỏe dành cho NCT cũng nhận được sự quan tâm, chú ý Có thể kể đến một vài nghiên cứu như:
Đề tài: “Tìm hiểu đời sống người cao tuổi tại Mái ấm tình thương chùa
Diệu Pháp” được triển khai nghiên cứu để tìm hiểu thực trạng đời sống về
chế độ dinh dưỡng, sinh hoạt, đời sống tinh thần của NCT trong Mái ấm tình thương chùa Diệu Pháp và từ đó đưa ra những giải pháp nhằm cải thiện đời sống cho NCT tại đây Đây cũng là một trong những mô hình chăm sóc sức khỏe cho NCT có hoàn cảnh khó khăn, không nơi nương tựa tập trung giống như các trung tâm chăm sóc NCT [42, tr.12 – tr.13]
Trong đề tài nghiên cứu “Nghiên cứu một số đặc trưng của người cao
tuổi Việt Nam và đánh giá mô hình chăm sóc người cao tuổi đang áp dụng”
của Đặng Vũ Cảnh Linh (2009) đã đưa ra một số vấn đề về NCT: Thứ nhất, điều kiện sống ngày một tăng góp phần tích cực vào việc nâng cao sức khỏe của NCT Thứ hai, công tác chăm sóc sức khỏe NCT đã được quan tâm Thứ
ba, công tác tổ chức các hoạt động chăm sóc sức khỏe cho NCT tại cộng đồng còn ít, tại nhiều địa bàn khảo sát tình trạng NCT hoạt động đơn lẻ, tự phát phổ biến Thứ tư, điều kiện sống của NCT đang dần được cải thiện cùng với cuộc sống của toàn xã hội Một số mô hình chăm sóc NCT hiện nay bước đầu đã giải quyết được những vấn đề của xã hội Các mô hình này ít nhiều đã giúp NCT có được cuộc sống thanh thản và nhận được sự quan tâm chăm sóc chu đáo [38]
Hiện tại, ở nước ta có nhiều mô hình trợ giúp NCT khác nhau, có những mô hình trong các trung tâm trợ giúp, các cơ sở chăm sóc nuôi dưỡng
Trang 25cũng có những mô hình tại cộng đồng Những nghiên cứu trên đã bàn về một vài mô hình, và đánh giá các hoạt động triển khai tại các mô hình này Từ các nghiên cứu chúng ta có thể thấy rằng, những mô hình này đã góp phần quan trọng vào việc cải thiện, nâng cao chất lượng cuộc sống NCT tại các trung tâm cơ sở nuôi dưỡng tập trung cũng như tại cộng đồng
♦ Một vài nghiên cứu khác
Ngoài những hướng nghiên cứu đã được đề cập đến ở trên, lĩnh vực người cao tuổi cũng có nhiều nghiên cứu ở các khía cạnh khác nhau của đời sống xã hội
Nghiên cứu về “Sự tham gia hoạt động xã hội của người cao tuổi ở
đồng bằng sông Hồng” của tác giả Dương Chí Thiện (1999) Kết quả của
cuộc nghiên cứu trên đã đề cập đến sự tham gia vào các hoạt động xã hội của NCT và qua đó đánh giá những yếu tố tác động đến sự tham gia hoạt động xã hội của NCT ở vùng đồng bằng sông Hồng Kết quả cho thấy tỷ lệ NCT tham gia vào các hoạt động xã hội ở các tổ chức phi chính thức cao hơn rất nhiều so với các tổ chức chính thức Các yếu tố như khu vực cư trú, giới tính, độ tuổi, mức độ học vấn, nghề nghiệp, hoàn cảnh và điều kiện sống, tình trạng sức khỏe… đều có ảnh hưởng đến giao tiếp của NCT [48]
Nghiên cứu “Động cơ tiếp tục hoạt động lao động của người nghỉ hưu
ở Hà Nội” của tác giả Hoàng Mộc Lan (2006) được tiến hành trên 600 người
về hưu ở HN, cho thấy hơn 50% người nghỉ hưu vẫn muốn tiếp tục duy trì lao động nghề nghiệp do lương hưu thấp, thói quen làm việc và mong muốn giao tiếp với mọi người trong cơ quan, cơ sở mà họ đã sống, gắn bó nhiều năm [57, tr.14 – tr.15]
Một công trình khác cần kể đến ở đây là đề tài: “Nâng cao chất lượng
hoạt động của Hội người cao tuổi Việt Nam trong thời kỳ mới” đã được Viện
nghiên cứu NCT Việt Nam trực tiếp triển khai ở hai tỉnh Quảng Ngãi và
Trang 26Sức khỏe, Văn phòng trung ương Hội và Ban đại diện Hội NCT hai tỉnh trên
Đề tài tiến hành nghiên cứu về hoạt động của Hội NCT Thực trạng hoạt động chăm sóc NCT Hoạt động phát huy vai trò của NCT Một số hạn chế, nguyên nhân, bài học về hoạt động và tổ chức của Hội NCT, đồng thời đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của Hội NCT tại địa phương Đề tài này cũng được biên tập thành sách bởi hai tác giả Đinh Văn Tư, Nguyễn Thế Huệ và được xuất bản năm 2010 [32]
