GIÁO TRÌNH LÝ THUYẾT VẬT LÝ 12 LUYỆN THI TỐT NGHIỆP THPT – CĐ – ĐH  09 3333 62 57 0937 944 688 Email: tringuyenlqd@gmail.com Website: violet.vn/tringuyenlqd Trang 1 CHƯƠNG I ĐỘNG LỰC HỌC VẬT RẮN CHỦ ĐỀ 1 CHUYỂN ĐỘNG QUAY CỦA VẬT RẮN QUANH MỘT TRỤC CỐ ĐỊNH A. TÓM TẮT KIẾN THỨC CƠ BẢN 1. Toạ độ góc Khi vật rắn quay quanh một trục cố định (hình 1.1) thì: - Mỗi điểm trên vật vạch một đường tròn nằm trong mặt phẳng vuông góc với trục quay, có bán kính r bằng khoảng cách từ điểm đó đến trục quay, có tâm O ở trên trục quay. - Mọi điểm của vật đều quay được cùng một góc trong cùng một khoảng thời gian. Trên hình 1, vị trí của vật tại mỗi thời điểm được xác định bằng góc φ giữa một mặt phẳng động P gắn với vật và một mặt phẳng cố định P 0 (hai mặt phẳng này đều chứa trục quay Az). Góc φ được gọi là toạ độ góc của vật. Góc φ được đo bằng rađian, kí hiệu là rad. Khi vật rắn quay, sự biến thiên của φ theo thời gian t thể hiện quy luật chuyển động quay của vật. 2. Tốc độ góc Tốc độ góc là đại lượng đặc trưng cho mức độ nhanh chậm của chuyển động quay của vật rắn. Ở thời điểm t, toạ độ góc của vật là φ. Ở thời điểm t + Δt, toạ độ góc của vật là φ + Δφ. Như vậy, trong khoảng thời gian Δt, góc quay của vật là Δφ. Tốc độ góc trung bình ω tb của vật rắn trong khoảng thời gian Δt là : t tb      Tốc độ góc tức thời ω ở thời điểm t (gọi tắt là tốc độ góc) được xác định bằng giới hạn của tỉ số t   khi cho Δt dần tới 0. Như vậy : t t       0 lim hay )( ' t   - Nếu const  thì vật rắn quay đều - Nếu const  thì vật rắn quay không đều Đơn vị của tốc độ góc là rad/s. 3. Gia tốc góc Tại thời điểm t, vật có tốc độ góc là ω. Tại thời điểm t + Δt, vật có tốc độ góc là ω + Δω. Như vậy, trong khoảng thời gian Δt, tốc độ góc của vật biến thiên một lượng là Δω. Gia tốc góc trung bình γ tb của vật rắn trong khoảng thời gian Δt là : t tb      Gia tốc góc tức thời γ ở thời điểm t (gọi tắt là gia tốc góc) được xác định bằng giới hạn của tỉ số t   khi cho Δt dần tới 0. Như vậy : t t       0 lim hay )()( ''' tt   Đặc trưng của chuyển động này là gia tốc góc. Nếu lấy chiều quay của vật làm chiều dương (chiều quay  ) thì: - Nếu 0,0   (tăng): vật quay nhanh dần - Nếu 0,0   (giảm): vật quay chậm dần P 0 P A z φ r O Hình 1.1 GIÁO TRÌNH LÝ THUYẾT VẬT LÝ 12 LUYỆN THI TỐT NGHIỆP THPT – CĐ – ĐH  09 3333 62 57 0937 944 688 Email: tringuyenlqd@gmail.com Website: violet.vn/tringuyenlqd Trang 2 - Nếu const  ,0 : vật rắn quay đều Chú ý: Khi gia tốc góc  và vận tốc góc  cùng dấu thì chuyển động nhanh dần, còn ngược lại là chậm dần. Đơn vị của gia tốc góc là rad/s 2 . 4. Các phương trình động học của chuyển động quay a. Trường hợp tốc độ góc của vật rắn không đổi theo thời gian (ω = const, γ = 0) thì chuyển động quay của vật rắn là chuyển động quay đều. Chọn gốc thời gian t = 0 lúc mặt phẳng P lệch với mặt phẳng P 0 một góc φ 0 , ta có : φ = φ 0 + ωt b. Trường hợp gia tốc góc của vật rắn không đổi theo thời gian (γ = hằng số) thì chuyển động quay của vật rắn là chuyển động quay biến đổi đều. Các phương trình của chuyển động quay biến đổi đều của vật rắn quanh một trục cố định : t   0 2 00 2 1 tt   )(2 0 2 0 2   trong đó φ 0 