Luận văn Thạc sĩ Y học: Thực trạng và một số yếu tố liên quan đến sử dụng y học cổ truyền của người dân tại tỉnh Nam Định năm 2021

Luận văn Thực trạng và một số yếu tố liên quan đến sử dụng y học cổ truyền của người dân tại tỉnh Nam Định năm 2021 được hoàn thành với mục tiêu nhằm mô tả thực trạng sử dụng y học cổ truyền của người dân tỉnh Nam Định từ năm 2019 - 2021; Đánh giá một số yếu tố liên quan đến sử dụng y học cổ truyền của người dân tỉnh Nam Định.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ

HỌC VIỆN Y DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM

LÊ THU HIỀN

THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN ĐẾN SỬ DỤNG Y HỌC CỔ TRUYỀN CỦA NGƯỜI DÂN

TẠI TỈNH NAM ĐỊNH NĂM 2021

LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC

HÀ NỘI - 2022

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ

HỌC VIỆN Y DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM

LÊ THU HIỀN

THỰC TRẠNG VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN ĐẾN SỬ DỤNG Y HỌC CỔ TRUYỀN CỦA NGƯỜI DÂN

TẠI TỈNH NAM ĐỊNH NĂM 2021

LỜI CẢM ƠN

Lời đầu tiên, tôi xin chân thành cảm ơn Đảng ủy, Ban Giám đốc, Phòng

Đào tạo Sau đại học, Học viện Y dược học cổ truyền Việt Nam giúp đỡ và tạo

điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học thạc sĩ tại Học viện

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy/cô giáo đã nhiệt tình giảng dạy,

hướng dẫn cho tôi trong quá trình học tập để hoàn thành phần học các chứng

chỉ thạc sĩ

Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS TS Đoàn Quang Huy –

người thầy đã dành nhiều tâm huyết của mình giúp đỡ tôi trong quá trình học

tập và nghiên cứu để tôi hoàn thành luận văn này

Tôi xin trân trọng cảm ơn Chính quyền địa phương, lãnh đạo ngành y tế

tỉnh Nam Định, thành phố Nam Định, huyện Nghĩa Hưng, huyện Nam Trực

và 9 xã/ phường Thống Nhất, Lộc Hạ, Hạ Long, Nghĩa Minh, Nghĩa Sơn,

Nghĩa Thịnh, Nam Cường, Nam Toàn, Bình Minh cùng toàn thể người dân tại

9 xã/phường đã tạo điều kiện và hỗ trợ tôi rất nhiều trong quá trình thu thập

số liệu tại thực địa

Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn tới gia đình và bạn bè, những

người đã luôn ở bên tôi, động viên và khích lệ tôi trong suốt quá trình học tập

và nghiên cứu

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2022

Tác giả luận văn

Lê Thu Hiền

LỜI CAM ĐOAN

Tôi là Lê Thu Hiền, học viên cao học khóa 12 Học viện Y Dược học cổ

truyền Việt Nam, chuyên ngành Y học cổ truyền, xin cam đoan:

1 Đây là luận văn do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của

PGS.TS Đoàn Quang Huy

2 Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được

công bố

3 Các số liệu, thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực

và khách quan

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này

Hà Nội, ngày tháng năm 2022

Tác giả luận văn

Lê Thu Hiền

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 Sơ lược quá trình phát triển của y học cổ truyền Việt Nam và hệ thống y học cổ truyền Việt Nam 3

1.1.1 Sơ lược quá trình phát triển của y học cổ truyền Việt Nam 3

1.1.2 Hệ thống y học cổ truyền Việt Nam 8

1.2 Thực trạng và nhu cầu sử dụng y học cổ truyền của người dân 11

1.2.1 Các nghiên cứu trên thế giới 11

1.2.2 Một số nghiên cứu tại Việt Nam 14

1.3 Một số yếu tố liên quan đến việc sử dụng thuốc y học cổ truyền của người dân 18

1.4 Giới thiệu vài nét về địa bàn nghiên cứu 21

1.4.1 Khái quát về đặc điểm địa lý, kinh tế, văn hóa, xã hội tỉnh Nam Định 21

1.4.2 Khái quát về hệ thống y tế tại Nam Định 22

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 24

2.1 Đối tượng nghiên cứu 24

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 24

2.1.2 Tiêu chuẩn lựa chọn. 24

2.1.3 Tiêu chuẩn loại trừ 24

2.2 Địa điểm nghiên cứu 24

2.3 Thời gian nghiên cứu 24

2.4 Thiết kế nghiên cứu 25

2.5 Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu 25

2.5.1 Cỡ mẫu 25

2.5.2 Phương pháp chọn mẫu 25

2.6 Các chỉ số và biến số trong nghiên cứu 26

2.7 Phương pháp thu thập và xử lý số liệu 28

2.7.1 Kỹ thuật thu thập số liệu 28

2.7.2 Kỹ thuật xử lý số liệu 28

2.8 Các loại sai số và các biện pháp khắc phục sai số 29

2.9 Hạn chế của nghiên cứu 29

2.10 Đạo đức của nghiên cứu 29

2.11 Một số khái niệm và tiêu chuẩn đánh giá được sử dụng trong nghiên cứu 30

2.11.1 Một số khái niệm 30

2.11.2 Tiêu chuẩn nghèo sử dụng trong nghiên cứu 30

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 32

3.1 Thực trạng sử dụng y học cổ truyền của người dân 32

3.1.1 Thông tin chung về đối tượng phỏng vấn 32

3.1.2 Tình hình mắc bệnh và điều trị trong cộng đồng 39

3.1.3 Thực trạng sử dụng y học cổ truyền của người dân 44

3.2 Một số yếu tố liên quan đến việc sử dụng YHCT của người dân 59

3.2.1 Liên quan giữa việc trồng thuốc nam với sử dụng YHCT 59

3.2.2 Liên quan giữa việc được cán bộ y tế hướng dẫn sử dụng YHCT với sử dụng YHCT 59

3.2.3 Liên quan giữa địa điểm cung cấp dịch vụ YHCT gần nhà với sử dụng YHCT 60

3.2.4 Liên quan giữa khả năng chi trả của người bệnh trong hộ gia đình với sử dụng YHCT 60

3.2.5 Liên quan giữa nhóm tuổi với sử dụng YHCT 61

3.2.6 Liên quan giữa giới với sử dụng YHCT 61

3.2.7 Liên quan giữa trình độ văn hóa với sử dụng YHCT 61

3.2.9 Liên quan giữa thu nhập bình quân hộ gia đình với sử dụng YHCT62 3.2.10 Một số yếu tố liên quan đến nhu cầu sử dụng YHCT nhiều hơn nữa trong khám và điều trị 62

Chương 4 BÀN LUẬN 63

4.1 Thực trạng sử dụng y học cổ truyền của người dân 63

4.1.1 Thông tin chung về quần thể nghiên cứu 63

4.1.2 Tình hình mắc bệnh và điều trị trong cộng đồng 64

4.1.3 Thực trạng sử dụng YHCT của người dân 65

4.2 Một số yếu tố liên quan đến việc sử dụng y học cổ truyền của người dân 71 4.2.1 Liên quan giữa việc trồng thuốc nam tại nhà với sử dụng YHCT của người dân 71

4.2.2 Liên quan giữa việc được CBYT tư vấn với sử dụng YHCT của người dân 72

4.2.3 Liên quan giữa việc địa điểm cung cấp dịch vụ YHCT gần nhà với sử dụng YHCT 73

4.2.4 Liên quan giữa một số đặc điểm người dân với việc sử dụng YHCT73 KẾT LUẬN 74

KHUYẾN NGHỊ 76

TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1 Tuổi trung bình của đối tượng được phỏng vấn 33

Bảng 3.2 Đặc điểm giới tính của đối tượng được phỏng vấn 34

Bảng 3.3 Phân bố nghề nghiệp của đối tượng được phỏng vấn 35

Bảng 3.4 Đặc điểm trình độ học vấn của đối tượng được phỏng vấn 36

Bảng 3.5 Số thành viên của HGĐ 37

Bảng 3.6 Thu nhập bình quân hộ gia đình 38

Bảng 3.7 Tỷ lệ mắc bệnh theo nhóm tuổi 40

Bảng 3.8 Nhóm bệnh thường mắc của người dân 41

Bảng 3.9 Phương thức điều trị khi mắc bệnh của người dân 42

Bảng 3.10 Phương pháp điều trị khi mắc bệnh của người dân năm 43

Bảng 3.11 Tỷ lệ các nhóm bệnh được điều trị bằng YHCT 44

Bảng 3.12 Tỷ lệ hộ gia đình sử dụng YHCT năm 45

Bảng 3.13 Mục đích sử dụng YHCT của người dân 45

Bảng 3.14 Hình thức sử dụng YHCT của người dân 46

Bảng 3.15 Dạng thuốc khi sử dụng YHCT của người dân 47

Bảng 3.16 Nguồn thuốc YHCT khi sử dụng của người dân 48

Bảng 3.17 Phương pháp không dùng thuốc được sử dụng 49

Bảng 3.18 Lý do sử dụng YHCT của người dân 50

Bảng 3.19 Lý do không sử dụng YHCT của người dân 51

Bảng 3.20 Nguồn học cách chữa bệnh, nâng cao sức khỏe của người dân 52 Bảng 3.21 Tỷ lệ trồng thuốc nam trong vườn nhà 53

Bảng 3.22 Quan điểm về việc nên trồng và sử dụng cây thuốc nam tại nhà 54 Bảng 3.23 Tỷ lệ người dân được CBYT hướng dẫn sử dụng YHCT 55