Trong nghiên cứu “Một số vấn đề chăm sóc sức khỏe người già hiện
nay” của tác giả Dương Chí Thiện, đã đề cập đến các vai trò của gia đình, của
tổ chức xã hội và hệ thống y tế đối với vấn đề chăm sóc NCT:
Vai trò của gia đình trong chăm sóc NCT: Gia đình có vai trò rất to lớn trong đảm bảo mọi mặt cho toàn bộ cuộc sống của NCT Tuy nhiên một vấn
đề đang được đặt ra hiện nay là số lượng NCT phải sống cô đơn ngày càng tăng mặc dù con cái của họ đang sống (vì nhiều lý do không thể chăm sóc các cụ) hoặc họ không có con cái khi ốm đau già yếu
Vai trò của các tổ chức xã hội trong chăm sóc NCT: Cùng với việc coi gia đình như một cơ sở quan trọng trong hệ thống ASXH đối với NCT thì các
tổ chức xã hội, các nhóm xã hội đóng một vai trò không nhỏ trong việc chăm sóc NCT và thỏa mãn nhiều nhu cầu đặt ra trong đời sống của NCT
Vai trò của hệ thống y tế đối với sức khỏe NCT: Với việc thực hiện chế
độ bảo hiểm y tế cho NCT, tuy mới chỉ là bước đầu, nhưng đó là bước tiến quan trọng và cơ bản của nước ta trên con đường thực hiện một hệ thống chăm sóc sức khỏe NCT phù hợp với quá trình phát triển của xã hội hiện nay [40, tr.3 – tr.4]
Cuối cùng một công trình nghiên cứu về NCT không thể bỏ qua là Báo
cáo “Già hóa dân số và người cao tuổi ở Việt Nam: Thực trạng, dự báo và
một số khuyến nghị chính sách” (Tháng7/2011) được Quỹ Dân số Liên hợp
quốc (UNFPA) khởi xướng trong khuôn khổ chương trình Kế hoạch Một Liên
Trang 27hợp quốc Báo cáo đã trình bày về một số đặc điểm của già hóa dân số và NCT ở Việt Nam với những phân tích cụ thể về xu hướng và mức độ già hóa dân số ở Việt Nam trong thời gian tới cùng với thực trạng về cuộc sống gia đình, sức khỏe, hoạt động kinh tế Bên cạnh đó báo cáo cũng phân tích về hệ thống hưu trí, trợ cấp và chăm sóc sức khỏe cho NCT ở Việt Nam trong thời gian gần đây cũng như các chiến lược quốc gia trong thời gian tới nhằm giải quyết những vấn đề của già hóa dân số Từ đó báo cáo đưa ra khuyến nghị chính sách người NCT Việt Nam khỏe mạnh, tích cực trong các hoạt động xã hội và năng động trong các hoạt động chân tay và trí óc [44]
Qua những nghiên cứu kể trên, tác giả nhận thấy có nhiều người nghiên cứu về NCT, từ thực trạng đời sống, những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống, những vấn đề về an sinh xã hội, phúc lợi xã hội cũng như các mô hình chăm sóc dành cho NCT nước ta Có thể nói rằng các nghiên cứu kể trên là cơ sở
quan trọng để tác giả nghiên cứu “Vai trò của nhân viên công tác xã hội với
người cao tuổi tại cộng đồng” - (Nghiên cứu trường hợp tại Thị trấn Neo - huyện Yên Dũng – Tỉnh Bắc Giang)
3 Ý nghĩa của nghiên cứu
3.1 Ý nghĩa khoa học
Đề tài vận dụng lý thuyết, phương pháp xã hội học và CTXH vào giải quyết một số vấn đề thực tiễn thông qua việc tìm hiểu thực trạng công tác chăm sóc NCT và phát huy vị trí, vai trò to lớn của NCT trong gia đình và xã hội; nhu cầu cần được hỗ trợ của NCT tại Thị trấn Neo – huyện Yên Dũng – tỉnh Bắc Giang Đồng thời thông qua đó làm sáng tỏ và góp phần bổ sung một
số khía cạnh về mặt khái niệm, nội dung cho một số lý thuyết trên
Là nguồn tư liệu tham khảo cho các nghiên cứu về sau trong lĩnh vực NCT nói chung và CTXH với NCT nói riêng
Đề tài đóng góp thêm một góc nhìn mới, một quan điểm, một cách tiếp
Trang 28tầm quan trọng về NCT với NCT nói chung và vai trò của nhân viên NCT nói riêng trong trợ giúp NCT
3.2 Ý nghĩa thực tiễn
Thứ nhất, từ những kết quả nghiên cứu thực tế tác giả nghiên cứu đề tài