là toạ độ góc tại thời điểm ban đầu t = 0. ω 0 là tốc độ góc tại thời điểm ban đầu t = 0. φ là toạ độ góc tại thời điểm t. ω là tốc độ góc tại thời điểm t. γ là gia tốc góc (γ = hằng số). Nếu vật rắn chỉ quay theo một chiều nhất định và tốc độ góc tăng dần theo thời gian thì chuyển động quay là nhanh dần. Nếu vật rắn chỉ quay theo một chiều nhất định và tốc độ góc giảm dần theo thời gian thì chuyển động quay là chậm dần. 5. Vận tốc và gia tốc của các điểm trên vật quay Tốc độ dài v của một điểm trên vật rắn liên hệ với tốc độ góc ω của vật rắn và bán kính quỹ đạo r của điểm đó theo công thức : rv   Nếu vật rắn quay đều thì mỗi điểm của vật chuyển động tròn đều. Khi đó vectơ vận tốc v  của mỗi điểm chỉ thay đổi về hướng mà không thay đổi về độ lớn, do đó mỗi điểm của vật có gia tốc hướng tâm n a  với độ lớn xác định bởi công thức : r r v a n 2 2   Nếu vật rắn quay không đều thì mỗi điểm của vật chuyển động tròn không đều. Khi đó vectơ vận tốc v  của mỗi điểm thay đổi cả về hướng và độ lớn, do đó mỗi điểm của vật có gia tốc a  (hình 1.3) gồm hai thành phần : + Thành phần n a  vuông góc với v  , đặc trưng cho sự thay đổi về hướng của v  , thành phần này chính là gia tốc hướng tâm, có độ lớn xác định bởi công thức : r r v a n 2 2   + Thành phần t a  có phương của v  , đặc trưng cho sự thay đổi về độ lớn của v  , thành phần này được gọi là gia tốc tiếp tuyến, có độ lớn xác định bởi công thức :  r t v a t     v  t a  n a  a  r O M  Hình 1.3 Hình 1.2 GIÁO TRÌNH LÝ THUYẾT VẬT LÝ 12 LUYỆN THI TỐT NGHIỆP THPT – CĐ – ĐH  09 3333 62 57 0937 944 688 Email: tringuyenlqd@gmail.com Website: violet.vn/tringuyenlqd Trang 3 Vectơ gia tốc a  của điểm chuyển động tròn không đều trên vật là : tn aaa   Về độ lớn : 22 tn aaa  Vectơ gia tốc a  của một điểm trên vật rắn hợp với bán kính OM của nó một góc α, với : 2 tan     n t a a 6. Các công thức của chuyển động quay cần nhớ Công thức góc Công thức dài 0 t      ; R v   0 v v at  ; v R   2 0 0 1 2 t t        ; R s   2 0 0 1 2 s s v t at   2 2 0 0 2 ( )         2 2 0 0 2 ( )v v a s s   2 n a R   R v a n 2  R a t   t a R   Gia tốc toàn phần:      222 tn tn aaa aaa  7. Các chú ý: + Trong chuyển động quay của vật rắn mọi điểm trên vật rắn đều có cùng vận tốc góc và gia tốc góc. + Trong chuyển động quay của vật rắn các điểm có khoảng cách đến trục quay càng lớn sẽ có vận tốc dài và gia tốc tiếp tuyến càng lớn. + 0 t a hay 0  chuyển động quay nhanh dần, 0 t a hay 0  chuyển động quay chậm dần. 8. So sánh các đại lượng đặc trưng của chuyển động quay và chuyển động thẳng CHUYỂN ĐỘNG QUAY CHUYỂN ĐỘNG THẲNG Tọa độ góc ban đầu (lúc t = 0) là 0  Tọa độ ban đầu là 0 x Tọa độ góc lúc t là  Tọa độ lúc t là x Vận tốc góc dt d    Vận tốc dt dx v  Gia tốc góc dt d    Gia tốc dt dv a  Phương trình chuyển động quay đều: Vận tốc góc const  Phương trình tọa độ góc t   0 Phương trình chuyển động thẳng đều: Vận tốc constv  Phương trình tọa độ: vtxx  0 Phương trình chuyển động quay biến đổi đều: Phương trình chuyển động quay biến đổi đều: GIÁO TRÌNH LÝ THUYẾT VẬT LÝ 12 LUYỆN THI TỐT NGHIỆP THPT – CĐ – ĐH  09 3333 62 57 0937 944 688 Email: tringuyenlqd@gmail.com Website: violet.vn/tringuyenlqd Trang 4 Phương trình vận tốc góc t   0 Phương trình tọa độ góc 2 00 2 1 tt   Phương trình vận tốc atvv  0 Phương trình tọa độ 2 00 2 1 attvxx  CHỦ ĐỀ 2 PHƯƠNG TRÌNH ĐỘNG LỰC HỌC CỦA VẬT RẮN QUAY QUANH MỘT TRỤC CỐ ĐỊNH A. TÓM TẮT KIẾN THỨC CƠ BẢN 1. Mối liên hệ giữa gia tốc góc và momen lực a. Momen lực đối với một trục quay cố định Là đại lượng đặc trưng cho tác dụng làm quay của lực và được đo bằng tích của lực và cánh tay đòn Momen M của lực F  đối với trục quay Δ có độ lớn bằng :  sinrFFdM  trong đó: + d là tay đòn của lực F  (khoảng cách từ trục quay Δ đến giá của lực F  ) +  là góc hợp bởi r  và F  Chọn chiều quay của vật làm chiều dương, ta có quy ước : M > 0 khi F  có tác dụng làm vật quay theo chiều dương M < 0 khi F  có tác dụng làm vật quay theo chiều ngược chiều dương. b. Quy tắc momen lực + Nếu ta quy ước momen lực của F 1 làm vật quay theo chiều kim đồng hồ là chiều dương thì M 1 = F 1 d 1 > 0 Khi đó momen lực F 2 làm vật quay theo chiều ngược kim đồng hồ sẽ có giá trị âm M 2 = - F 2 d 2 < 0 + Momen tổng hợp khi đó là : M = M 1 + M 2 = F 1 d 1 – F.d 2 - Nếu M > 0 vật quay theo chiều kim đồng hồ - Nếu M < 0 vật quay ngược chiều kim đồng hồ - Nếu M = 0 vật không quay hoặc quay với vận tốc góc không đổi c. Cân bằng của vật rắn có trục quay cố định Muốn cho vật rắn có trục quay cố định ở trạng thái cân bằng thì tổng các giá trị đại số của các momen lực phải bằng 0:   0M d. Chú ý: + Đối với vật rắn có trục quay cố định, lực chỉ có tác dụng làm quay khi giá của lực không đi qua trục quay. + Đối với vật rắn có trục quay cố định, thì chỉ có thành phần lực tiếp tuyến với quỹ đạo mới làm cho vật quay. e. Mối liên hệ giữa gia tốc góc và momen lực - Trường hợp vật rắn là một quả cầu nhỏ có khối lượng m gắn vào một đầu thanh rất nhẹ và dài r. Vật quay trên mặt phẳng nhẵn nằm ngang xung quanh một trục Δ thẳng đứng đi qua một đầu của thanh dưới tác dụng của lực F  (hình 1.4). Phương trình động lực học của vật rắn này là :  )( 2 mrM  trong đó M là momen của lực F  đối với trục quay Δ, γ là gia tốc góc của vật rắn m. - Trường hợp vật rắn gồm nhiều chất điểm khối lượng m i , m j , … ở cách trục quay Δ những khoảng r i , r j , … khác nhau. Phương trình động lực học của vật rắn này là :          i ii rmM 2 (*) O r F  Δ Hình 1.4 GIÁO TRÌNH LÝ THUYẾT VẬT LÝ 12 LUYỆN THI TỐT NGHIỆP THPT – CĐ – ĐH  09 3333 62 57 0937 944 688 Email: tringuyenlqd@gmail.com Website: violet.vn/tringuyenlqd Trang 5 2. Chuyển động khối tâm của vật rắn. a Trọng tâm và khối tâm Vật rắn tuyệt đối là vật có hình dáng và kích thước tuyệt đối không đổi. - Trọng tâm là điểm đặt của trọng lực. Gọi G là trọng tâm của vật rắn thì tọa độ của G được xác định như sau: Xét hai chất điểm A, B có khối lượng m 1 và m 2 , trọng lực tương ứng là gmP 11  và gmP 22  . Trọng tâm của chúng là điểm đặt G của hợp lực P của P 1 và P 2 . 