Bảng 3.24 Địa điểm được hướng dẫn sử dụng YHCT của người dân 56

Bảng 3.25 Mức độ hài lòng của người dân khi sử dụng YHCT 57

Bảng 3.26 Liên quan giữa việc trồng cây thuốc nam tại nhà với sử dụng

YHCT 59

Bảng 3.27 Liên quan giữa việc được cán bộ y tế hướng dẫn sử dụng YHCT với sử dụng YHCT 59

Bảng 3.28 Liên quan giữa địa điểm cung cấp dịch vụ YHCT gần nhà với sử dụng YHCT 60

Bảng 3.29 Liên quan giữa khả năng chi trả của người mắc bệnh trong hộ gia đình với sử dụng YHCT 60

Bảng 3.30 Liên quan giữa tuổi với sử dụng YHCT 61

Bảng 3.31 Liên quan giữa giới với sử dụng YHCT 61

Bảng 3.32 Liên quan giữa trình độ văn hóa với sử dụng YHCT 61

Bảng 3.33 Liên quan giữa thu nhập bình quân hộ gia đình với sử dụng YHCT 62

Bảng 3.34 Một số yếu tố liên quan đến nhu cầu sử dụng YHCT nhiều hơn nữa trong khám và điều trị bằng mô hình hồi quy logistic 62

DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 3.1 Phân bố độ tuổi của đối tượng được phỏng vấn 32 Biểu đồ 3.2 Tỷ lệ mắc bệnh của người dân năm 2021 theo giới 39 Biều đồ 3.3 Quan điểm về việc sử dụng YHCT nhiều hơn nữa trong gia

đình 58

ĐẶT VẤN ĐỀ

Y học cổ truyền là nền y học sớm nhất của loài người Từ xa xưa, con người đã biết dùng các loại cây, cỏ, bộ phận động vật, khoáng chất,v.v…để tăng cường và bảo vệ sức khỏe Mặc dù có những thăng trầm theo lịch sử phát triển của nền chính trị - kinh tế, văn hóa, y tế mỗi quốc gia nhưng sự đóng góp to lớn của y học cổ truyền đối với sức khỏe nhân loại ngày càng được thừa nhận [1] Trong xã hội ngày nay, y học cổ truyền ngày càng phát triển do nhu cầu của người dân trong việc chăm sóc và bảo vệ sức khỏe [2]

Việt Nam là một trong những quốc gia có truyền thống lâu đời về y học

cổ truyền Nền y học cổ truyền Việt Nam đã trải dài theo lịch sử dựng nước

và giữ nước của dân tộc.Trên cơ sở tiếp thu và phát triển tinh hoa y học phương Đông, cụ thể là từ y học cổ truyền Trung Quốc, cha ông ta đã xây dựng các phương pháp chẩn đoán và điều trị để vận dụng trong việc khám, chữa bệnh cũng như phòng bệnh phù hợp với người dân [3] Nhận thức rõ vai trò của YHCT (Y học cổ truyền), Đảng và Nhà nước ta đã đề ra chủ trương, đường lối, chính sách để kết hợp YHCT với YHHĐ nhằm chăm sóc, bảo vệ sức khỏe cho nhân dân, coi YHCT là y học cách mạng đã được khẳng định trong suốt quá trình hình thành, phát triển y học Việt Nam Gần đây ngày 25/12/2019 Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1893/QĐ – TTg

về chương trình phát triển y dược cổ truyền, kết hợp y dược cổ truyền với y dược hiện đại đến năm 2030

Nam Định ở nam vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng, là vùng đất hình thành sớm và ở vị trí trung chuyển, giữa các tỉnh phía Nam đồng bằng sông Hồng với các tỉnh Bắc Trung Bộ, lại ở trong tam giác châu thổ Bắc Bộ (Hà- Nam- Ninh) nên luôn được coi là trọng điểm chiến lược về kinh tế, văn hóa và quân sự quốc phòng trong mọi thời đại lịch sử quốc gia Cùng với sự trưởng thành của nền y- dược dân tộc, Nam Định cũng sớm lưu truyền kinh nghiệm phòng bệnh, chữa bệnh dân gian phong phú, công hiệu Là nơi có nhiều danh

y, y sư tài giỏi cả về y lý, y thuật, chẳng những trị bệnh cứu người, để lại tiếng thơm, mà nhiều danh y còn tổng kết tâm đắc, để lại cho muôn đời kinh nghiệm, những bộ sách quý làm nền tảng cho khoa y- dược Việt Nam phát triển như: Phan Kế Bính, Bùi Thúc Trinh, Nguyễn Định…Nam Định không những có tiềm năng du lịch mà còn có nguồn dược liệu đa dạng phong phú; nơi có thế mạnh để phát triển YDCT

Trong những năm gần đây, y học cổ truyền Nam Định đã có những bước phát triển lớn về chất lượng khám chữa bệnh Các cơ sở y tế trong tỉnh đã thực hiện tốt việc hướng dẫn, tuyên truyền, tư vấn nhân dân thực hiện điều trị bệnh bằng tây y kết hợp đông y Qua đó đã tập trung điều trị bằng thuốc tây y

để ngăn chặn bệnh kịp thời sau đó chuyển sang điều trị bằng đông y để giải quyết dứt điểm bệnh Tuy nhiên bên cạnh kết quả đạt được YHCT Nam Định còn nhiều khó khăn, hạn chế như hệ thống quản lý và khám chữa bệnh bằng

y, dược cổ truyền còn mỏng, quy mô chưa phù hợp Một số bài thuốc, vị thuốc có tại địa phương chưa được sử dụng, công tác bảo tồn, kế thừa, sưu tầm các bài thuốc hay, gia truyền còn hạn chế [4] Do đó, việc nghiên cứu về thực trạng sử dụng YHCT trong cộng đồng dân cư ở Nam Định sẽ cung cấp cho chúng ta những thông tin quý báu về tình hình sử dụng và thái độ, kiến thức của người dân đối với YHCT Trên cơ sở đó, đề ra các giải pháp can thiệp phù hợp với tình hình thực tiễn của địa phương góp phần nâng cao chất lượng khám chữa bệnh bằng YHCT Xuất phát từ những yêu cầu thực tế trên,

chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Thực trạng và một số yếu tố liên quan đến sử dụng y học cổ truyền của người dân tại tỉnh Nam Định năm 2021” được thực hiện với hai mục tiêu sau:

1 Mô tả thực trạng sử dụng y học cổ truyền của người dân tỉnh Nam Định từ năm 2019 - 2021

2 Đánh giá một số yếu tố liên quan đến sử dụng y học cổ truyền của người dân tỉnh Nam Định

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU

1.1 Sơ lược quá trình phát triển của y học cổ truyền Việt Nam và hệ thống y học cổ truyền Việt Nam

1.1.1 Sơ lược quá trình phát triển của y học cổ truyền Việt Nam

Việt Nam là một nước có nền y học cổ truyền (YHCT) lâu đời và phát triển YHCT Việt Nam là một bộ phận của hệ thống y tế Việt Nam, là một di sản văn hóa của dân tộc, đã tồn tại phát triển song song với công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế, xã hội của đất nước, một bộ phận không thể thiếu trong sự nghiệp CSSK nhân dân [5]

Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, YHCT Việt Nam đã đúc rút được nhiều kinh nghiệm phòng bệnh và chữa bệnh có hiệu quả, từ đơn giản đến phức tạp, từng bước nâng dần lên thành lý luận, kết hợp với tiến bộ của nhân loại, nhất

là triết học, y lý của của phương Đông để hình thành một bản sắc YHCT Việt Nam Nhiều danh y lớn về YHCT đã xuất hiện như Tuệ Tĩnh, Hải Thượng Lãn Ông, Nguyễn Đại Năng, Hoàng Đôn Hòa YHCT Việt Nam không chỉ là một nền y học kinh nghiệm đơn thuần mà còn phát triển về mặt lý luận Các tác phẩm YHCT Việt Nam không những có giá trị to lớn trong y học mà còn

là những tác phẩm có giá trị trong văn hóa dân tộc [6]

Thời kỳ Hồng Bàng và các Vua Hùng dựng nước, nhân dân ta đã biết ăn trầu, trầu có tác dụng làm ấm người, chống sốt rét cơn, ngã nước Người dân còn biết nhuộm răng làm chặt chân răng, ăn kèm gừng, tỏi với thịt cá cho dễ tiêu đã trở thành tập quán dùng gia vị trong bữa ăn hàng ngày Người dân miền núi có tập quán ăn hạt ngải, uống nước riềng, chấm muối sả để phòng thấp khí, chống sốt rét rừng, dân miền trung du biết uống chè vối, miền xuôi uống chè xanh, ăn rau diếp cá giúp tiêu hóa tốt Những phong tục tập quán đó

đã tạo ra các phương pháp vệ sinh, thực dưỡng có hiệu quả trong phòng bệnh

và chữa bệnh của nhân dân

Thiền sư Tuệ Tĩnh (thế kỷ XIV), đã được nhân dân ta suy tôn là vị "Đại danh y – vị thánh thuốc Nam” Quan điểm “Nam dược trị Nam nhân" là một quan điểm vừa mang tính khoa học, vừa mang tính nhân văn, vừa thể hiện được ý chí độc lập tự chủ, lòng tự hào dân tộc và tiềm năng trí tuệ của người Việt Nam trong phòng bệnh và chữa bệnh Tuệ Tĩnh ý thức rõ ràng là con người Việt Nam sinh sống trên đất nước mình phải chịu ảnh hưởng của thổ nhưỡng, khí hậu, nước ăn, cây cỏ động vật muôn loài tại nơi mình sinh sống