sẽ phát hiện ra được những điểm mạnh, điểm yếu trong nghiên cứu thực trạng công tác chăm sóc và phát huy vị trí, vai trò của NCT trong gia đình và xã hội; những nhu cầu cần được hỗ trợ của NCT tại cộng đồng Giúp cho các cán
bộ làm công tác với NCT có những biện pháp thiết thực thúc đẩy công tác chăm sóc NCT ngày càng tốt hơn
Thứ hai, đề xuất vai trò của nhân viên CTXH trong việc trợ giúp NCT
và kiến nghị cho các cấp chính quyền, gia đình, cộng đồng nhằm thực hiện tốt hơn công tác hỗ trợ, chăm sóc NCT Đồng thời góp phần đảm bảo môi trường
xã hội, môi trường văn hóa, văn minh cho các cụ, thực hiện quyền cơ bản của NCT – một trong những nội dung của quyền cơ bản
Thông qua các vai trò, hoạt động của nhân viên CTXH đang được thực hiện ẩn dưới các tổ chức, hội, đoàn thể trong việc trợ giúp NCT tác giả mong muốn giúp nhân viên CTXH chuyên cũng như không chuyên hoạt động về CTXH có cái nhìn tổng thể, và nắm rõ được các vai trò của mình khi làm việc với NCT để đạt được kết quả cao nhất của sự trợ giúp
Thứ ba, nghiên cứu làm cơ sở để đánh giá tính hiệu quả về vai trò của
nhân viên CTXH trong vấn đề trợ giúp NCT tại cộng đồng
Thứ tư, bổ sung thêm tài liệu tham khảo về ngành CTXH trong CTXH
với NCT cho các tổ chức, cá nhân hoạt động và quan tâm
Thứ 5, trong quá trình thực hiện đề tài góp phần tích lũy kinh nghiệm
cho bản thân, giúp bản thân nâng cao một số kĩ năng của nhân viên NCT
4 Câu hỏi nghiên cứu
Để đạt được mục đích nghiên cứu của đề tài, kết quả nghiên cứu hướng tới trả lời các câu hỏi sau:
Trang 29Thực trạng công tác chăm sóc và phát huy vị trí, vai trò của NCT tại Thị trấn Neo hiện nay đang diễn ra như thế nào?
NCT tại Thị trấn Neo có những nhu cầu, mong muốn, nguyện vọng nào
và đã được đáp ứng chưa?
Vai trò của nhân viên CTXH (cán bộ xã hội) trong trợ giúp NCT tại địa thị trấn hiện nay như thế nào? Những khó khăn, trở ngại và giải pháp để thực hiện tốt các vai trò trợ giúp?
5 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
5.1 Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu, phân tích, đánh giá thực trạng công tác chăm sóc và phát huy vị trí, vai trò của NCT; nhu cầu cần được hỗ trợ của NCT tại Thị trấn Neo – huyện Yên Dũng – tỉnh Bắc Giang
Trên cơ sở đó đưa ra những kiến nghị, đề xuất những vai trò nhân viên CTXH trong việc trợ giúp NCT tại Thị trấn Neo để NCT sống vui, sống khỏe, sống có ích và hướng tới vận dụng các hệ thống lý thuyết, kỹ năng, phương pháp can thiệp CTXH trong việc hỗ trợ NCT tại công đồng
5.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn trong việc nghiên cứu vai trò của nhân viên CTXH với NCT tại cộng đồng
Nghiên cứu, phân tích, đánh giá thực trạng chăm sóc và phát huy vị trí, vai trò của NCT tại thị trấn
Tìm hiểu, đánh giá, phân tích những quan điểm, nhu cầu hỗ trợ của NCT tại thị trấn Từ đó hiểu rõ hơn về những mong muốn của họ để có kiến nghị, đề xuất những biện pháp cụ thể, thực tế hơn
Đề xuất các vai trò của nhân viên CTXH trong việc trợ giúp NCT tại Thị trấn Neo Đồng thời hướng tới hướng tới vận dụng các hệ thống lý thuyết,
kỹ năng, phương pháp can thiệp CTXH trong việc hỗ trợ NCT tại công đồng
Trang 306 Giả thuyết nghiên cứu
NCT trên địa bàn khảo sát vẫn gặp nhiều khó khăn về chăm sóc sức khỏe, đời sống vật chất cũng như tinh thần NCT ở đây chưa có điều kiện được tiếp cận với các dịch vụ từ cộng đồng xã hội như: chăm sóc sức khỏe tâm thần; khám chữa bệnh; hoạt động vui chơi giải trí; hỗ trợ hòa nhập cộng đồng; dịch vụ đào tạo nghề và giới thiệu việc làm,…
NCT đã và đang nhận được sự quan tâm từ phía gia đình, cộng đồng và
xã hội Tuy nhiên vẫn chưa đáp ứng được nhu cầu cơ bản của NCT