1 2 1 2 m m P P BG AG  Ta tìm tọa độ trọng tâm G (x,y,z) 2 1 1 1 2 2 1 1 2 1 1 1 1 2 2 1 2 ( ) ( ) m x OG x AG x BG m m m x OB OG x x x m m m x m x x m m                Chú ý: G chỉ phụ thuộc vào khối lượng và tọa độ mà không phụ thuộc vào gia tốc trọng trường g Tương tự ta có tọa độ 21 2211 mm ymym y    ; 21 2211 mm zmzm z    Trường hợp có nhiều chất điểm thì: Với những vật đồng chất và có dạng hình học đối xứng thì trọng tâm của vật nằm trên trục đối xứng của vật. Với những vật rắn có dạng hình học đặc biệt thì trọng tâm của vật có thể nằm ngoài vật. - Khối tâm: là một điểm tồn tại ở trên vật mà nếu lực tác dụng lên vật có giá đi qua điểm đó thì chỉ làm vật chuyển động tịnh tiến mà không quay. Khối tâm là một điểm có khối lượng của vật (hay vị trí tập trung khối lượng của vật). Khi không có lực tác dụng thì khối tâm chuyển động thẳng đều như chuyển động thẳng đều của chất điểm chuyển động tự do Công thức xác định vị trí (tọa độ) khối tâm của một hệ N chất điểm x c = . i i i m x m   ; y c = . i i i m y m   ; z c = . i i i m z m   - Chú ý: Khi vật ở trạng thái không trọng lượng thì vật không có trọng tâm nhưng luôn có khối tâm. Ở một miền không gian gần mặt đất, trọng tâm của vật thực tế gần với khối tâm của vật. b Chuyển động của khối tâm Phân thành hai chuyển động: - Chuyển động của khối tâm G (thể hiện chuyển động toàn phần của vật) - Chuyển động quay của vật quanh G (thể hiện chuyển động của phần này đối với phần khác) c Định lí về chuyển động của khối tâm Khối tâm vật rắn chuyển động như là một chất điểm mang toàn bộ khối lượng của vật và chịu tác dụng của tổng các vectơ ngoại lực tác dụng lên vật. Chú ý: Nếu ngoại lực khử lẫn nhau thì khối tâm của vật rắn hoặc đứng yên hoặc chuyển động thẳng đều.                              i ii G i ii G i ii G m zm mmm zmzmzm z m ym mmm ymymym y m xm mmm xmxmxm x 321 332211 321 332211 321 332211 O A G B Hình 1.5 GIÁO TRÌNH LÝ THUYẾT VẬT LÝ 12 LUYỆN THI TỐT NGHIỆP THPT – CĐ – ĐH  09 3333 62 57 0937 944 688 Email: tringuyenlqd@gmail.com Website: violet.vn/tringuyenlqd Trang 6 d Động năng của vật rắn chuyển động tịnh tiến (bao gồm chuyển động tròn và thẳng) 2 2 i i đ đi m v W W    Khi vật rắn chuyển động tịnh tiến thì mọi chất điểm chuyển động trên những quỹ đạo giống hệt nhau, với cùng vận tốc và gia tốc (tức thời) = vận tốc và gia tốc của khối tâm Gi Vv  và   Mm i suy ra 2 2 G đ MV W  Động năng của vật rắn chuyển động tịnh tiến thì bằng động năng của khối tâm mang khối lượng của vật. e. Động lượng i i G P m v MV     3. Ngẫu lực: Là hợp của 2 lực song song, ngược chiều, có cùng độ lớn và cùng tác dụng lên một vật. Khi đó trọng tâm của vật sẽ đứng yên nhưng vật sẽ chuyển động quay quanh một trục đi qua trọng tâm. 4. Điều kiện cân bằng tổng quát: Là điều kiện để vật không có chuyển động quay và không có chuyển động tịnh tiến                     0 0 0 0 y x F F M F 5. Momen quán tính Nếu khối lượng m của vật rắn là đại lượng đặc trưng cho mức quán tính của vật trong chuyển động tịnh tiến thì trong phương trình (*), đại lượng 2 i i i rm  đặc trưng cho mức quán tính của vật quay và được gọi là momen quán tính, kí hiệu là I. Momen quán tính I đối với một trục là đại lượng đặc trưng cho mức quán tính của vật rắn trong chuyển động quay quanh trục ấy. 2 i i i rmI   Momen quán tính có đơn vị là kgm 2 . Momen quán tính của một vật rắn không chỉ phụ thuộc khối lượng của vật rắn mà còn phụ thuộc cả vào sự