Sự phát triển của thương mại champa trong các thế kỷ ix xi

Më ®Çu Më ®Çu VÒ tªn gäi cña v­¬ng quèc Champa Th­ tÞch cæ Trung Quốc gäi lµ L©m Êp, Chiªm Thµnh, Hoµn V­¬ng, Champa Th­ tÞch cæ Trung Quốc cã nh¾c nhiÒu ®Õn c¸c sù kiÖn, phong phó tõ ®Þa lý (trong T©[.]

Mở đầu

Về tên gọi của vơng quốc Champa: Th tịch cổ Trung Quốc gọi là: Lâm ấp, Chiêm Thành, Hoàn Vơng, Champa

Th tịch cổ Trung Quốc có nhắc nhiều đến các sự kiện, phong phú từ địa lý (trong Tân Đờng th) Sản vật (Lơng th), cách ăn mặc và sinh hoạt hàng ngày (Tống sử)…nhng nhìn chung chỉ dừng lại ở những ghi chép tản mạn, vụn vặt, những hoạt động triều cống, những quan hệ mang tính thần thuộc Quan hệ buôn bán của Champa với bên ngoài, những thông tin về hoạt động nội, ngoại thơng của Champa vẫn hầu nh không đợc đề cập đến Điều này là do xuất phát từ nhiều nguyên nhân khách quan khác nhau, trong đó

có nhãn quan của giai cấp thống trị về phẩm giá xã hội của hoạt động buôn bán (thơng vi mạt)

Th tịch cổ của ngời Bat-Arab cũng ghi chép tản mạn

về vấn đề này Thơng nhân Tây á hiểu biết về một vơng quốc ven biển nổi tiếng với những sản phẩm quý hiếm, có giá trị cao trên thị trờng nh trầm hơng, đậu khấu, hồi

h-ơng, vàng…Trong “Akhbaral-Sìn Wa al Hind” (Truyện kể

về Trung Quốc và ấn Độ) đợc viết vào thế kỷ IX bằng tiếng Arab, nhắc tới một vơng quốc Sanf (Champa) và địa danh Sanf-Fùlàu (Cù lao Chàm), nơi họ thờng xuyên ghé thuyền nghỉ ngơi và tích trữ lơng thảo, nớc ngọt cũng nh trao đổi hàng hoá trớc khi đi tiếp sang Trung Quốc hoặc đi về các

địa điểm phía Nam…

Những ghi chép tản mạn trong th tịch cổ Việt Nam, Trung Quốc và các thơng nhân Tây á đã góp phần quan trọng vào việc nghiên cứu thơng mại của Champa Một nguồn t liệu rất quan trọng nữa phục vụ cho việc nghiên cứu

về vấn đề này là nguồn t liệu khảo cổ học Những hiện vật khảo cổ học phong phú tìm thấy ở những di chỉ khảo

cổ dọc theo bờ biển miền Trung Việt Nam là bằng chứng xác thực nhất, minh chứng cho sự tồn tại của một nền hải

th-ơng rất phát triển thời kỳ vth-ơng quốc Champa

Champa - một vơng quốc cổ ra đời sớm ở khu vực

Đông Nam á, có địa bàn chủ yếu ở vùng đồng bằng duyên hải miền Trung Việt Nam ngày nay Do án ngữ một vị trí quan trọng trên con đờng giao thơng quốc tế Đông-Tây, những thuyền bè xuôi ngợc trong hệ thống mậu dịch châu á

hầu hết đều phải dừng chân ở nơi đây, do vậy ngời Chăm

đã sớm có những mối liên hệ rộng rãi với các quốc gia trong

và ngoài khu vực

Vơng quốc Champa với vị trí tự nhiên thuận lợi, nằm trên con đờng thơng mại buôn bán giữa Đông-Tây, Nam-Bắc, đã có vai trò quan trọng trong hệ thống buôn bán ấy,

và từ rất sớm “Ngời Chàm có cái nhìn về biển đúng đắn, biết tham dự và dấn thân tích cực vào luồng thơng mại quốc tế trên biển1 “Không giống đế quốc Angkor, vơng quốc Chàm nhìn ra biển Thực tế này gợi mở sự tồn tại của thơng mại quốc tế mặc dù không một bằng chứng nào về nó

đợc tìm thấy qua những văn bia.2 Thơng mại biển trở thành một trong những tiềm lực kinh tế quan trọng nhất của vơng quốc Champa xa, là một trong những nhân tố quan trọng góp phần hình thành nên nền văn hoá ChamPa rực rỡ.