Để cho dân dễ hiểu, dễ nhớ các phương pháp chữa bệnh bằng thuốc Nam, Tuệ Tĩnh đã soạn sách bằng thơ phú để truyền bá YHCT với tác phẩm nổi tiếng là

“Nam dược thần hiệu”, trong đó có 499 vị thuốc Nam, 3873 phương thuốc dân tộc điều trị 184 loại bệnh trong 10 khoa lâm sàng nhằm phổ biến kinh nghiệm sử dụng thuốc Nam trong việc phòng bệnh và chữa bệnh cho nhân dân Ông còn có tác phẩm nổi tiếng khác là "Hồng nghĩa Giác tư Y thư" hai quyển Thượng và Hạ,bao gồm lý luận YHCT và quá trình biện chứng luận trị của YHCT, ông là người đầu tiên đặt nền móng cho nền YHCT một cách toàn diện bao gồm Lý, Pháp, Phương, Dược [7]

Nếu Tuệ Tĩnh được nhân dân suy tôn là "vị thánh thuốc Nam" thì có thể xem Lê Hữu Trác (1724-1791) là nhà bác học đầu tiên của nền YHCT của nước ta Ông đã đúc kết được nhiều qui tắc chẩn đoán, biện chứng, luận trị, cách dùng thuốc chữa bệnh và đạo đức người thầy thuốc Ông còn soạn ra bộ sách nổi tiếng “Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh” với 28 tập gồm 66 quyển, được coi như là bách khoa toàn thư của YHCT Việt Nam [8] Về Dược học, ông thừa kế “Nam dược thần hiệu” của Tuệ Tĩnh đồng thời bổ sung 300 vị thuốc trong tập “Lĩnh nam bản thảo” bao gồm gần 2000 phương thuốc gia truyền kinh nghiệm vào các tập Bách gia Trân tàng, Hành giả trân nhu Về

phòng bệnh, có quyển “Vệ sinh yếu quyết” đã chỉ dẫn cụ thể cách giữ gìn

vệ sinh theo từng hoàn cảnh sinh hoạt của nhân dân ta, từ vệ sinh cá nhân đến vệ sinh môi trường với cách tu dưỡng tinh thần, rèn luyện thân thể để tăng cường sức khỏe Ông còn rất chú trọng đến các điều kiện môi trường, khí hậu, phong tục tập quán khác nhau để có cách chữa bệnh phù hợp với các điều kiện đó [9]

Dưới triều Nguyễn (1802-1905) khi có dịch bệnh, Viện Thái Y đã mời các thầy thuốc ở địa phương tham gia chống dịch và quy định cụ thể các phương thức phục vụ thuốc men

Dưới thời Pháp thuộc, do ảnh hưởng của phong trào Tây hóa chế độ thực dân thuộc địa đã kìm hãm ngành YHCT, nhưng chủ yếu tại các thành phố lớn, các đô thị Còn tuyệt đại đa số nhân dân lao động nghèo nhất là ở nông thôn

và miền núi vẫn tin dùng YHCT trong phòng và chữa bệnh Nhờ đó nền YHCT Việt Nam vẫn được bảo tồn, duy trì và phát triển

Ngày 27 tháng 2 năm 1957 trong bức thư gửi cho cán bộ ngành Y tế, Bác Hồ có viết: “Y học phải dựa trên nguyên tắc: Dân tộc, Khoa học, Đại chúng Ông cha ta đã có nhiều kinh nghiệm quý báu chữa bệnh bằng thuốc ta, thuốc bắc Để mở rộng phạm vi y học, các cô, các chú cũng nên chú trọng nghiên cứu phối hợp thuốc Đông và thuốc Tây…”

Ngày 7/6/1957, Thủ tướng Chính phủ ban hành nghị quyết số 237/TTg

và 238/TTg về việc thành lập vụ Đông Y và viện nghiên cứu Đông Y với mục tiêu đoàn kết giới lương y và những người hành nghề Y Dược Đông y và Tây y, đồng thời phát huy các cơ sở YHCT, tạo điều kiện kết hợp YHCT với YHHĐ Đến năm 1978 đã có 33/34 tỉnh thành đã có bệnh viện YHCT, hầu hết các cơ sở y tế đều có sự kết hợp YHCT và YHHĐ trong phòng và chữa bệnh Phong trào trồng thuốc Nam chữa bệnh phát triển mạnh mẽ hơn bao giờ hết, đến giữa những năm 80 số xã phường sử dụng thuốc Nam lên đến 7000

xã, phường, chiếm 80% số xã phường trong cả nước Nhiều xã phường có tới 70% đến 80% số gia đình có "Khóm thuốc gia đình" Hàng ngàn cán bộ y tế được học và bồi dưỡng những kiến thức sử dụng thuốc Nam và châm cứu Trong thời kỳ này, thuốc Nam và châm cứu đã góp phần không nhỏ trong việc CSSK nhân dân tại cộng đồng [10]

Ngoài các cơ sở y tế nhà nước còn có nhiều phòng chẩn trị, nhà thuốc YHCT tư nhân được mở khắp nơi để phục vụ cho nhu cầu khám chữa bệnh của nhân dân

Từ sau cuối thập kỷ 80 đến nay, đất nước ta thực hiện công cuộc đổi mới, mô hình sử dụng thuốc nam và châm cứu đã bị thay đổi nhanh chóng do tác động của nền kinh tế thị trường, hàng loạt các cơ sở thuốc nam và châm cứu ở trạm y tế xã, phường không hoạt động, nhiều lương y ra khỏi các trạm y

tế, chỉ còn khoảng 10-12% số trạm y tế xã, phường còn hoạt động YHCT, nguốn thuốc YHCT và hoạt động bào chế YHCT cung cấp cho cộng đồng trong CSSK nhân dân cũng giảm sút Cán bộ được đào tạo YHCT ít muốn trở

về y tế cơ sở để phục vụ Những biến động này ảnh hưởng đến chất lượng CSSK ban đầu cho nhân dân cũng như việc thực hiện các mục tiêu của chương trình CSSK cộng đồng

Trước tình hình đó, một loạt chỉ thị, Nghị quyết của Đảng và các văn bản hướng dẫn nhằm khôi phục và đẩy mạnh hơn nữa việc sử dụng YHCT trong CSSK nhân dân cụ thể như:

Nghị quyết 46 NQ/TW của Bộ chính trị về Công tác bảo vệ chăm sóc và nâng cao sức khóe nhân dân trong tình hình mới đã ghi: “Đẩy mạnh việc nghiên cứu thừa kế, bảo tồn và phát triển Y - Dược học cổ truyền thành một ngành khoa học… vận động khuyến khích và hướng dẫn nhân dân nuôi, trồng

và sử dụng các cây con làm thuốc…”[11]

Thể hiện đường lối đúng đắn của Đảng và Nhà nước trong việc phát triển YHCT trong công tác CSSK nhân dân, ngành Y tế Việt nam đã có những việc làm thiết thực và hiệu quả Một loạt các chính sách, quy định, nghị định, văn bản hướng dẫn đã được ban hành để đẩy mạnh phát triển YHCT trong CSSK như:

* Chỉ thị 03-BYT/TT ngày 01/03/ 1996 về việc khôi phục vườn thuốc Nam, tăng cường sử dụng xoa bóp, day, bấm huyệt, châm cứu, thuốc YHCT trong CSSK ban đầu

* Tháng 10 năm 1999 Bộ Y tế có văn bản số 97/ YT-YH về việc “Phối kết hợp với chi Hội Đông Y xã triển khai khám chữa bệnh bằng YHCT tại các TYT xã, phường”

* Quyết định số 222/2003/QĐ-TTg ngày 03/22/2003 của Thủ tướng chính phủ về việc phê duyệt chính sách Quốc gia về Y dược học cổ truyền đến năm 2010

* Ngày 2 tháng 2 năm 2005, BYT đã công bố quyết định số 30/2005/QĐ-TTg của Thủ tướng chính phủ về việc thành lập Học viện Y dược học cổ truyền Việt Nam

* Ngày 3 tháng 2 năm 2006 thành lập bệnh viện Tuệ Tĩnh và tháng 6 năm 2006, Viện Nghiên cứu Y dược học cổ truyền cũng được thành lập

* Quan điểm chỉ đạo của Ban Bí thư TW Đảng tại chỉ thị số 24 - CT/TW ngày 4/7/2008 đã khẳng định phát triển nền Đông y Việt Nam là góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam

* Quyết định số 647/QĐ-BYT ngày 14/02/2015 của BYT về việc ban hành tiêu chí xác định xã tiên tiến về y dược cổ truyền

* Quyết định số 4467/QĐ-BYT ngày 07/11/2014 của BYT về việc ban hành tiêu chí quốc gia về y tế xã giai đoạn đến 2020

* Quyết định số 4464/QĐ-BYT ngày 07/11/2014 của BYT về việc ban hành bộ tranh cây thuốc

* Quyết định số 4671/QĐ-BYT ngày 07/11/2014 của BYT về việc ban hành bộ tranh châm cứu

* Quyết định số 1893/QĐ- TTg ngày 25/12/2019 của Thủ tướng Chính phủ về việc ban hành chương trình phát triển y dược cổ truyền, kết hợp y dược cổ truyền với y dược hiện đại đến năm 2030

* Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban chấp hành Trung ương khóa XII về tăng cường công tác bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân trong tình hình mới