Vai trò của nhân viên CTXH trong việc hỗ trợ, chăm sóc NCT và phát huy vị trí, vai trò của NCT trên địa bàn thị trấn còn khá mờ nhạt và thiếu kiến thức, kỹ năng, phương pháp CTXH Nhân viên CTXH chưa phát huy được vai trò của mình trong việc trợ giúp NCT
7 Đối tượng và khách thể nghiên cứu
7.1 Đối tượng nghiên cứu
Vai trò của nhân viên CTXH với NCT tại cộng đồng – Nghiên cứu trường hợp tại Thị trấn Neo, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang làm nội dung nghiên cứu
7.2 Khách thể nghiên cứu
Khách thể nghiên cứu của đề tài được xác định bao gồm các thành phần sau: + Người cao tuổi tại Thị trấn Neo – huyện Yên Dũng – tỉnh Bắc Giang + Người thân trong gia đình (con, cháu ) của NCT đang chung sống trong một hộ gia đình
+ Chính quyền địa phương
+ Hội NCT Thị trấn Neo
+ Chi hội NCT tại các tiểu khu
+ Hội Cựu chiến binh
+ Cán bộ xã hội
Trang 318 Phương pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau đây:
8.1 Phương pháp phân tích tài liệu
Nhiều tài liệu báo cáo, sách, tạp chí chuyên ngành trên tư liệu sách báo,
internet và các công trình nghiên cứu khoa học có liên quan đến vấn đề “Người
cao tuổi”, “Công tác xã hội với người cao tuổi” được tác giả thu thập Các tài
liệu này được tổng hợp, phân tích giúp cho tác giả có được cái nhìn tổng quan về những nghiên cứu đi trước trong lĩnh vực này Những công trình nghiên cứu này bao gồm cả tài liệu trong nước và cả tài liệu nước ngoài Việc phân tích đó sẽ giúp cho chúng tôi có thể kế thừa có chọn lọc và so sánh các phân tích kết quả của những nghiên cứu này với những kết quả nghiên cứu của luận văn
Bên cạnh đó phương pháp này còn được sử dụng để thu thập, phân tích những số liệu thống kê, Báo cáo tình hình kinh tế - xã hội; Báo cáo hoạt động tổng kết hàng năm của Ủy ban nhân dân Thị trấn Neo, Báo cáo của Hội NCT thị trấn Neo, Việc thu thập, phân tích này sẽ hỗ trợ cho việc giải thích dữ liệu điều tra, đồng thời giúp cho tác giả có được cái nhìn tổng quan về Hội với cách thức tổ chức hoạt động, kết quả đạt được gì, những điểm nào cần phát huy, điểm nào hạn chế cần khắc phục
8.2 Phương pháp quan sát
Quan sát thực tế hoạt động trong công tác chăm sóc và phát huy vị trí, vai trò của NCT tại địa phương, hoạt động của Hội NCT tại địa bàn Thị trấn Neo, tiếp xúc trực tiếp với Ban lãnh đạo chính quyền địa phương, Chủ tịch Hội NCT, Chi hội trưởng Hội NCT, Cán bộ xã hội Giai đoạn quan sát thực tế được tiến hành trong quá trình nghiên cứu trên cơ sở mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài Cách thức quan sát được kết hợp giữa quan sát tham dự
và quan sát không tham dự
8.3 Phương pháp nghiên cứu điều tra bảng hỏi
Tiến hành điều tra bảng hỏi với 150 NCT hiện đang sống tại địa bàn
Trang 32hành theo phương pháp ngẫu nhiên hệ thống (1) Rà soát danh sách tất cả NCT hiện đang sống tại tại địa bàn Thị trấn Neo (Độ tuổi từ 60 – 80 tuổi, trừ NCT không có khả năng giao tiếp trực tiếp) (2) Đánh số thứ tự NCT trong danh sách Lấy ngẫu nhiên một trong hai người đầu tiên Tiếp đó cứ cách một người trong danh sách lại chọn một người cho đến khi đủ cỡ mẫu 150 người
- Nội dung điều tra bảng hỏi bao gồm:
+ Một số thông tin chung về NCT;
+ Một số thông tin về sức khỏe và nhu cầu chăm sóc sức khỏe;
+ Một số thông tin về hoạt động lao động, nhu cầu lao động;
+ Quan hệ xã hội và nhu cầu được quan tâm, tôn trọng;
+ Một số thông tin về hoạt động văn hóa – xã hội và nhu cầu tham gia của NCT;
+ Một số thông tin về hỗ trợ NCT của cán bộ xã hội và chính quyền địa phương;
+ Phát huy vị trí, vai trò của NCT;
+ Mong muốn/nguyện vọng của NCT
8.4 Phương pháp phỏng vấn sâu