phân bố khối lượng xa hay gần trục quay. Momen quán tính của một số vật rắn có trục quay trùng với trục đối xứng: + Thanh đồng chất có khối lượng m và có tiết diện nhỏ so với chiều dài l của nó, trục quay Δ đi qua trung điểm của thanh và vuông góc với thanh (hình 1): 2 12 1 mlI  + Vành tròn (hoặc trụ rỗng) đồng chất có khối lượng m, có bán kính R, trục quay Δ đi qua tâm vành tròn và vuông góc với mặt phẳng vành tròn (hình 2) : 2 mRI  + Đĩa tròn mỏng (hoặc hình trụ đăc) đồng chất có khối lượng m, có bán kính R, trục quay Δ đi qua tâm đĩa tròn và vuông góc với mặt đĩa (hình 3) : 2 2 1 mRI  Δ R Hình 1.8 Δ l Hình 1.6 R Δ Hình 1.7 GIÁO TRÌNH LÝ THUYẾT VẬT LÝ 12 LUYỆN THI TỐT NGHIỆP THPT – CĐ – ĐH  09 3333 62 57 0937 944 688 Email: tringuyenlqd@gmail.com Website: violet.vn/tringuyenlqd Trang 7 + Quả cầu đặc đồng chất có khối lượng m, có bán kính R, trục quay Δ đi qua tâm quả cầu (hình 4) : 2 5 2 mRI  Momen quán tính của vật rắn có trục quay Δ bất kỳ (không trùng với trục đối xứng): 2 G I I md    Trong đó m là khối lượng vật rắn, d là khoảng cách vuông góc giữa 2 trục, trục đối xứng và trục Δ VD : Momen quán tính của thanh mảnh có trục Δ đi qua một đầu của thanh là : 2 G I I md    . Trong đó 2 l d  3. Phương trình động lực học của vật rắn quay quanh một trục Phương trình động lực học của vật rắn quay quanh một trục là :  IM  I : momen quán tính của vật rắn đối với trục quay Δ M : momen lực tác dụng vào vật rắn đối với trục quay Δ γ : gia tốc góc của vật rắn trong chuyển động quay quanh trục Δ CHỦ ĐỀ 3 MOMEN ĐỘNG LƯỢNG ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN MOMEN ĐỘNG LƯỢNG A. TÓM TẮT KIẾN THỨC CƠ BẢN 1. Momen động lượng Momen động lượng L của vật rắn trong chuyển động quay quanh trục là :  IL  trong đó: I là momen quán tính của vật rắn đối với trục quay ω là tốc độ góc của vật rắn trong chuyển động quay quanh trục Đơn vị của momen động lượng là kg.m 2 /s. 2. Dạng khác của phương trình động lực học của vật rắn quay quanh một trục Độ biến thiên momen động lượng L của một vật rắn trong khoảng thời gian t bằng tổng các momen lực tác dụng lên vật trong thời gian ấy Phương trình động lực học của vật rắn quay quanh một trục được viết dưới dạng khác là : ' ( )t L L M t M L t         trong đó: M là momen lực tác dụng vào vật rắn  IL  là momen động lượng của vật rắn đối với trục quay L là độ biến thiên của momen động lượng của vật rắn trong thời gian t 3. Định luật bảo toàn momen động lượng 2 2 2 2 2 1 1 1 1 12 2 12 4 3 l I ml m ml ml ml              Δ R Hình 1.9 GIÁO TRÌNH LÝ THUYẾT VẬT LÝ 12 LUYỆN THI TỐT NGHIỆP THPT – CĐ – ĐH  09 3333 62 57 0937 944 688 Email: tringuyenlqd@gmail.com Website: violet.vn/tringuyenlqd Trang 8 Nếu tổng các momen lực tác dụng lên một vật rắn (hay hệ vật) đối với một trục bằng không thì tổng momen động lượng của vật (hay hệ vật) đối với một trục đó được bảo toàn. 0M   L = Iω = hằng số + Trường hợp I không đổi thì ω không đổi : vật rắn (hay hệ vật) đứng yên hoặc quay đều. + Trường hợp I thay đổi thì ω thay đổi : vật rắn (hay hệ vật) có I giảm thì ω tăng, có I tăng thì ω giảm (Iω = hằng số hay I 1 ω 1 = I 2 ω 2 ). CHỦ ĐỀ 4 ĐỘNG NĂNG CỦA VẬT