1.1.2 Hệ thống y học cổ truyền Việt Nam

Bộ Y tế khẳng định: "Phát triển và sử dụng thuốc Nam và các phương pháp chữa bệnh không dùng thuốc của YHCT tại cơ sở y tế và cộng đồng vẫn

là mục tiêu chiến lược của ngành Y tế trong những thập kỷ tới để báo vệ sức khỏe cho nhân dân”

Với những động thái đó, YHCT Việt Nam ngày càng phát triển, đóng góp một phần to lớn trong hệ thống y tế Việc sử dụng YHCT trong nhân dân được nâng cao, công tác khám chữa bệnh bằng YHCT tại các cơ sở y tế, đặc biệt là tuyến cơ sở, tại các TYT xã, thôn bản được cải thiện và đã đạt dược những thành quả nhất định [11], [12], [13] [14]

Mạng lưới YHCT nước ta được hình thành và phát triển ở cả 4 cấp từ Trung ương đến địa phương Bên cạnh các cơ sở công lập, hệ thống ngoài công lập cũng ngày càng phát triển với sự ra đời của hàng loạt các cơ sở y tế

tư nhân (YTTN) Hệ thống này được sự quản lý và giám sát chặt chẽ của Nhà nước và các Bộ ngành liên quan Nhà nước quản lý Bộ Y tế Bộ quản lý các Cục, Vụ và các Sở Y tế, Sở có trách nhiệm quản lý các TTYT và PYT Tại PYT và TTYT có cán bộ chuyên trách YHCT quản lý các TYT xã, phường,

thị trấn Ngoài ra, Bộ Y tế còn phối hợp với Bộ Công an, Bộ Quốc phòng mở rộng phạm vi KCB và CSSK nhân dân

Tính đến năm 2021, trên cả nước có 65 bệnh viện y dược cổ truyền Trong đó có 5 bệnh viện tuyến trung ương: 02 bệnh viện trực thuộc Bộ Y tế là bệnh viện y học cổ truyền Trung ương và bệnh viện Châm cứu Trung ương;

01 bệnh viện y học cổ truyền trực thuộc Bộ công an (02 cơ sở tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh) và 01 Viện y học cổ truyền thuộc Bộ Quốc phòng (02 cơ sở tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh); ngoài ra còn có Bệnh viện Tuệ Tĩnh là bệnh viện thực hành của Học viện y dược học cổ truyền Việt Nam Các bệnh viện này là các bệnh viện đầu ngành y học cổ truyền , là đơn

vị có kĩ thuật cao nhất, có chức năng chỉ đạo tuyến cho các bệnh viện trong toàn quốc và chuyển giao kỹ thuật cho tuyến dưới [15]

Tại tuyến tỉnh và tuyến huyện, các bệnh viện y học cổ truyền đã cung cấp dịch vụ y học cổ truyền, kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng cao và đa dạng về cơ cấu bệnh tật của nhân dân Tuy nhiên số giường bệnh của y học cổ truyền còn thấp, chỉ chiểm 13,3% so với tổng số giường bệnh chung, trong đó tuyến tỉnh chiếm 19,2%, tuyến huyện chiếm 10,8% Bên cạnh sự phát triển của Bệnh viện y học cổ truyền, các bệnh viện đa khoa và một số bệnh viện chuyên khoa đã thành lập khoa y học cổ truyền/ tổ y học cổ truyền chiếm khoảng 87,6%, giảm 1,9% (năm 2010

là 89,5%), trong đó khoa y học cổ truyền chiếm 69%, tăng 26,7% (năm 2010

là 42,3%), tổ y học cổ truyền chiếm 18,5% [15]

Tại tuyến xã, mạng lưới khám chữa bệnh bằng y học cổ truyền tăng trong những năm qua khẳng định ưu thế của y học cổ truyền trong phòng bệnh, chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe ban đầu tại cộng đồng Tỷ lệ xã triển khai khám, chữa bệnh bằng y học cổ truyền đạt 78,2% Tỷ lệ xã có vườn thuốc y học cổ truyền mẫu chiếm 92,6% [15]

Bên cạnh sự quan tâm chỉ đạo đầu tư phát triển mạng lưới khám chữa bệnh y học cổ truyền công lập thì mạng lưới khám chữa bệnh bằng y học cổ truyền ngoài công lập cũng được các tổ chức, cá nhân đầu tư xây dựng và tổ chức thực hiện Tính đến năm 2021, có 5.269 phòng chẩn trị/phòng khám chuyên khoa y học cổ truyền (14 phòng có yếu tố nước ngoài); 334 phòng chẩn trị sử dụng phương pháp, bài thuốc gia truyền và 1.769 loại hình ngành nghề khác Ngoài ra còn có Hội Đông y phát triển mạnh mẽ cả ở 4 cấp, Hội Châm cứu, Hội Nam y, Hội Laze Châm…với gần 100.000 hội viên tham gia[15].

Về nhân lực YHCT, trong giai đoạn 2003 - 2010 tỷ lệ cán bộ YHCT trên tổng số cán bộ ngành y tế tăng dần từ 3,4% đến 5,3%, tuy nhiên trình độ cán

bộ không tăng, trình độ cán bộ sau đại học chiếm 4,01%, trình độ đại học chiếm 10,2 % trong số cán bộ YHCT Trong giai đoạn 2003-2010, Bộ Y tế đã chú trọng phát triển nguồn nhân lực dành cho lĩnh vực y dược cổ truyền (YDCT) năm 2010 tăng 1,9% so với năm 2003 Năm 2012, Bộ y tế đã có quyết định 816/QĐ-BYT ngày 16/3/2012 về quy hoạch phát triển nhân lực y

tế đến giai đoạn 2020 Tuy nhiên hiện nay tỷ lệ cán bộ hoạt động trong lĩnh vực YHCT còn rất thấp so với tổng số CBYT Số lượng cán bộ trình độ sau đại học tăng, nhưng tỷ lệ cán bộ sau đại học trên tổng số cán bộ YDCT là không tăng Tình trạng dịch chuyển nhân lực y tế từ tuyến dưới lên tuyến trên,

từ địa phương về các thành phố lớn và từ y tế công sang y tế tư nhân là báo động, ảnh hưởng đến việc đảm bảo số lượng nhân lực y tế cầu thiết ở các cơ

sở y tế Sự dịch chuyển này khiến cho tình hình phân bố nhân lực y tế ngày càng chênh lệch giữa các tuyến [16] Tính đến năm 2021, tỷ lệ cán bộ y học

cổ truyền/tổng số cán bộ ngành y tế chiếm 9,8%, trong khi đó chỉ tiêu khám bệnh, chữa bệnh bằng y học cổ truyền các tuyến theo mục tiêu của Chính phủ yêu cầu đạt 10% tuyến trung ương, 15% tuyến tỉnh, 20% tuyến huyện và 30%

tuyến xã; điều này thể hiện bất cập trong quá trình phát triển nguồn nhân lực trong triển khai thực hiện công tác khám bệnh, chữa bệnh Trong tổng số cán

bộ công tác trong lĩnh vực y, dược cổ truyền thì trình độ nhân lực ở các tuyến không đồng đều, nhân lực trình độ chuyên môn cao tập trung ở tuyến trung ương, thành phố lớn [15]

Trước tình hình thực tế và nhu cầu khám chữa bệnh bằng YHCT ngày càng cao của người dân, năm 2019 Chính phủ đã ban hành chương trình phát triển y dược cổ truyền mục tiêu đến năm 2030, 100% tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương có bệnh viện đa khoa y dược cổ truyền hoặc bệnh viện đa khoa y học cổ truyền – phục hồi chức năng tuyến tỉnh, 95% bệnh viện đa khoa có giường bệnh, bệnh viện chuyên khoa có khoa y, dược cổ truyền, 100% trạm y tế xã, phường, thị trấn và tương đương có triển khai hoạt động

tư vấn sử dụng y học cổ truyền trong chăm sóc sức khỏe hoặc tổ chức khám, chữa bệnh y dược cổ truyền [17]

1.2 Thực trạng và nhu cầu sử dụng y học cổ truyền của người dân

1.2.1 Các nghiên cứu trên thế giới

Vai trò và giá trị sử dụng YHCT trên thế giới ngày càng được thừa nhận rộng rãi bởi YHCT có một lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, có thể nói

là cùng với sự tồn tại của con người Hiện nay rất nhiều nước sử dụng y học

cổ truyền trong phòng bệnh, chữa bệnh và phục hồi chức năng cũng như nâng cao sức khỏe và xác định y học cổ truyền như là một nhân tố quan trọng đảm bảo sự thành công của chiến lược chăm sóc sức khỏe ban đầu Tại các nước đang phát triển một tỷ lệ lớn dân số vẫn tin tưởng vào những thấy thuốc YHCT chữa bệnh bằng cách sử dụng các loại thảo dược Bởi vậy, thuốc YHCT đang giữ vai trò rất quan trọng trong chăm sóc sức khỏe ban đầu của

cá nhân và cộng đồng ở nhiều nước đang phát triển [18]

Theo số liệu ước tính của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), có tới 80% dân

số thế giới dùng YHCT để trị liệu Trong những thập kỷ qua, cùng với sự phát triển của thế giới, xu hướng sử dụng CAM ngày càng tăng, đặc biệt là các biện pháp chữa bệnh bằng thảo dược [19]

Tại Ethiopia, 90% dân số sử dụng các liệu pháp thảo dược để chăm sóc sức khỏe ban đầu Các cuộc khảo sát tương tự được thực hiện ở các nước phát triển như Đức và Canada cho thấy ít nhất 70% dân số đã sử dụng CAM ít nhất

1 lần [20]