Tiến hành 15 cuộc phỏng vấn sâu trực tiếp đối với: Lãnh đạo Thị trấn Neo (01); Chủ tịch Hội Người cao tuổi (01); Bản thân NCT (10), Đại diện thành viên hộ gia đình có NCT (04); Nhân viên CTXH – Cán bộ xã hội (01)
Mục đích của phương pháp phỏng vấn sâu:
Nội dung cốt lõi của các cuộc phỏng vấn sâu tập trung vào những vấn
đề sau: (1) Đánh giá thực trạng công tác chăm sóc và phát huy vị trí, vai trò của NCT trong gia đình và xã hội; (2) Nhu cầu cần được hỗ trợ, chăm sóc của NCT hiện nay; (3) Đánh giá nhận thức và vai trò của gia đình, cộng đồng xã hội trong chăm sóc và phát huy vị trí, vai trò của NCT; (4) Đánh giá vai trò nhân viên CTXH (những khó khăn, trở ngại và nhận thức của nhân viên CTXH về vai trò của mình)
Trang 33Phỏng vấn sâu không nhằm đo lường tần số, tỷ lệ hay mối quan hệ liên quan giữa các biến số mà chỉ giúp góp phần xác định lại và bổ sung thêm thông tin trong phần nghiên cứu điều tra bằng bảng hỏi
8.5 Phương pháp phân tích và thống kê xã hội học
Sử dụng phần mềm SPSS 16.0 để xử lý kết quả điều tra
9 Phạm vi nghiên cứu
9.1 Giới hạn nội dung nghiên cứu
Luận văn tập trung nghiên cứu, đánh giá, phân tích thực trạng chăm sóc
và phát huy vị trí, vai trò của NCT trong gia đình và xã hội; nhu cầu cần được
hỗ trợ của NCT và vai trò trợ giúp NCT của nhân viên CTXH tại Thị trấn Neo – huyện Yên Dũng – tỉnh Bắc Giang
Trang 34Phần 2 NỘI DUNG CHÍNH Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC THỰC TIỄN
CỦA NGHIÊN CỨU
1.1 Các khái niệm công cụ
1.1.1 Khái niệm vai trò
Cho đến nay có rất nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm vai trò: Theo Từ điển XHH Oxford, vai trò là một khái niệm then chốt trong lý
thuyết XHH Nó nhấn mạnh những kỳ vọng trong xã hội gắn với những vị thế
hay vị trí nhất định trong xã hội và nó phân tích sự vận hành của những kỳ vọng ấy[12, tr.589] Đây là khái niệm vốn bắt nguồn từ vai diễn trên sân khấu sau đó được các nhà Tâm lý học, Xã hội học sử dụng để lý giải quá trình
“đóng vai” của con người trong những bối cảnh nhất định Vai trò là mô hình hành vi được xác lập một cách khách quan, căn cứ vào đòi hỏi của xã hội đối với từng vị thế nhất định để thực hiện những quyền lợi và nghĩa vụ tương ứng với vị thế đó
Theo Ralph Linton (1893 - 1953) nhà nhân học văn hóa người Mỹ, đã
đưa ra khái niệm vai trò: “Vai trò là những lối ứng xử đã được quy định sẵn
và áp đặt tương ứng với những vị trí cụ thể nhất định Mỗi “vị thế” đều có
“vai trò” của nó, “chức năng” của nó trong xã hội” Thuyết chức năng công
nhận là vai trò thường được xác định trong mối quan hệ với các vai trò khác, nhưng họ phủ nhận rằng có thể thay đổi hoặc tạo ra vai trò mới Bởi lẽ vai trò được quy định bởi những chuẩn mực xã hội Như vậy, trong cuộc sống con người luôn phải đối mặt với các vai trò xã hội khác nhau, đôi khi đóng vai trò
ở cùng một thời điểm và trong những tình huống xã hội cụ thể
Có quan điểm cho rằng: “Một vai trò là tập hợp các mong đợi, các
quyền và những nghĩa vụ được gán cho một địa vị cụ thể Những sự mong đợi này xác định các hành vi của con người được xem như là phù hợp và không
Trang 35phù hợp đối với người chiếm giữ một địa vị” [14, tr.212] Theo quan điểm
này tương ứng với từng địa vị cụ thể sẽ có những vai trò được đưa ra Những quyền và nghĩa vụ này giúp phân biệt được vai trò của cá nhân trong từng địa
vị khác nhau
Ứng dụng vào trong quá trình nghiên cứu, luận văn sẽ vừa tìm hiểu vai trò của NCT trong gia đình và xã hội từ các đóng góp của NCT thông qua các hoạt động trong đời sống văn hóa – kinh tế - chính trị - xã hội của họ còn gọi
là vai trò cụ thể thì trong nghiên cứu này vai trò chung (trừu tượng), của NCT được hiểu là vai trò chủ gia đình, vai trò trong giáo dục bảo lưu các giá trị văn hóa gia đình và cộng đồng… Đồng thời, luận văn cũng tìm hiểu vai trò của gia đình và cộng đồng cũng như tìm hiểu về vai trò của nhân viên CTXH trong việc hỗ trợ, chăm sóc và phát huy vị trí, vai trò của NCT trong gia đình