Thế kỷ IX, X so với các nớc trong khu vực, Champa là một vơng quốc “sáng chói” hơn cả: với sự hng khởi của vơng triều Đồng Dơng Thế kỷ X vẫn đợc ghi nhận nh một đỉnh cao trong lịch sử Champa Không có một vơng triều nào trớc

đây có ý thức về sự thống nhất, tập trung, về quyền cai quản toàn bộ lãnh thổ vơng quốc vơng quốc nh vơng triều này Sự hng khởi của vơng quốc Champa trong thời kỳ này không thể không gắn liền với việc dự nhập mạnh mẽ vào hệ thống thơng mại biển khu vực, và vai trò của một nền

th-ơng mại biển rất phát triển

1 Những điều kiện mới thúc đẩy thơng mại Champa phát triển.

Những nhân tố mới trong thơng mại khu vực và quốc tế.

a Sự chuyển biến của các trung tâm buôn bán lớn ở

Đông Nam á thời cổ trung đại

Lịch sử hải thơng Đông Nam á thời cổ trung đại đợc K.R.Hall chia thành năm vùng buôn bán ứng với mỗi giai đoạn

1 Trần quốc Vợng, Chiêm cảng Hội An với cái nhìn về biển của ngời Chàm và ngời

Việt, sách: Hội nghị khoa học về khu phố cổ Hội An lần thứ nhất 23-24.07.1985,

UBND tỉnh Quảng Nam - Đà Nẵng 1985

2 Claude Jacqes, Sources on Economic Activities in Khmer and Cham Lands, in:

Southeast Asia in the 9 th to 14 th Centuries, Institude of southeast asian studies

Singapore and the Research School of Pacific studies Australian National University.

(từ thế kỷ ITCN đến 1511, khi ngời Bồ Đào Nha đến Malacca):

1 Thiên niên kỷ I TCN, những hoạt động buôn bán đợc tiến hành sôi động từ vùng biển phía bắc bán đảo Mãlai

đến nam biển Việt Nam Điều hành chính các hoạt động buôn bán này là những hải nhân Malayo-Polynesian, những ngời đã từng bớc mở rộng hoạt động buôn bán của họ xa về phía tây đến Madagaxca và về phía đông đến tận Trung Quốc Hàng hoá Trung Quốc đợc chuyên chở xuống nam biển

Đông, chuyển bộ qua eo Kra (bắc bán đảo Mã Lai) sau đó

đợc chuyển tiếp qua vịnh Bengan đến ấn Độ để phân phối đi các vùng khác nhau Từ khoảng thế kỷ I SCN, các thuỷ thủ Arab phát hiện ra tính chất u việt của các luồng gió mùa (monsoons) nên hoạt động hàng hải càng thuận lợi Buôn bán trên biển giữa Trung Quốc với Trung Đông bao gồm ít nhất ba tuyến nhỏ: trung Đông-ấn Độ, ấn Độ-Phù Nam, Phù Nam-Trung Quốc.3

2 Từ thế kỷ II-III SCN, một vùng vùng buôn bán khác xuất hiện ở vùng biển Java Mạng lới buôn bán ở vùng biển này liên quan chủ yếu đến nguồn lâm sản quý nh gỗ Gharu, Sandal và các loại hơng liệu nh trầm hơng, đinh hơng… trong các vùng quần đảo Lesser Sunda, Malluccas, bờ biển phía đông Borneo, Java và bờ biển phía nam của Sumatra

Vị trí lý tởng của vùng eo Sunda cho thấy nó là nơi tập trung hàng hoá lớn, dễ dàng thu hút thơng nhân từ nhiều vùng khác nhau, đáp ứng đầy đủ các sản phẩm nội địa của quần đảo Indo

3 Từ thế kỷ V vùng bờ biển phía nam Sumatra mang một tầm quan trọng mới, do sự dịch chuyển của tuyến đ-ờng buôn bán đông tây từ vùng thợng bán đảo Mã Lai xuống

eo Mallacca Eo Mallacca trở thành tiêu điểm cho nền thơng mại của Mã Lai ở đông Borneo, Java và những đảo phía

đông cũng nh vùng thợng bán đảo Mã Lai Sự thay đổi tuyến đờng đi xuống eo biển Mallacca góp phần đa đến

sự suy tàn của Phù Nam, đồng thời tạo điều kiện cho quốc gia biển Srivijaya nổi lên nh một trung tâm thay thế

3 K.R.Hall, Maritime trade and state Development in Early Southeast Asia, University

of Hawaii Press, 1995.