Kết quả điều tra trên 306 bệnh nhân đã từng sử dụng dịch vụ tại các phòng khám chữa bệnh cổ truyền ở Addis Ababa, Ethiopia cho thấy các bệnh chủ yếu đến điều trị là vết thương, viêm, bệnh trĩ, gãy xương, tê liệt, đau lưng, bệnh gan, ung thư,v.v Nghiên cứu cũng đã chỉ ra rằng 52% bệnh nhân báo cáo rằng phòng khám chữa bệnh cổ truyền là lựa chọn đầu tiên của họ khi gặp vấn đề về sức khỏe điều này cho thấy các phòng khám chữa bệnh cổ truyền đã góp phần đáng kể trong công tác chăm sóc sức khỏe của người dân Những lý

do chính lựa chọn y học cổ truyền được người dân đưa ra là do tính hiệu quả (57,2%), không hài lòng với y học hiện đại (35,6%) [2]

Số liệu các nghiên cứu, báo cáo cho thấy phần lớn dân số ở các nước Nam Á cũng đã sử dụng y học cổ truyền Tại Ấn Độ, 65% dân số ở nông thôn

sử dụng y học truyền thống Ấn Độ và cây thuốc để chăm sóc sức khỏe ban dầu Ở Nepal, có trên 75% dân số đã từng sử dụng y học cổ truyền trong khi chỉ có khoảng 15% dân số được tiếp cận với y học hiện đại Tương tự, có tỷ lệ đáng kể người dân ở Bhutan thực hành chăm sóc sức khỏe bằng phương pháp truyền thống bằng việc sử dụng các loại dược liệu khác nhau được tìm thấy trong rừng [21]

Ở nhiều vùng của châu Phi, cây thuốc là nguồn tài nguyên sức khỏe dễ dàng tiếp cận nhất cho cộng đồng Ngoài ra, chúng thường là lựa chọn ưu tiên

cho bệnh nhân Hầu hết các thầy lang cung cấp thông tin, tư vấn, điều trị cho bệnh nhân và gia đình họ theo cách cá nhân cũng như hiểu biết về môi trường sống của bệnh nhân [22]

Tại châu Á – Thái Bình Dương, mỗi quốc gia đã phát triển các hệ thống

y học cổ truyền riêng: y học cổ truyền Trung Quốc (TCM) cho Trung Quốc, y học cổ truyền Triều Tiên (TKM) cho Hàn Quốc, y học phương Đông cho Nhật Bản…TCM chiếm khoảng 40% tổng số dịch vụ sức khỏe được cung cấp

và được sử dụng để điều trị cho khoảng 200 triệu bệnh nhân hàng năm ở Trung Quốc Ngoài ra 69% dân số Hàn Quốc đã trải qua TKM 60 – 70% bác

sĩ điều trị dị ứng ở Nhật Bản kê đơn thuốc thảo dược cho bệnh nhân của họ Y học cổ truyền được đưa vào hệ thống chăm sóc sức khỏe quốc gia của ba nước và được phát triển trong các chính sách quốc gia dựa trên nền tảng lịch

sử và văn hóa khác với nền tảng y học bổ sung và thay thế (CAM) ở phương Tây [23]

Tháng 12/2019, Corona virus mới (nCov – 2019) lần đầu tiên được báo cáo từ Vũ Hán, tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc gây nhiều rối loạn nghiêm trọng bao gồm bệnh hô hấp, ruột, gan, thần kinh [24] Tháng 1/2020, WHO đã tuyên bố tình trạng khẩn cấp về sức khỏe cộng đồng được quốc tế quan tâm đối với Covid – 19 [25] Y học cổ truyền Trung Quốc đã cung cấp những kinh nghiệm lâm sàng tuyệt vời, các công thức thảo dược hiệu quả có thể áp dụng trong việc ức chế virus và điều trị các bệnh đường hô hấp Thuốc thảo dược Trung Quốc kết hợp với Tây y đã đưa ra phác đồ làm giảm các biến chứng do virus gây ra Ngày 24/1/2020, bệnh nhân đầu tiên có các triệu chứng của viêm phổi Covid 19 đã được phục hồi tại bệnh viện sau khi điều trị bằng thuốc thảo dược cổ truyền Trung Quốc [26]

Các nghiên cứu gần đây cũng đã chỉ ra rằng, gần 70% dân số tại Australia sử dụng ít nhất một loại thuốc bổ sung và thay thế và 44,1% đã sử dụng trong năm 2011 Tại châu Âu có 60% người ở Hà Lan và 74% người ở

Anh khi được hỏi cho biết họ ủng hộ việc đưa thuốc bổ sung và thay thế vào

hệ thống cung ứng dịch vụ y tế quốc gia [27]

Kết quả khảo sát tại Singapore cho thấy có 76% người dân đã sử dụng thuốc bổ sung và thay thế trong khoảng thời gian 12 tháng trong đó y học cổ truyền Trung Quốc là hình thức sử dụng rộng rãi nhất (88%), tiếp theo y học truyền thống Malay (8%) và y học truyền thống Ấn Độ (3%) [28]

Thống kê về tình hình sử dụng y học cổ truyền của người dân tại Đài Loan trong giai đoạn từ 1996 đến 2001 cho thấy thuốc thảo dược là phương thức được người dân sử dụng phổ biến nhất (85,9%), tiếp theo là châm cứu (11,0%) [29] Một nghiên cứu khác tại Đài Loan cũng cho thấy đa số các bệnh nhân ung thư gan sử dụng dịch vụ y học cổ truyền ngoại trú tại phòng khám tư nhân (52,7%) và bệnh viện tư nhân (31,0%) [30]

Một số kết quả nghiên cứu cho thấy y học cổ truyền cũng đóng vai trò quan trọng trong việc điều trị các bệnh ung thư Nghiên cứu của các nhà khoa học Nhật Bản cho thấy tỷ lệ sử dụng thuốc bổ sung và thay thế trong những bệnh nhân ung thư là 44,6% (1.382/3.100) so với 25,5% bệnh nhân không ung thư có khối u lành tính (92/361) [31] Một khảo sát khác tại một số nước châu

Âu cũng cho thấy tỷ lệ sử dụng CAM khá phổ biến ở những bệnh nhân ung thư (35,9%) với mức dao động từ 14,8% đến 73,1%, tỷ lệ cụ thể đối với một

số loại ung thư: 22,7% ở những bệnh nhân ung thư vùng đầu cổ, 26,6% đối với bệnh nhân ung thư phổi và 56,3% ở những bệnh nhân ung thư tuyến tụy [30] Nghiên cứu hồi cứu trong giai đoạn từ 1996-2010 tại Đài Loan cho thấy

tỷ lệ sử dụng y học cổ truyền Trung Quốc ở nhóm bệnh nhân ung thư phổi là 31,17% [32]

1.2.2 Một số nghiên cứu tại Việt Nam

Các nghiên cứu trong thời gian gần đây về nhu cầu và thực trạng sử dụng YHCT nói chung và thuốc y học cổ truyền nói riêng ở cộng đồng tại các địa

phương khác nhau đều chỉ ra rằng việc chăm sóc sức khỏe trong nhân dân bằng y học cổ truyền là cần thiết và có hiệu quả Tuy nhiên, tỷ lệ sử dụng YHCT trong cộng đồng dân cư ở các nghiên cứu này cho thấy có sự khác biệt

rõ rệt giữa các vùng miền

Tác giả Nguyễn Thị Thu Trang năm 2014 đã tiến hành nghiên cứu đề tài

“Thực trạng khám chữa bệnh bằng YHCT tại huyện Lang Chánh tỉnh Thanh Hóa năm 2014”, kết quả cho thấy: có 36,1% trong số 899 người dân được phỏng vấn có mong muốn được sử dụng y học cổ truyền để khám chữa bệnh; 91,9% có nhu cầu muốn được sử dụng thuốc y học cổ truyền nhiều hơn; 72,3% mong muốn được nói chuyện về chủ đề y học cổ truyền Về thực trạng

sử dụng thuốc y học cổ truyền, có 26,9% trong số 869 hộ gia đình có người

ốm trong 6 tháng qua có sử dụng thuốc YHCT để điều trị bệnh và 53,5% sử dụng kết hợp thuốc YHCT với thuốc tây y (tỷ lệ sử dụng thuốc YHCT tỉnh chung là 80,4%); hình thức chế phẩm có sẵn được người dân sử dụng phổ biến hơn cả (chiếm 75,3%) Về lý do sử dụng thuốc YHCT, đa số người dân

sử dụng thuốc YHCT là do bổ (chiếm 51,2%), rẻ tiền, tiết kiệm chi phí (chiếm 47,2%), do sẵn có trên địa bàn (chiếm 22,7%), do bệnh mãn tính (21,5%), do bệnh nhẹ (18,7%) Mục đích chính sử dụng thuốc YHCT là để chữa bệnh (66,5%), bồi bổ cơ thể (24,6%) [33]

Nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Quỳnh Nga (2014) về tình hình bệnh tật và thực trạng khám chữa bệnh bằng y học cổ truyền của huyện Như Xuân tỉnh Thanh Hóa cho thấy người dân có nhu cầu cao về khám chữa bệnh bằng thuốc y học cổ truyền Có 58,3% người dân mong muốn dùng thuốc YHCT

để khám chữa bệnh và nâng cao sức khỏe trong đó 37,1% muốn sử dụng thuốc YHCT đơn thuần và 21,2% muốn dùng kết hợp thuốc YHCT với thuốc tây y Địa điểm người dân muốn khám chữa bệnh bằng thuốc YHCT tại TYT (40,6%), tại nhà các ông làng, bà mế (19,5%), tại khoa YHCT bệnh viện huyện (14,6%), tự chữa (15%), BV chuyên khoa YHCT (11,4%) [34]