và xã hội tại địa phương Với những thay đổi về tâm sinh lý cũng như xã hội, NCT dễ gặp các vấn đề khó khăn trong cuộc sống Các vấn đề đề này làm cho việc thực hiện các chức năng xã hội của họ bị cản trở và làm cho họ trở thành nhóm đối tượng yếu thế cần được giúp đỡ chuyên nghiệp Khi làm việc trong lĩnh vực trợ giúp NCT, nhân viên CTXH phải tìm hiểu, phân tích, đánh giá cũng như giúp NCT giải quyết các vấn đề cụ thể của bản thân, từ đó giúp họ phục hồi và phát triển các chức năng xã hội để hòa nhập với xã hội, tiếp tục đóng góp sức lực, trí tuệ và kinh nghiệm để phát triển địa phương, đất nước
1.1.2 Khái niệm người cao tuổi
Có rất nhiều khái niệm khác nhau, cách nhìn khác nhau về NCT Trước
đây, người ta thường dùng thuật ngữ “Người già” để chỉ những người có tuổi Hiện nay, thuật ngữ “Người cao tuổi” ngày càng được sử dụng nhiều hơn Hai thuật ngữ này tuy không khác nhau về mặt khoa học song về tâm lý, “Người cao
tuổi” là thuật ngữ mang tính tích cực và thể hiện thái độ tôn trọng
Theo quan điểm Y học: Người cao tuổi là người đang ở giai đoạn già
hóa gắn liền với việc suy giảm các chức năng của cơ thể Quan điểm Y học
Trang 36Một cách phân chia khác được xác định dựa trên độ tuổi Tuy nhiên, độ tuổi này mang tính tương đối, có sự khác biệt theo thời gian và các vùng lãnh thổ Người cao tuổi là người thuộc độ tuổi nhất định nào đó được thừa nhận bởi các thành viên trong xã hội Một số quốc gia có tuổi thọ trung bình cao như Nhật Bản, Pháp, Đức, Thụy Điển một người được xem là người già khi
họ 65 tuổi Ở một số nước khác như Trung Quốc, Thái Lan, Ấn Độ những người từ 60 tuổi trở lên được coi là NCT Quy định ở mỗi nước có sự khác biệt là do sự khác nhau về lứa tuổi có các biểu hiện về già của người dân ở các nước khác nhau Những nước có hệ thống y tế, chăm sóc sức khỏe tốt thì tuổi thọ và sức khỏe của người dân cũng được nâng cao Do đó, các biểu hiện của tuổi già thường đến muộn hơn Vì vậy, quy định về tuổi của các nước đó cũng khác nhau
Việc xác định độ tuổi cao tuổi còn phụ thuộc vào chính sách cũng như nguồn lực để thực hiện các chính sách của mỗi quốc gia Vì lý do đó, nhiều ý kiến cho rằng, NCT Việt Nam được xác định từ 80 tuổi trở lên, vì trong hệ thống chính sách Việt Nam, NCT từ 80 trở lên mới được hưởng các dịch vụ
và trợ giúp xã hội
Trên phạm vi toàn thế giới, năm 1992 Đại Hội đồng Liên hợp quốc đã thống nhất quy định những công dân từ 60 tuổi trở lên được tính là người già
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): Người cao tuổi phải từ 65 tuổi trở lên
Ở Việt Nam, Luật Người cao tuổi được Quốc hội thông qua vào tháng
11 năm 2009 và có hiệu lực bắt đầu từ ngày 01 tháng 07 năm 2010 quy định
tại điều 2: Người cao tuổi là “Tất cả các công dân Việt Nam từ 60 tuổi trở lên”
Như vậy, mỗi ngành nghề, mỗi lĩnh vực lại có những quan niệm khác nhau về NCT Công tác xã hội nhìn nhận NCT theo pháp luật, chính sách Đồng thời, với cách thức đặc thù: NCT với những thay đổi tâm sinh lý, lao động – thu nhập, quan hệ xã hội sẽ gặp nhiều khó khăn, vấn đề trong cuộc sống Do đó, NCT là một trong những nhóm dễ bị tổn thương và có nhu cầu cần sự trợ giúp của CTXH nói chung và của nhân viên CTXH nói riêng [20, tr.8]
Trang 37Trong khuôn khổ luận văn này, tác giả tiến hành nghiên cứu với những NCT ở các lứa tuổi khác nhau từ 60 đến 80 tuổi, nghề nghiệp khác nhau tại cộng đồng để từ đó tác giả có thể đánh giá được được những nhu cầu cơ bản;