Trong bối cảnh đó, Champa đã nổi lên thành một

v-ơng quốc biển, thay thế vai trò của Phù Nam trớc đó Quan

hệ buôn bán giữa một số quốc gia thuộc vùng biển Indo nh Koying, Cantoli hay Srivijaya sau này với Trung Quốc lại sôi

động hơn, xác lập một nền thơng mại hàng hải từ Trung Quốc xuống vùng biển Đông Nam á đi qua các hải cảng của Champa dọc bờ biển Đông Sự kiện này tác động to lớn đến hải thơng Champa

4 Từ khoảng thế kỷ XI, buôn bán ở vùng biển Đông Nam

á lại có những biến động Sự suy yếu của Srivijaya xuất hiện vào giữa lúc thơng nhân Arab, ấn Độ, Trung Quốc

đang mở rộng thu mua các mặt hàng từ vùng biển này Borneo và Philippin trỗi dậy tổ chức buôn bán hơng liệu ở vùng biển Đông Nam á

Các thơng nhân nhận ra: Việc gom hàng từ các cảng lớn còn thu lợi nhiều hơn Sự “sực tỉnh” này cùng sự lớn mạnh trở lại của trung tâm buôn bán vùng hạ lu bán đảo Mã Lai, bắc Sumatra và sự tham dự trực tiếp của các thế lực đất liền (Ankor, Pagan…), làm cho khu vực từ vịnh Bengan qua bán đảo Mã Lai, nam biển Đông hng thịnh trở lại, tham dự tích cực vào con đờng buôn bán quốc tế

b Những khuynh hớng mới của hải thơng Trung Hoa Quan hệ buôn bán giữa Trung Quốc với Trung á, Địa Trung Hải đã diễn ra từ những thế kỷ III, II TCN thông qua con đờng tơ lụa trên đất liền dài hơn 7 ngàn cây số nối liền kinh đô Trờng An, chạy qua hành lang Hà Tây và lòng chảo Tarim của Tân Cơng-Trung Quốc, qua Tajikixtan, Udơbekixtan, Tuocmenixtan, sau đó qua Afganixtan, Iran, Iraq rồi đến Địa Trung Hải Từ Địa Trung Hải, hàng hoá Trung Quốc có thể qua đờng biển về phía Tây đến Ai Cập

và bán đảo Italia Hàng hoá Tây á, La mã, Syrie cũng theo

đờng này quay trở lại Trung Quốc

Từ thế kỷ VIII trở về sau, con đờng tơ lụa trên đất liền ngày càng bị suy thoái bởi sự cớp bóc, tàn sát của ngời Đột Quyết Ngời Bat-chủ lực trong việc vận chuyển tơ lụa Trung Quốc sang châu Âu bị suy yếu và bị ngời Arab chinh phục vào thế kỷ VII Con đờng tơ lụa trên bộ đợc thay thế bằng con đờng biển đi qua biển Đông, đến ấn Độ, Ba T, Arab Tuyến đờng biển này đợc thừa nhận là an toàn và hiệu quả

hơn Trong bối cảnh đó, Champa đã tích cực tham dự vào luồng buôn bán sôi động này

Năm 907, nhà Đờng (618-907), một trong những triều

đại lịch sử cờng thịnh nhất trong lịch sử Trung Hoa đã chấm dứt 289 năm tồn tại của mình Trong gần ba thế kỷ tồn tại, nhà Đờng đã trở thành một đế chế mạnh có ảnh h-ởng rộng lớn đến bên ngoài, là một triều đại có tầm nhìn khu vực và quốc tế Sự hình thành hai Con đờng tơ lụa trên

đất liền và trên biển trong thời đại này cũng góp thêm minh chứng cho thấy tầm nhìn của Trờng An và mức độ ảnh h-ởng của một trung tâm kinh tế luôn đợc coi là giàu tiềm năng nhất của châu á Sự xụp đổ của nhà Đờng là sự đứt gãy và đổ vỡ của cả một hệ thống đợc dày công kiến lập của đế chế Trung Hoa với các quốc gia vốn vẫn chịu sự nô dịch, quản chế bởi phơng Bắc.4