Kết quả nghiên cứu của Nguyễn Trung Kiên năm 2014 về thực trạng khám chữa bệnh bằng y học cổ truyền của người dân tại 3 xã huyện Can Lộc tỉnh Hà Tĩnh cho thấy: tỷ lệ HGĐ có sử dụng thuốc YHCT trong 6 tháng qua

là 81,4% Có 61,9% người dân điều trị kết hợp thuốc tây y và thuốc YHCT, trong đó tỷ lệ khá cao đối với các bệnh cơ xương khớp (94,5%), thần kinh (86,8%), tiết niệu (88,2%) và các chứng đau (76,2%) Đa số (61,9%-100%) người dân lựa chọn bệnh viện để điều trị bệnh, tỷ lệ thấp điều trị tại TYT và tại nhà Mục đích chính người dân sử dụng thuốc YHCT là để chữa bệnh (85,5%), tỷ lệ thấp dùng để bồi bổ sức khỏe (8,6%) hoặc kết hợp chữa bệnh

và bồi bổ sức khỏe (5 9%) Các lý do chính người dân lựa chọn thuốc YHCT

để điều trị bệnh là do bổ (64,8%), rẻ tiền (57,2%), do bệnh mãn tính (48,0%), theo y lệnh của cán bộ y tế (41,1%) và sẵn có dễ kiếm (24,7%) Lý do người dân không dùng thuốc YHCT là do bệnh nặng (70,9%) Có 45,7% người dân

ở xã Tùng Lộc đưa ra lý do là thiếu kiến thức [35]

Nghiên cứu về thực trạng sử dụng YHCT trong chăm sóc sức khỏe tại cộng đồng tại tỉnh Hải Dương, tác giả Phạm Vũ Khánh đã cho thấy trong số

801 hộ gia đình tham gia phỏng vấn, trong thời gian một tháng tại thời điểm nghiên cứu, tỷ lệ hộ có người ốm chiếm 41% với nhiều dạng bệnh khác nhau

Tỷ lệ bệnh mắc cao: sốt do virut 25,7%; viêm họng 15%; đau lưng 8,5%; hội chứng dạ dày tá tràng 8,1%, suy nhược cơ thể 6,04% và viêm phế quản- phổi 5,43%,v.v Tỷ lệ hộ gia đình ở thành phố Hải Dương có trồng cây thuốc là 36%; huyện Cẩm Giàng là 11,8%; huyện Ninh Giang là 34% Hình thức sử dụng: tỷ lệ sử dụng kết hợp cả hai phương pháp dùng thuốc và không dùng thuốc (42,9%) cao hơn so với các phương pháp đơn thuần (24,8% sử dụng phương pháp dùng thuốc YHCT và 1,6% sử dụng phương pháp không dùng thuốc) Về địa điểm sử dụng khi người dân có nhu cầu về sử dụng YHCT thì

họ đến với các thầy lang 4,1%; tự chữa 9,5%; thầy thuốc tư nhân 30%; trạm y

tế 44%; bệnh viện chuyên khoa về YHCT 41% [1]

Tác giả Trần Thủy Sóng nghiên cứu tại Hà Nội năm 2013 cho thấy, tỷ lệ

sử dụng thuốc YHCT là nhiều nhất ở cơ sở y tế công lập (68%) và CSYT ngoài công lập (95,7%) Châm cứu được sử dụng với tỷ lệ 76,0% ở cơ sở y tế công lập và 85,1% ở cơ sở y tế ngoài công lập Lý do được người dân lựa chọn khi sử dụng y học cổ truyền là quen dùng với 35,4% Có 61,9% người dân được cán bộ y tế hướng dẫn sử dụng y học cổ truyền Lý do chính người dân không lựa chọn phương pháp y học cổ truyền là tác dụng không tốt với tỷ

lệ 35,7% [36]

Nghiên cứu về thực trạng sử dụng y học cổ truyền của người dân tỉnh Hà Tây (cũ) của tác giả Trần Văn Khanh cho thấy tỷ lệ sử dụng YHCT trong cộng đồng là 72.9%, trong đó điều trị kết hợp YHCT với YHHĐ là 36,3%, YHHĐ đơn thuần là 34% và y học cổ truyền đơn thuần là 29,7% Về phương pháp điều trị thuốc YHCT đơn thuần là 34,8%; phương pháp kết hợp thuốc y học cổ truyền và không dùng thuốc là 63,2%; phương pháp không dùng thuốc đơn thuần là 2,1% Về mục đích sử dụng: để chữa bệnh 61,3%, vừa để chữa bệnh đồng thời làm thuốc bổ 27,3%, để chữa bệnh sau khi chữa bệnh bằng y học hiện đại không khỏi 3,4% [37]

Nghiên cứu của tác giả Trần Đức Tuấn năm 2011 ở tỉnh Hải Dương cho thấy tỷ lệ sử dụng y học cổ truyền là 69,4% trong đó điều trị bằng YHCT đơn thuần là 25,7%, điều trị bằng YHCT kết hợp YHHĐ là 29,3%, điều trị YHHĐ đơn thuần là 34,8%, phương pháp kết hợp thuốc và không dùng thuốc là 63,2%, phương pháp không dùng thuốc đơn thuần là 2,1% [38] Nghiên cứu của Tôn Mạnh Cường năm 2013 ở tỉnh Vĩnh Phúc thì tỷ lệ sử dụng YHCT trong cộng đồng là 77,1%, trong đó chữa bằng YHCT đơn thuần là 26,2%, kết hợp YHHĐ với YHCT là 25,8% và y học hiện đại đơn thuần là 48% [39]

1.3 Một số yếu tố liên quan đến việc sử dụng thuốc y học cổ truyền của người dân

Kết quả tổng hợp một số nghiên cứu ở các nước và các khu vực khác nhau trên thế giới cho thấy các yếu tố có ảnh hưởng/liên quan đến hành vi lựa chọn y học cổ truyền của người dân nói chung và thuốc y học cổ truyền nói riêng bao gồm: yếu tố về văn hóa, trình độ nhận thức, khả năng chi trả, khả năng tiếp cận và mức độ hài lòng Các yếu tố khác bao gồm không thể tiếp cận với các dịch vụ y tế hiện đại về mặt địa lý, chi phí, thời gian hoặc thiếu đội ngũ cán bộ y tế được đào tạo [21]

Tác giả Chun-Chuan Shih và cộng sự đã nghiên cứu mối liên quan giữa một số yếu tố điều kiện kinh tế xã hội (bao gồm tình trạng giáo dục, nghề nghiệp của chủ hộ và thu nhập của hộ gia đình) với hành vi sử dụng y học cổ truyền Trung Quốc ở 5.971 trẻ em tại Đài Loan Kết quả cho thấy trẻ em sống trong các HGĐ thuộc nhóm có điều kiện kinh tế xã hội cao nhất (nhóm thứ 4)

có số lần sử dụng YHCT Trung Quốc cao hơn so với nhóm thứ 2 (nhóm thứ 2) với tỷ lệ lần lượt là 0,12 lần và 0,06 lần, (p<0,05) và cao hơn 1,49 lần so với nhóm có điều kiện kinh tế xã hội thấp nhất (nhóm thứ 1) với 95%CI: 1,02-2,17 [40] Tuy nhiên nghiên cứu của tác giả Nonhlanhla Nxumalo (2011) trên 4.762 hộ gia đình ở Nam Phi lại cho kết quả ngược lại trong đó nhóm nghèo nhất (nhóm 1) lại có xu hướng khám chữa bệnh ở thầy lang cao hơn nhiều so với nhóm giàu nhất (nhóm 5) với tỷ lệ tương ứng là 0,03 lượt/ người

và 0,002 lượt/ người [41]

Kết quả nghiên cứu của tác giả Nonblanhla Nxumalo cũng cho thấy các yếu tố khác có liên quan đến việc sử dụng dịch vụ từ thầy lang bao gồm: nhóm độc thân có xu hướng sử dụng dịch vụ từ thầy lang cao hơn 1,75 lần so với nhóm đã có gia đình (95%CI: 1,21-2,53); nhóm có trình độ học vấn từ phổ thông trung học trở lên thấp hơn so với nhóm không đi học (OR=0,27;

95% CI: 0,13-0,59); nhóm sống ở nông thôn cao hơn nhóm sống ở đô thị (OR=2,93; 95%CI: 2,04-4,21)

Nghiên cứu của tác giả Mehta và cộng sự (2007) ở nhóm người Mỹ gốc

Á cho thấy nữ giới có xu hướng sử dụng CAM cao hơn 1,24 lần so với năm giới (95%CI:1,04-1,46); nhóm có trình độ học vấn từ trung học phổ thông (THPT) cao hơn 1,40 lần nhóm có trình độ trung học cơ sở (THCS) trở xuống (95% CI: 1,08-1,81); nhóm có trình độ từ đại học trở lên cao hơn 140 lần so với nhóm còn lại (95%CI: 1,32-1,49); người mắc một bệnh mãn tính và mắc ít nhất hai bệnh mãn tính có xu hướng sử dụng thuốc bổ sung và thay thế cao hơn 1,26 lần (95% CI: 1,20-1,32) và 1,29 lần (95% CI: 1,00-1,65) theo thứ tự

so với nhóm không mắc bệnh mãn tính [42]