vị trí, vai trò, những lĩnh vực hoạt động sống của NCT Đồng thời khai thác thế mạnh của NCT để phát huy vị trí, vai trò của NCT tiếp tục cống hiến cho gia đình và xã hội, cho sự nghiệp phát triển của đất nước
1.1.3 Khái niệm cộng đồng
Có rất nhiều định nghĩa khác nhau về cộng đồng Theo Từ điển XHH
Oxford, cộng đồng là một tập hợp những mối quan hệ được thiết lập một cách
đặc thù dựa trên những cái mà các thành viên cùng có chung – thường là một cảm quan chung về bản sắc [12, tr.113]
Theo Redo – Trường Công tác xã hội và Phát triển cộng đồng
Philippins định nghĩa: “Cộng đồng là một đơn vị hành chính, lãnh thổ trong
đó mọi người có sự liên kết chặt chẽ với nhau, chia sẻ các nền tảng chung như văn hóa, tôn giáo, chủng tộc… Họ chia sẻ mối quan tâm chung về những vấn đề cụ thể về những vấn đề cụ thể như nghèo đói, tệ nạn xã hội, trẻ em lao động sớm, tai nạn thương tích trẻ em, thất học, bệnh tật, họ có nghĩa vụ và trách nhiệm chung”
Theo tác giả Trịnh Văn Tùng thì “Cộng đồng là một nhóm người có sự
liên hệ chặt chẽ với nhau, có nhiều thuộc tính giống nhau tạo thành bản sắc Cộng đồng ấy không nhất thiết cùng sống trong một đơn vị hành chính lãnh thổ Họ cùng nhau chia sẻ những mối quan tâm về những vấn đề cụ thể (thiếu hụt chức năng xã hội, bị kì thị, bị loại trừ xã hội, khó khăn trong việc tiếp cận các nguồn lực đồng thời có nghĩa vụ và trách nhiệm chung” [55]
Thường thì mỗi cộng đồng xác định cho mình một hệ giá trị chuẩn mực riêng với tính chất là các định chế xã hội quy định các nhận thức và hành vi của các thành viên trong cộng đồng Cụ thể, quy định các thành viên trong
Trang 38ra sao? Khi các thành viên tuân theo các giá trị chuẩn mực của cộng đồng thì sẽ đảm bảo sự thống nhất và đoàn kết trong cộng đồng Hệ giá trị chuẩn mực của cộng đồng được xây dựng dựa trên cơ sở nhận thức, quan niệm và tập quán của từng cộng đồng, vì vậy có những quan niệm cộng đồng này coi là hay và tuân theo nhưng ở cộng đồng khác lại thấy không chấp nhận được [41, tr.2]
Luận văn sẽ triển khai nghiên cứu tại địa bàn Thị trấn Neo – huyện Yên Dũng – tỉnh Bắc Giang, thông qua đó giúp cho tác giả nghiên cứu đề tài có cái nhìn tổng quan về thực trạng công tác hỗ trợ, chăm sóc và phát huy vị trí vai trò của NCT; nhu cầu của NCT; vai trò của nhân viên CTXH tại địa bàn thị trấn Đồng thời đánh giá các nguồn lực của cộng đồng trong việc trợ giúp NCT Từ đó có thể đưa ra được những giải pháp tối ưu trong trợ giúp NCT, đáng ứng được những mong muốn, nguyện vọng của NCT giúp cho NCT sống vui, sống khỏe, sống có ích trở tài sản, vốn quý của gia đình và xã hội
1.1.4 Khái niệm công tác xã hội
Công tác xã hội là gì? Đây là câu hỏi có nhiều khó khăn và quan điểm khác nhau khi trả lời câu hỏi này mặc dù CTXH đã trải qua hàng trăm năm
Theo Liên đoàn Nhân viên CTXH quốc tế (IFSW) và Hiệp hội các trường CTXH quốc tế (IASSW) (tại Hội liên hiệp quốc tế của Liên đoàn Nhân viên CTXH quốc tế (IFSW) và Hiệp hội các trường CTXH quốc tế
(IASSW) tổ chức tại Montreal, Canada, 7/2000): “Công tác xã hội chuyên
nghiệp thúc đẩy sự thay đổi xã hội, giải quyết vấn đề trong các mối quan hệ của con người, tăng quyền lực và giải phóng cho người dân nhằm đem lại một cuộc sống tốt đẹp hơn Vận dụng các lý thuyết về hành vi con người và hệ thống xã hội, CTXH can thiệp vào những điểm tương tác giữa con người và môi trường của họ Nhân quyền và công bằng xã hội là nguyên tắc căn bản của nghề nghiệp CTXH” [36, tr.48]
Trang 39Theo từ điển CTXH The Social work Dictionary – 5th
edition do
Robert L.Barker biên soạn: “Công tác xã hội là sự ứng dụng khoa học vào
việc giúp đỡ (con người) người dân thực hiện chức năng xã hội của mình có hiệu quả và tạo ra sự thay đổi xã hội nhằm tăng cường chất lượng cuộc sống của tất cả mọi người” [64]