RẮN QUAY QUANH MỘT TRỤC CỐ ĐỊNH A. TÓM TẮT KIẾN THỨC CƠ BẢN 1. Động năng của vật rắn quay quanh một trục cố định Động năng W đ của vật rắn quay quanh một trục cố định là : W đ 2 2 1  I trong đó I là momen quán tính của vật rắn đối với trục quay ω là tốc độ góc của vật rắn trong chuyển động quay quanh trục Động năng W đ của vật rắn quay quanh một trục cố định có thể viết dưới dạng : W đ I L 2 2  trong đó L là momen động lượng của vật rắn đối với trục quay I là momen quán tính của vật rắn đối với trục quay Động năng của vật rắn có đơn vị là jun, kí hiệu là J. 2. Định lí biến thiên động năng của vật rắn quay quanh một trục cố định Độ biến thiên động năng của một vật bằng tổng công của các ngoại lực tác dụng vào vật. ΔW đ = AII  2 1 2 2 2 1 2 1  trong đó I là momen quán tính của vật rắn đối với trục quay 1  là tốc độ góc lúc đầu của vật rắn 2  là tốc độ góc lúc sau của vật rắn A là tổng công của các ngoại lực tác dụng vào vật rắn ΔW đ là độ biến thiên động năng của vật rắn 3. Chú ý: Động năng của vật rắn trong chuyển động song phẳng (trong chuyển động này tất cả các điểm của vật đều chuyển động trên những mặt phẳng song song). VD: chuyển động của một quyển sách trên mặt bàn, của bánh xe. Chuyển động phẳng của vật rắn có thể phân tích thành hai chuyển động: - Chuyển động tịnh tiến (thẳng hoặc cong của khối tâm G). - Chuyển động quay của vật rắn quanh trục G z đi qua tâm G vuông góc mặt phẳng chứa quỹ đạo G. Vì vậy động năng này bao gồm: Động năng quay quanh trục G z 2 2 đq I W   . Động năng tịnh tiến 2 2 G đ mv W  Bảng tương quan giữa các đại lượng dài và đại lượng góc Đại lượng dài Đại lượng góc Tọa độ x Tọa độ góc  GIÁO TRÌNH LÝ THUYẾT VẬT LÝ 12 LUYỆN THI TỐT NGHIỆP THPT – CĐ – ĐH  09 3333 62 57 0937 944 688 Email: tringuyenlqd@gmail.com Website: violet.vn/tringuyenlqd Trang 9 Vận tốc v Vận tốc góc  Gia tốc a Gia tốc góc  Khối lượng m Momen quán tính I Lực F Momen lực M Động lượng p mv   Momen động lượng L I   Động năng 2 1 2 đ W mv Động năng quay 2 1 2 đ W I   Phương trình cơ bản F ma    Phương trình cơ bản M I    Định luật bảo toàn động lượng mv const   Định luật bảo toàn động lượng I const    Định lí biến thiên động năng AW đ  Định lí biến thiên động năng AW đ  Điều tuân theo định luật bảo toàn cơ năng CHƯƠNG II DAO ĐỘNG CƠ HỌC CHỦ ĐỀ 5 ĐẠI CƯƠNG VỀ DAO ĐỘNG ĐIỀU HÒA A. TÓM TẮT KIẾN THỨC CƠ BẢN I. DAO ĐỘNG TUẦN HOÀN 1. Định nghĩa: là dao động mà trạng thái chuyển động của vật được lặp lại như cũ sau những khoảng thời gian bằng nhau xác định. 2. Chu kì, tần số của dao động: + Chu kì T của dao động điều hòa là khoảng thời gian để thực hiện một dao động toàn phần; đơn vị giây (s). 2 t T N     Với N là số dao động toàn phần vật thực hiện được trong thời gian t. + Tần số f của dao động điều hòa là số dao động toàn phần thực hiện được trong một giây; đơn vị Héc (Hz). 