Kết quả một nghiên cứu tại Nhật Bản cho thấy động cơ thúc đẩy đối với phần lớn những người sử dụng thuốc bổ sung và thay thế là từ sự giới thiệu của gia đình hoặc bạn bè (77,7%), tự cá nhân lựa chọn (23,3%) [43] Tại Việt Nam, nghiên cứu của tác giả Trần Văn Khanh tại tỉnh Hà Tây cho thấy các yếu tố thúc đẩy người dân sử dụng YHCT nhiều hơn bao gồm người có kiến thức về y học cổ truyền, người biết chữa bệnh bằng YHCT, người nghèo, người cao tuổi, đồng bào dân tộc thiểu số, hộ gia đình có trồng cây thuốc tại vườn Bên cạnh đó, vấn đề chi phí thấp, chuyên môn của thầy thuốc giỏi, dịch vụ YHCT gần nhà là những lý do người dân lựa chọn dịch vụ

y học cổ truyền để chữa bệnh Trái lại, những yếu tố khiến người dân ít/không

sử dụng YHCT bao gồm thiếu kiến thức về y học cổ truyền, sự sẵn có của thuốc tây y, sự bất tiện khi sử dụng y học cổ truyền, thiếu thầy thuốc chuyên khoa y học cổ truyền, tình trạng thiếu trang thiết bị và thiếu cán bộ chuyên khoa y học cổ truyền tại tuyến y tế cơ sở [38]

Nghiên cứu tác giả Phạm Vũ Khánh và cộng sự: Phần lớn số thành viên tham gia thảo luận nhóm đều cho rằng giới trẻ ngày nay ít hiểu biết và quan

tâm đến thuốc YHCT và các phương pháp phòng và điều trị bệnh trong dân gian, hầu như họ chỉ quen dùng thuốc YHHĐ vì theo họ thuốc YHHĐ tiện dụng, nhanh khỏi Một số cho rằng nhiều khi họ cũng muốn sử dụng thuốc YHCT trong điều trị một số chứng bệnh thông thường để ít có tác dụng phụ, nhưng do họ thiếu kiến thức về YHCT mà không biết hỏi ai và cũng không có tài liệu về y học cổ truyền Kết quả phân tích còn cho thấy việc trồng cây thuốc tại vườn có tác động đến việc người dân lựa chọn YHCT để điều trị với p<0,001; người biết chữa bệnh bằng y học cổ truyền sử dụng YHCT nhiều hơn với p<0,01 [1]

Tác giả Nguyễn Trung Kiên khi phân tích các yếu tố liên quan đến thực trạng sử dụng thuốc y học cổ truyền của người dân tại huyện Can Lộc tỉnh Hà Tĩnh cũng đã chỉ ra các yếu tố có liên quan đó là loại bệnh, địa bàn điều tra, trình độ học vấn của chủ hộ gia đình, việc trồng thuốc nam tại gia đình và việc được cán bộ y tế hướng dẫn sử dụng thuốc YHCT Cụ thể: Người dân có

xu hướng ít sử dụng thuốc YHCT hơn khi điều trị các bệnh hô hấp (26,9%) và các chứng đau (76,2%) so với các bệnh cơ xương khớp, thần kinh, phụ khoa

và các chứng đau (97,8%-100,0%); Các HGĐ ở thị trấn Nghèn có xu hướng

sử dụng thuốc YHCT cao hơn 2,78 lần (95%CI: 1,51-5,09) và các HGĐ ở xã Thuận Thiện cao hơn 2,57 lần (95% CI: 1,34-4,91) so với các HGĐ ở xã Tùng Lộc, nhóm HGĐ có chủ hộ có trình độ học vấn từ PTTH trở lên có xu hướng sử dụng thuốc YHCT nhiều hơn (OR=2,17; 95%CI: 1,09-4,31; p<0,05); Nhóm HGĐ có trồng thuốc nam sử dụng thuốc YHCT cao hơn 3,84 lần so với nhóm không trồng thuốc nam (95%CI: 1,16-12,75); và Nhóm HGĐ được cán bộ y tế hướng dẫn sử dụng thuốc YHCT cao hơn với OR=1,74 (95%CI: 1,05- 2,89), p<0,05 [35]

1.4 Giới thiệu vài nét về địa bàn nghiên cứu

1.4.1 Khái quát về đặc điểm địa lý, kinh tế, văn hóa, xã hội tỉnh Nam Định

Nam Định là một tỉnh nằm ở phía Nam đồng bằng Bắc Bộ Nam Định tiếp giáp với tỉnh Thái Bình ở phía Bắc, tỉnh Ninh Bình ở phía Nam, tỉnh Hà Nam ở phía Tây Bắc, giáp biển (vịnh bắc bộ) ở phía Đông Diện tích là 1,669 km2 Tỉnh có 10 đơn vị hành chính gồm 9 huyện và TP Nam Định (đô thị loại I) Dân số năm 2016 có 1,85 triệu người với mật độ dân số 1,109 người/ km2

Là một vùng trọng điểm sản xuất lương thực thực phẩm của đồng bằng Bắc

Bộ Nam Định có ba vùng sinh thái là vùng đô thị, vùng đồng bằng thấp trũng

và vùng đồng bằng ven biển Đồng thời có nền công nghiệp phát triển tương đối sớm với nhiều ngành nghề truyền thống, là một trong những trung tâm dệt may hàng đầu của cả nước

Thành phố Nam Định: là tỉnh lỵ của Nam Định, nằm ở khu vực phía Bắc tỉnh, cách Hà Nội 90km về phía đông nam Là nơi hội tụ các tuyến đường 10,

12, 21, 38, có đường sắt Bắc- Nam chạy qua, sông Đào chảy qua giữa lòng thành phố, điều kiện giao thông thuận lợi Diện tích: 46,25 km2; Dân số:

249534 người (2010); Bao gồm 20 phường và 5 xã ngoại thành Ngày 28 -11-

2011 thành phố được nâng cấp lên đô thị loại I trực thuộc tỉnh, đồng thời được xác định là trung tâm kinh tế, văn hóa, xã hội của vùng nam đồng bằng sông Hồng

Huyện Nam Trực thuộc vùng đồng bằng thấp trũng, nằm ở cửa ngõ phía Nam của thành phố Nam Định, phía Bắc tiếp giáp thành phố Nam Định, phía Nam giáp huyện Trực Ninh, phía Đông giáp huyện Vũ Thư (Thái Bình), phía Tây giáp huyện Vụ Bản và Nghĩa Hưng Nơi đây có địa hình rất thuận lợi cho

sự phát triển của ngành nông nghiệp Phía Bắc và phía Nam thuận lợi cho việc trồng lúa nước, vùng giữa huyện từ Tây sang Đông thuận lợi cho việc

phát triển hoa màu và cây công nghiệp Huyện có diện tích 163,89 km2, dân

số 194,112 người (2017), bao gồm 19 xã và 1 thị trấn

Huyện Nghĩa Hưng thuộc vùng đồng bằng ven biển, nằm ở phía Nam của tỉnh Nam Định, phía Đông giáp các huyện Hải Hậu, Trực Ninh, phía Bắc giáp huyện Nam Trực, Ý Yên, phía Tây giáp Kim Sơn (Ninh Bình) Nghĩa Hưng có chiều dài bờ biển 12 km, phía Tây giới hạn bởi sông Đáy, ranh giới phía Đông là sông Ninh Cơ Phía ngoài con đê chính có các bãi ngập triều có diện tích khoảng 3.500 ha Huyện có diện tích 250,47 km2, dân số 202,81 người (2011), bao gồm 22 xã và 3 thị trấn

1.4.2 Khái quát về hệ thống y tế tại Nam Định

Toàn tỉnh hiện nay có 7 BV tuyến tỉnh, 11 BV huyện, 10 TTYT huyện, thành phố phụ trách 229 TYT xã, phường, thị trấn (100% số xã có trạm y tế)

Cứ 1 vạn dân thì có khoảng 10 y, bác sĩ và 18 giường bệnh Нệ thống tổ chức

về YHCT có từ tuyến tỉnh tới tuyến xã Tính đến năm 2020, Nam Định có 01 Bệnh viện y học cổ truyền tỉnh với quy mô 200 giường bệnh được trang bị cơ

sở, vật chất, thiết bị hiện đại phục vụ chẩn đoán, điều trị bệnh cho nhân dân Bệnh viện đa khoa tỉnh, Bệnh viện công an tỉnh và 07 Trung tâm y tế huyện, thành phố có khoa YHCT hoạt động độc lập, 03 Trung tâm y tế huyện có tổ YHCT lồng ghép với khoa nội, phục hồi chức năng, hệ thống bệnh viện ngoài công lập như Bệnh viên đa khoa Sài Gòn – Nam Định, các phòng khám đa khoa khu vực cũng có khoa/bộ phận đông y Các phòng, trung tâm y tế huyện, thành phố đều bố trí cán bộ theo dõi công tác y, dược cổ truyền trên địa bàn Tuyến y tế cơ sở có 222/229 trạm y tế xã, phường, thị trấn đạt chuẩn quốc gia

về y tế giai đoạn đến năm 2020, có vườn thuốc nam mẫu và có hoạt động khám chữa bệnh bằng y, dược cổ truyền Đối với những nơi không có cán bộ

y, dược cổ truyền, trạm y tế có trách nhiệm bố trí cho chi hội đông y một diện tích thích hợp, trang bị dụng cụ, tủ ô bàn quầy để chiển khai phòng chẩn trị y,

dược cổ truyền Trong công tác khám chữa bệnh, các cơ sở y tế trong tỉnh đã thực hiện tốt việc hướng dẫn, tuyên truyền, tư vấn nhân dân thực hiện việc điều trị bằng tây y kết hợp đông y Qua đó tập trung điều trị bằng thuốc tây y