Sự xụp đổ của nhà Đờng cũng đã có những tác động khá sâu sắc đến hệ thống buôn bán thơng mại Đông Tây Các thuyền buôn Arab, Ba T không cần phải đến tận Trung Quốc để lấy hàng hoá nữa, mà chỉ cần đến Đông Nam á

để nhập hàng Điều này làm cho quan hệ thơng mại chuyển vận với tốc độ cao hơn, lớn hơn Sự thay đổi trong phơng thức vận chuyển hàng hoá và buôn bán giữa các trung tâm kinh tế lớn nh vậy đã khiến cho vị thế của Đông Nam á đợc tôn vinh, thúc đẩy nền hải thơng của Đông Nam

á phát triển Trong bối cảnh lịch sử mới ấy, Champa đã nắm bắt đợc cơ hội, phát huy thế mạnh từ vị trí trung gian trên con đờng thơng mại đông tây của mình, phát triển các cảng thị ven biển thành những trung tâm trung chuyển hàng hoá lớn, đáp ứng nhu cầu hàng hoá cho các thơng nhân từ mọi nơi đến

Việc phát hiện các loại hình gốm Đờng phong phú, đợc sản xuất ở nhiều lò khác nhau cho thấy quá trình chuyển dịch mạnh trong cơ cấu các thơng phẩm xuất khẩu của Trung Quốc thời Đờng: Từ các mặt hàng tơ lụa sang gốm sứ Phơng thức vận chuyển bằng đờng biển của Trung Quốc

4 Nguyễn văn Kim, Việt Nam trong bối cảnh lịch sử Đông á thế kỷ X, Tạp chí Khoa

học Đại học Quốc Gia Hà Nội, T.XXI, số 3, 2005.

xuống phía Nam đồng thời cũng tạo điều kiện cho các hải cảng dọc bờ biển miền trung nớc ta phát triển hng thịnh

c Thị trờng mới cho ngời Arab nửa sau thế kỷ VII

Từ thế kỷ VII, các thơng nhân ấn mất dần vai trò chi phối trong buôn bán giữa ấn Độ với Đông Nam á Các thuyền buôn của ngời Arab tràn sang phía đông, vợt qua ấn Độ và

từ thế kỷ VII, những thuyền buôn này tiến lên buôn bán ở vùng biển Champa và Trung Quốc, đem theo nhiều mặt hàng đang có sức hấp dẫn mạnh thị trờng phơng đông và

Đông Nam á5 nh thuỷ tinh, gốm sứ, trang sức Những th tịch

cổ ghi chép của chính ngời Arab về quá trình buôn bán ở các thơng cảng Đông Nam á, hay những hiện vật khảo cổ học có nguồn gốc Tây á nh thuỷ tinh, cốm sứ, đồ trang sức

có niên đại thế kỷ IX, X đợc tìm thấy ở nhiều quốc gia trong khu vực Đông Nam á đã chứng minh sự tham dự tích cực của các thơng nhân Tây á trong nền thơng mại khu vực thời kỳ này Các thơng nhân Tây á rất quan tâm tới nguồn hàng hoá xuất khẩu của các quốc gia trong khu vực Đông Nam á,

đặc biệt là các mặt hàng:Trầm hơng của Champa, hồ tiêu, vàng…

Sự phát triển nội tại của vơng quốc Champa

Nửa cuối thế kỷ IX (niên đại chắc chắn là năm 875), một trung tâm mới nổi lên ở phía Bắc Champa, lập kinh đô mới mang tên thần chủ Indra - Indrapura ở địa điểm Đồng Dơng (nay thuộc huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam) tiện

đờng giao thông Nam Bắc và ra biển Sự thay đổi vơng triều và thành lập kinh đô mới này cũng khá trùng hợp với thời gian mà th tịch cổ Trung Hoa (và sau đó là th tịch cổ Việt Nam) sử dụng tên gọi “Chiêm Thành” – phiên âm đúng của tên nớc (Campapura) Sự thay đổi này có thể phản ánh những thay đổi trong thơng mại hàng hải quốc tế Lâm ấp chắc chắn đã tuyệt diệt do sự gia tăng buôn bán trực tiếp giữa Srivijaya và Trung Hoa