1 2 N f T t      II. DAO ĐỘNG ĐIỀU HÒA 1. Định nghĩa: là dao động mà trạng thái dao động được mô tả bởi định luật dạng cosin (hay sin) đối với thời gian. 2. Phương trình dao động: x = Acos(t + ). Các đại lượng đặc trưng của dao động điều hòa + Li độ x: là độ lệch của vật khỏi vị trí cân bằng + Biên độ A : là giá trị cực đại của li độ, luôn dương + Pha ban đầu : xác định li độ x tại thời điểm ban đầu t = 0 + Pha của dao động (t + ): xác định li độ x của dao động tại thời điểm t. GIÁO TRÌNH LÝ THUYẾT VẬT LÝ 12 LUYỆN THI TỐT NGHIỆP THPT – CĐ – ĐH  09 3333 62 57 0937 944 688 Email: tringuyenlqd@gmail.com Website: violet.vn/tringuyenlqd Trang 10 + Tần số góc : là tốc độ biến đổi góc pha.  = T  2 = 2f. Đơn vị: rad/s + Biên độ và pha ban đầu có những giá trị khác nhau, tùy thuộc vào cách kích thích dao động. + Tần số góc có giá trị xác định (không đổi) đối với hệ vật đã cho. 3. Phương trình vận tốc v = x’ = - Asin(t + ) = Acos(t +  + 2  ). + Véctơ v  luôn cùng chiều với chiều chuyển động (vật chuyển động theo chiều dương thì v > 0, theo chiều âm thì v < 0). + Vận tốc của vật dao động điều hòa biến thiên điều hòa cùng tần số nhưng sớm pha hơn 2  so với với li độ. + Vị trí biên (x =  A), v = 0. Vị trí cân bằng (x = 0), |v| = v max = A. 4. Phương trình gia tốc a = -  2 Acos(t + ) =  2 Acos(t +  + ) = -  2 x. + Véctơ a  luôn hướng về vị trí cân bằng. + Gia tốc của vật dao động điều hòa biến thiên điều hòa cùng tần số nhưng ngược pha với li độ (sớm pha 2  so với vận tốc). + Véctơ gia tốc của vật dao động điều hòa luôn hướng về vị trí cân bằng, có độ lớn tỉ lệ với độ lớn của li độ. 5. Vật ở VTCB: x = 0; v Max = A; a Min = 0 Vật ở biên: x = ± A; v Min = 0; a Max =  2 A 6. Sự đổi chiều và đổi dấu của các đại lượng: + x, a và F đổi chiều khi qua VTCB, v đổi chiều ở biên. + x, a, v, F biến đổi cùng T, f và .  9. Bốn vùng đặc biệt cần nhớ a. Vùng 1: x > 0; v < 0; a < 0  Chuyển động nhanh dần theo chiều (-) vì a.v > 0 và thế năng giảm, động năng tăng. b. Vùng 2: x < 0; v < 0; a > 0  Chuyển động nhanh dần theo chiều (-) vì a.v < 0 và thế năng tăng, động năng giảm. c. Vùng 3: x < 0; v > 0; a > 0  Chuyển động nhanh dần theo chiều (+) vì a.v > 0 và thế năng giảm, động năng tăng. d. Vùng 4: x > 0; v > 0; a < 0  Chuyển động nhanh dần theo chiều (+) vì a.v < 0 và thế năng tăng, động năng giảm. 7. Hệ thức độc lập: 2 2 2 v A x          2 2 2 4 2 a v A     a = -  2 x 1 A a A v 2 2 2                 Hay 1 v a v v 2 max 2 2 2 max 2    hay 2 2 2 2 max a (v v )   hay 1 a a v v 2 max 2 2 max 2  3 x 4 1  v  x  a 2 x’ ’ O [...]... Nếu A1 = A2 thì A 2A1 cos 1 2 2 2 Chú ý : Khi viết được phương trình dao động x = Acos( t + ) thì việc xác định vận tốc, gia tốc của vật như với một vật dao động điều hòa bình thường c Khi biết một dao động thành phần x1 = A1cos( t + 1) và dao động tổng hợp x = Acos( t + ) thì dao động thành phần còn lại là x2 = A2cos( t + 2) 2 Trong đó: A2 A2 A12 2 AA1cos( 1) A sin A1 sin 1 với 1 ≤ ≤ 2 ( nếu 1 ≤ 2... dao động vng pha b Tổng hợp hai dao động điều hồ cùng phương cùng tần số x1 = A1cos( t + 1) và x2 = A2cos( t + 2) được một dao động điều hồ cùng phương, cùng tần số x = Acos( t + ) Trong đó: A2 A12 A22 2 A1 A2 cos( 2 1 ) A1 sin 1 A2 sin 2 với ≤ 2 (nếu 1 ≤ 2 ) tan 1 A1cos 1 A2 cos 2 * Nếu = 2kπ (x1, x2 cùng pha) AMax = A1 + A2 * Nếu = (2k + 1) π (x1, x2 ngược pha) AMin = A1 - A2 A1 - A2 ≤ A ≤ A 1 +... + … cùng treo một vật khối lượng như nhau thì: 1 1 1 f 2 f12 f 22 2 2 2 T T1 T2 T2 T12 