để ngăn chặn bệnh kịp thời sau đó chuyển sang điều trị đông y để giải quyết dứt điểm bệnh [4]

Bên cạnh kết quả đạt được y, dược cổ truyền Nam Định còn một số khó khăn, hạn chế Hệ thống quản lý và khám chữa bệnh bằng y, dược cổ truyền còn mỏng, quy mô chưa phù hợp, một số trung tâm y tế huyện chỉ có tổ y, dược cổ truyền lồng ghép trong khoa nội hoặc phục hồi chức năng do y bác sỹ

y, dược cổ truyền phụ trách Đồng thời việc kết hợp giữa đông y và tây y trong điều trị bệnh cho nhân dân chưa được quan tâm đúng mức Một số bài thuốc, vị thuốc có tại địa phương chưa được sử dụng do không được thanh quyết toán bảo hiểm y tế Công tác nuôi trồng, phát triển nguồn dược liệu chưa rộng khắp Công tác bảo tồn, kế thừa, sưu tầm các bài thuốc hay, gia truyền còn hạn chế Cơ sở vật chất, trang thiết bị, hạ tầng kĩ thuật, chi thường xuyên cho công tác y, dược cổ truyền còn thấp so với nhu cầu khám, chữa bệnh, chăm sóc sức khỏe nhân dân [4]

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu

Người dân tại TP Nam Định, huyện Nam Trực, huyện Nghĩa Hưng tỉnh Nam Định

2.1.2 Tiêu chuẩn lựa chọn

+ Đại diện hộ gia đình nắm vững các thông tin về tình trạng sức khỏe và chăm sóc sức khỏe của các thành viên trong hộ gia đình

+ Thời gian cư trú tại Nam Định từ 3 năm trở lên

+ Tiếp cận được tại thời điểm điều tra và đồng ý tham gia nghiên cứu + Có khả năng nghe và trả lời câu hỏi

2.1.3 Tiêu chuẩn loại trừ

+ Người dưới 18 tuổi

+ Không đồng ý tham gia nghiên cứu

+ Người có tình trạng sức khỏe không thể trả lời phỏng vấn

2.2 Địa điểm nghiên cứu

Nghiên cứu được thực hiện tại 3 huyện/ thị của tỉnh Nam Định: huyện Nam Trực, huyện Nghĩa Hưng và thành phố Nam Định Trong đó:

+ Thành phố Nam Định: đại diện cho khu vực thành thị

+ Huyện Nam Trực: đại diện cho khu vực đồng bằng thấp trũng

+ Huyện Nghĩa Hưng: đại diện cho khu vực đồng bằng ven biển

2.3 Thời gian nghiên cứu

Từ tháng 06 năm 2021 đến tháng 10 năm 2021

2.4 Thiết kế nghiên cứu

Đề tài được thực hiện theo phương pháp nghiên cứu dịch tễ học mô tả cắt ngang

2.5 Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu

- n là cỡ mẫu cần cho nghiên cứu

- Z là hệ số tin cậy được lấy dựa vào ngưỡng xác suất α Trong đề tài này ngưỡng xác suất α được lấy là 0,05 -> Z= 1,96

- P là tỷ lệ sử dụng thuốc YHCT của hộ gia đình (ước tính p=0,43) [44]

- d là sai số cho phép (ở đây chọn 0,05)

- DE: hệ số thiết kế, chọn DE=1,2

Tính ra cỡ mẫu là 452 hộ Đây là cỡ mẫu cho mỗi huyện được chọn Như vậy tổng số hộ gia đình được điều tra tại 3 huyện là 1356 hộ Để tăng thêm độ chính xác chúng tôi tiến hành điều tra 1440 hộ gia đình

+ Tại mỗi xã chọn 8 thôn bất kỳ bằng phương pháp bốc thăm ngẫu nhiên Việc chọn thôn có sự chứng kiến của học viên, điều tra viên, lãnh đạo TYT và được tiến hành tại trạm y tế trước khi bắt đầu phỏng vấn Cỡ mẫu điều tra tại mỗi thôn là 20 HGĐ

2.6 Các chỉ số và biến số trong nghiên cứu

Phiếu phỏng vấn người dân (phụ lục)

- Tình hình mắc bệnh và điều trị trong cộng đồng:

+ Tỷ lệ mắc bệnh hộ gia đình + Tỷ lệ mắc bệnh theo giới + Tỷ lệ mắc bệnh theo độ tuổi + Tỷ lệ nhóm bệnh thường gặp + Phương thức điều trị

+ Phương pháp điều trị

Phiếu phỏng vấn người dân (phụ lục)

-Thực trạng sử dụng YHCT của người dân:

+ Tỷ lệ sử dụng YHCT của hộ gia đình + Hình thức sử dụng YHCT

+ Lý do sử dụng YHCT + Lý do không sử dụng YHCT

Phiếu phỏng vấn người dân (phụ lục)

+ Mục đích sử dung YHCT + Dạng thuốc YHCT được sử dụng + Nguồn thuốc YHCT được sử dụng + Các phương pháp không dùng thuốc được sử dụng

+ Nguồn học cách chữa bệnh và nâng cao sức khỏe bằng YHCT

+ Tỷ lệ người dân trồng cây thuốc nam tại nhà + Tỷ lệ được cán bộ y tế hướng dẫn sử dụng YHCT

+ Sự sẵn có của các cơ sở cung cấp dịch vụ YHCT + Quan điểm về việc trồng và sử dụng thuốc nam tại nhà

+ Mức độ hài lòng khi sử dụng dịch vụ YHCT + Quan điểm của chủ hộ về việc sử dụng YHCT trong phòng và điều trị

2.7 Phương pháp thu thập và xử lý số liệu

2.7.1 Kỹ thuật thu thập số liệu

Thu thập số liệu bằng phương pháp phỏng vấn có cấu trúc (phụ lục) Cách chọn điều tra viên: điều tra viên là bác sỹ, y sỹ YHCT có kinh nghiệm điều tra cộng đồng Các điều tra viên đều sẽ được tập huấn và phát tài liệu trước khi tiến hành điều tra Nội dung tập huấn cho điều tra viên là kỹ năng phỏng vấn đối tượng nghiên cứu, cách thức điền phiếu theo phiếu phỏng vấn đã được chuẩn bị sẵn

Điều tra hộ gia đình theo phương pháp tiếp cận xã hội học, sau khi chào hỏi, giới thiệu mục đích của cuộc phỏng vấn và hỏi họ xem có tự nguyện đồng ý phỏng vấn hay không? Nếu đồng ý mới bắt đầu phỏng vấn Trong trường hợp đối tượng phỏng vấn đi vắng, điều tra viên phải hẹn gia đình quay lại để phỏng vấn nếu đối tượng không đi xa, nếu quay lại lần thứ 3 vẫn không gặp thì phải phỏng vấn thêm đối tượng mới cho đủ cỡ mẫu theo quy định Trong trường hợp đối tượng từ chối hợp tác trả lời thì điều tra viên chuyển sang đối tượng khác để phỏng vấn

Toàn bộ quá trình điều tra sẽ được giám sát và theo dõi chặt chẽ

2.7.2 Kỹ thuật xử lý số liệu

Toàn bộ số phiếu phỏng vấn định lượng hộ gia đình được làm sạch trước khi nhập số liệu vào máy tính

- Số liệu được nhập vào máy tính bằng chương trình Epidata 3.1 Sau

đó sử dụng chương trình kiểm tra phát hiện và sửa chữa những sai sót do nhập

số liệu

- Sử dụng chương trình SPSS 20.0 để phân tích số liệu

- Các thông số được tính toán và trình bày bằng các bảng, biểu đồ bao gồm: số lượng, giá trị %, giá trị p và tỷ suất chênh (OR)

2.8 Các loại sai số và các biện pháp khắc phục sai số

Do nghiên cứu phỏng vấn về thực trạng sử dụng YHCT của người dân

trong vòng 3 năm nên có thể có sai số nhớ lại

Để hạn chế sai số trong quá trình thu thập số liệu Cần có một số biện pháp khắc phục như sau:

+ Thiết kế công cụ thu nhập số liệu đầy đủ, thực hiện điều tra thử sau đó chỉnh phiếu phỏng vấn cho phù hợp

+ Các điều tra viên được lựa chọn là những người có trình độ, có kinh nghiệm điều tra thực tế, thống nhất phương pháp và kỹ năng điều tra phỏng vấn

+ Toàn bộ quá trình điều tra được kiểm tra và giám sát bởi học viên Học viên vừa phỏng vấn, vừa giám sát và kiểm tra sai sót

2.9 Hạn chế của nghiên cứu

Do điều kiện nguồn lực có hạn, nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở mức đánh giá trên đối tượng là người dân sử dụng dịch vụ YHCT là chính mà chưa đi sâu tìm hiểu phía cung cấp dịch vụ

Mặt khác, do hạn chế về thời gian và nguồn lực nên không thể tiến hành nghiên cứu ở nhiều khu vực khác nhau trong tỉnh/huyện và với số mẫu lớn hơn Bên cạnh đó nghiên cứu thực hiện trong một khoảng thời gian nên chưa xác định được rõ các yếu tố liên quan với thời gian như yếu tố mùa trong năm

2.10 Đạo đức của nghiên cứu

Nghiên cứu được sự đồng ý của Hội đồng thông qua đề cương của Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam và sự chấp thuận của chính quyền xã/phường tại địa bàn nghiên cứu

Nghiên cứu được tiến hành nghiêm túc, trung thực, khách quan ở tất cả các giai đoạn