Đồng Dơng là một vơng triều hng thịnh, trong đó xu hớng thống nhất tỏ ra là chiếm u thế Giai đoạn Indrapura là một giai đoạn đặc sắc, hơn nữa còn là một bớc ngoặt

5 Shigeru Ikuta, Vai trò của các cảng thị ở vùng ven biển Đông Nam á từ đầu thế kỷ II

TCN đến thế kỷ XIX, trong: Đô thị cổ Hội An, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội-1991.

trong lịch sử và văn hoá Chăm.6 Sự ổn định về thiết chế chính trị của Champa là yếu tố tiên quyết cho việc tiến hành trao đổi buôn bán và thiết lập những mối liên hệ mới với bên ngoài Theo G.Maspero: giai đoạn từ thế kỷ II đến X

là thời kỳ ổn định của Champa về chính trị, tạo điều kiện cho việc tiến hành xâm lấn, cớp bóc

Dới triều đại Đồng Dơng, kế thừa tảng nền kinh tế của các vơng triều trớc đó, nông nghiệp nh cơ sở cho sự ổn

định nội tại của vơng quốc, làm ruộng theo lối “hoả canh thuỷ chủng” nh những vùng Nam Trung Hoa Bên cạnh những hoạt động kinh tế thế mạnh khác, Champa là một quốc gia nông nghiệp vùng khô Do chỉ có những đồng bằng nhỏ hẹp, nên vơng quốc này luôn nuôi khát vọng chiếm đoạt những châu thổ rộng lớn

Ngời Chàm có cái nhìn về biển đúng đắn, biết tham

dự và dấn thân tích cực vào luồng thơng mại quốc tế trên biển7 Qua các th tịch cổ của Trung Quốc thì: Ngời Chàm

đã sớm biết lấy hơng liệu để đổi chác với ngời ngoài; Lâm

ấp có núi vàng và ngời Chàm đã tổ chức rộng rãi việc khai thác ngọc; ngời Chàm cổ còn bán cả tơ lụa cho thuyền buôn các nớc ghé qua Lâm ấp và chỉ cấm xuất khẩu lúa gạo vì trong nớc không đủ lơng thực

Ngời Chàm trong lịch sử nói chung và trong thế kỷ IX-X nói riêng có tiềm lực hàng hải không nhỏ, nếu không muốn nói là khá hùng mạnh Thơng nhân Champa không chỉ sử dụng thuyền nhỏ để dễ bề cơ động, mà còn có những

đoàn thuyền có trọng tải lớn, đi biển an toàn và hoạt động buôn bán có hiệu quả Với thế mạnh này, ngời Chàm đã tiến hành trao đổi với nhiều vùng ở Đông, Đông Nam, Nam và Tây á

Champa có hàng trăm chiến thuyền có lầu (lâu thuyền) cũng lại có thơng thuyền dài hơn 20 trợng (60m) cao hơn mặt nớc hơn 2-3 trợng (6m) trông nh nhà gác chở

đợc 6-700 ngời, hàng vạn hộc sản vật Ghe bầu Champa tham gia tích cực vào luồng giao thông-buôn bán ven biển

6 Lơng Ninh, Lịch sử vơng quốc Champa, NXB Đại Học Quốc Gia Hà Nội, Hà Nội-2004,

t.49.

7 Trần quốc Vợng, Chiêm cảng Hội An với cái nhìn về biển của ngời Chàm và ngời

Việt, sách: Hội nghị khoa học về khu phố cổ Hội An lần thứ nhất 23-24.07.1985,

UBND tỉnh Quảng Nam Đà Nẵng 1985

quốc tế ở phơng Đông hầu nh liên tục từ cổ đại đến trung

đại: Champa cùng với Giao châu rồi Đại Việt là cái gạch nối giữa thế giới văn minh Trung Hoa với thế giới văn minh ấn Độ, văn minh Trung Cận Đông và văn minh Địa Trung Hải Thuyền buôn và thơng nhân Hoa, ấn, Bat, Arab và thế giới