T22 + Lò xo có độ cứng k0 cắt làm hai phần bằng nhau thì k1 k2 k 2 k0 f m2 m1 m + Đối với con lắc lò xo: ( 1 ) 2 ( 1 ) 2 với m m2 m1 f2 m1 m2 2 b Gắn lò xo k vào vật khối lượng m1 được chu kỳ T1, vào vật khối lượng m2 được T2, vào vật khối lượng m1 + m2 được chu kỳ T3, vào vật khối lượng m1 – m2 (m1 > m2) được... 2 3 3 3 12 00 2 3 13 50 3 4 3 2 1 2 2 2 1 0 kxđ 0 Trang 14 2 2 3 3 3 -1 -1 1500 18 00 3600 2 0 0 -1 1 0 0 kxđ kxđ 5 6 1 2 3 2 3 3 3 GIÁO TRÌNH LÝ THUYẾT VẬT LÝ 12 LUYỆN THI TỐT NGHIỆP THPT – CĐ – ĐH 09 3333 62 57 0937 944 688 Email: tringuyenlqd@gmail.com y Website: violet.vn/tringuyenlqd t 3 - 3 - 3 /3 -1 u' B u /3 /4 2 /2 5 /6 3 1 3 /2 3 /4 -1 3 /3 1 2 /3 x' /2 /6 3 /3 1/ 2 1/ 2 - 3 /2 - 2 /2 -1/ 2 2 /2... = K -1) T2 T1 1 2 Tt + Độ biến thiên tỉ đối của chu kì theo nhiệt độ: T1 (t2 t1 ) T2 T1 T1 1 2 (t2 t1 ) Lưu ý : Trường hợp đồng hồ quả lắc - Giả sữ đồng hồ chạy đúng giờ ở nhiệt độ t1 Tt T2 T1 + Nếu 0 : tức là t2 t1 đồng hồ chạy chậm ở nhiệt độ t2 T1 T1 Tt T2 T1 + Nếu 0 : tức là t2 t1 đồng hồ chạy nhanh ở nhiệt độ t2 T1 T1 - Thời gian đồng hồ chạy nhanh hay chậm trong một ngày đêm: 24.3600 t2 t1 2... 2 A n 1 x n 1 1 2 mv n 2 v n A n 1 + Khi Wt = n Wđ thì W = Wđ + Wt 1 2 kA 2 1 2 kA 2 1 2 kA 2 n 1 1 2 kx n 2 1 ( n 1) mv 2 2 x A n n 1 A n 1 v 1 k A2 x 2 biểu thức này sẽ giúp tính nhanh động năng của vật khi đi qua 2 + Ta có Wđ = W - Wt li độ x bất kì nào đó 9 Dao động điều hồ có tần số góc là , tần số f, chu kỳ T Thì động năng và thế năng biến thiên với tần số T góc 2 , tần số 2f, chu kỳ Động năng... độ cứng k1, k2, … và chiều dài tương ứng là l1, l2, … thì có: kl = k1l1 = k2l2 = … l l1 l2 kl k1l1 k2l2 a Ghép lò xo: * Nối tiếp 1 k 1 k1 1 k2 cùng treo một vật khối lượng như nhau thì: Trang 20 GIÁO TRÌNH LÝ THUYẾT VẬT LÝ 12 LUYỆN THI TỐT NGHIỆP THPT – CĐ – ĐH 09 3333 62 57 0937 944 688 Email: tringuyenlqd@gmail.com Website: violet.vn/tringuyenlqd 1 1 1 2 2 f f1 f 22 * Song song: k = k1 + k2 +... dao động điều hồ ( 0 l2) có chu kỳ T4 Thì ta có: T32 T12 T22 và T42 T12 T22 W CON LẮC VẬT LÝ a Cấu tạo: Con lắc vật lí là vật rắn quay xung quanh. .. tringuyenlqd@gmail.com 14 Tổng hợp dao dộng đều hòa a Độ lệch pha trong hai dao động cùng tần số x1 = A1cos( t + 1) và x2 = A2cos( t + 2) - Độ lệch pha giữa hai dao động x1 và x2 : 1 0 + Nếu 1 2 Website: violet.vn/tringuyenlqd 2 thì x1 nhanh pha hơn x2 + Nếu thì x1 chậm pha hơn x2 0 1 2 - Các giá trị đặt biệt của độ lệch pha: + k 2 với k Z : hai dao động cùng pha + (2k 1) với k Z : hai dao động ngược pha (2k 1) + `... dao động bé ( 0 . I 2 ω 2 ). CHỦ ĐỀ 4 ĐỘNG NĂNG CỦA VẬT RẮN QUAY QUANH MỘT TRỤC CỐ ĐỊNH A. TÓM TẮT KIẾN THỨC CƠ BẢN 1. Động năng của vật rắn quay quanh một trục cố định Động năng W đ của vật rắn quay quanh một trục cố định. : W đ 2 2 1  I trong đó I là momen quán tính của vật rắn đối với trục quay ω là tốc độ góc của vật rắn trong chuyển động quay quanh trục Động năng W đ của vật rắn quay quanh một trục cố định có. ĐỀ 1 CHUYỂN ĐỘNG QUAY CỦA VẬT RẮN QUANH MỘT TRỤC CỐ ĐỊNH A. TÓM TẮT KIẾN THỨC CƠ BẢN 1. Toạ độ góc Khi vật rắn quay quanh một trục cố định (hình 1. 1) thì: - Mỗi điểm trên vật vạch một đường tròn