Theo từ điển Bách khoa toàn thư ngành CTXH xuất bản lần thứ 19:
“Công tác xã hội là một khoa học ứng dụng nhằm tăng cường hiệu quả hoạt động của con người, tạo ra những chuyển biến xã hội và đem lại nền an sinh
xã hội cho người dân trong xã hội” [36, tr.49]
Theo tác giả Nguyễn Thị Oanh: “Công tác xã hội là một hoạt động
thực tiễn mang tính tổng hợp cao, được thực hiện theo những nguyên tắc và phương pháp nhất định nhằm hỗ trợ cá nhân và nhóm người trong việc giải quyết các vấn đề đời sống của họ Qua đó, CTXH theo đuổi mục tiêu vì phúc lợi, hạnh phúc con người và tiến bộ xã hội” [47, tr.5 – tr.6]
Mặc dù có nhiều quan điểm, nhiều định nghĩa về CTXH còn khác nhau, nhưng chúng đều thống nhất về mục tiêu, mục đích, chức năng và phương pháp, về kiến thức, kỹ năng và giá trị của CTXH, đều dựa trên cơ sở khoa học
và kỹ năng nghề nghiệp CTXH
Như vậy, CTXH là một khoa học, một nghề chuyên môn nhằm trợ giúp
các cá nhân, nhóm, cộng đồng phục hồi và phát triển các chức năng xã hội bị suy giảm thông qua việc tăng cường năng lực và thay đổi môi trường xung quanh, giúp cá nhân, nhóm, cộng đồng đó tự vươn lên, giải quyết các vấn đề tồn tại, hòa nhập và sự phát triển chung của xã hội [20, tr.73]
Với những đặc trưng của giai đoạn cuối, NCT được xếp vào nhóm yếu thế cần sự trợ giúp Công tác xã hội với NCT là công việc cần thiết, vừa thể hiện truyền thống “trọng lão” của dân tộc, vừa trợ giúp hiệu quả cho NCT để
họ khắc phục những khó khăn, phát huy các tiềm năng của bản thân cũng như khai thác nguồn lực bên ngoài để phục hồi, hòa nhập và cống hiến cho xã hội
Trang 401.1.5 Khái niệm nhân viên công tác xã hội
Trong giáo dục đào tạo cũng như trong hoạt động thực tiễn ngành CTXH, khái niệm nhân viên CTXH thường được sử dụng khác nhau: cán bộ
xã hội, nhân viên xã hội, nhân viên công tác xã hội Thuật ngữ cán bộ xã hội, nhân viên xã hội dễ nhầm lẫn với những cán bộ, những nhân viên làm việc trên các lĩnh vực xã hội khác nhau
Theo Hiệp hội quốc tế nhân viên công tác xã hội IASSW thì nhân viên
CTXH: “Nhân viên công tác xã hội là những người được đào tạo và trang bị
các kiến thức và kỹ năng trong công tác xã hội, họ có nhiệm vụ trợ giúp các đối tượng nâng cao khả năng giải quyết và đối phó với vấn đề trong cuộc sống; tạo cơ hội để các đối tượng tiếp cận được nguồn lực cần thiết thúc đẩy
sự tương tác giữa các cá nhân, giữa cá nhân với môi trường, tạo ảnh hưởng tới chính sách xã hội, các cơ quan, tổ chức vì lợi ích của cá nhân, gia đình, nhóm và cộng đồng thông qua hoạt động nghiên cứu và hoạt động thực tiễn”
Theo tác giả Nguyễn Thị Thu Hà, trong tác phẩm “Đổi mới Công tác
xã hội trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế Lý luận và thực tiễn”, xuất bản năm 2013, đã viết “Nhân viên Công tác xã hội được hiểu là những người làm việc liên quan đến các hoạt động Công tác xã hội tại các tổ chức, đơn vị của ngành Lao động – Thương binh và Xã hội và các ngành như
ý tế, giáo dục, đoàn thể từ cấp trung ương tới địa phương”
Tóm lại, nhân viên CTXH là người được đào tạo một cách bài bản về
mặt chuyên môn và các kỹ năng làm việc chuyên nghiệp Nhân viên CTXH không chỉ hướng vào các nhóm đối tượng yếu thế mà còn xây dựng những chương trình, những giải pháp chiến lược nhằm bảo vệ cả cộng đồng dân cư
Họ luôn đặt lợi ích của thân chủ lên cao nhất và cố gắng giúp đỡ thân chủ đạt được mục tiêu mà họ đặt ra Tuy nhiên, nhân viên CTXH chỉ là người cùng thảo luận và giải thích các phương án có điểm nào tốt, điểm nào hạn chế, còn quyết định cuối cùng vẫn thuộc về thân chủ chứ nhân viên CTXH không làm hộ làm thay