MãLai (Nam hải ch quốc trong th tịch Trung Hoa) khi đi và

khi về đều ghé Champa để lấy nớc ngọt và trao đổi hàng hoá hai chiều Các tên Lâm ấp, Chiêm Bà, Chiêm Bất Lao trở thành quen thuộc với thế giới Theo Tân Đờng th địa lý chí, trên con đờng biển từ Quảng Châu Trung Quốc đến Bagad (Arab) thuyền bè quốc tế bao giờ cũng ghé qua Chiêm Bất Lao (cửa Đại) Tăng Sơn, Mân Độc (Quy Nhơn), Cổ Đát Quốc (Kauthara Nha Trang), Bôn Dà Lãng Châu (Pandurraga, Phan Rang) là các cảng của Champa Vàng, tơ lụa, trầm hơng, đồ ngọc, đồ thuỷ tinh của Champa là những sản phẩm hàng hoá trên thị trờng thế giới

Các vua Chăm rất có ý thức trong việc buôn bán với ngời nớc ngoài, tạo điều kiện, lợi dụng và trọng dụng họ Sau khi Quảng Đông bị phá huỷ (758), việc làm ăn với thơng nhân ngời Hoa gặp khó khăn Trên thực tế, từ 877 đến 951, Champa không có quan hệ bang giao gì với Trung Quốc vì

sự hỗn loạn cuối thời Đờng Trong thời gian đó, họ kịp mở cửa làm ăn với thơng nhân Hồi giáo Arab đang ngang dọc khắp thế giới Đông – Tây Khi Quảng Đông đợc mở lại dới triều Hậu Chu (951-959) và sau đó là triều Tống (960-1279), vua Đồng Dơng liền xúc tiến lại mối quan hệ giữa hai nớc thông qua những nhà buôn Hồi giáo ở Panduranga

Tài liệu Trung Hoa còn xác định thêm rằng, từ thời nhà Tống trở đi (giữa thế kỷ X), tàu Trung Hoa đến cảng Champa đều đợc một phái viên của nhà vua đến kiểm tra Vào cuối vơng triều Đồng Dơng, việc buôn bán với ngời Hoa

có vẻ nhộn nhịp hẳn lên Kết quả khảo cổ học những năm gần đây cho thấy dấu vết gốm thơng mại thế kỷ IX-X của Trung Quốc đã tìm thấy khá phổ biến ở những di chỉ khai quật ở Đồng Dơng, Trà Kiệu, cửa Đại Chiêm…

Cùng với việc chủ động dự nhập vào hệ thống thơng mại khu vực, thiết lập quan hệ tốt đẹp với các thơng nhân Trung Quốc và thơng nhân Tây á, vơng quốc Chàm còn chủ động thiết lập những mối quan hệ với các quốc gia

trong vùng Đông Nam á Những bi kí ở Java có niên đại

840-909 đã lu ý đến mối quan hệ tốt đẹp này từ cuối vơng triều miền nam Virapura Bia Nhan Biểu niên đại 908-911

đã cho biết thêm về mối quan hệ mật thiết giữa Champa

và Java Đó là mối quan hệ thân thiết giữa hai bộ phận c dân đồng tộc sớm có quan hệ thờng xuyên về đờng biển, những mối giao lu về văn hoá và truyền bá tôn giáo; nhng

đồng thời, nó làm tiền đề cho mối quan hệ về thơng mại buôn bán giữa hai quốc gia (cung cấp hàng hoá, nô lệ…)8

Có cảng tốt, có chính sách kinh tế và ngoại thơng

đúng nên mọi th tịch Trung Hoa và thế giới đều ghi là: Thuyền buôn các nớc đều ghé cảng Champa thế kỷ VIII-X

là thời kỳ quan hệ buôn bán giữa đế quốc Arab (Empire des Chalifes de Bagdad) và ấn Độ, Champa, Trung Quốc phát triển rực rỡ Uy tín trên biển của Champa rất lớn cả về hàng hải và thơng mại

2.2 Sự phát triển của thơng mại Champa trong các thế kỷ IX-XI.

Những mặt hàng xuất khẩu của Champa.

Từ thế kỷ VII đến XIV, các thuyền buôn ấn Độ, Ba T, Arab …đều gọi vùng biển miền trung Việt Nam hiện nay là biển Champa cả trong các bài du ký lẫn các hải đồ

Theo các nguồn th tịch Hoa – Tây, Champa đã tranh thủ xuất khẩu đủ mọi thứ, từ nớc lã ở các giếng Chàm ven biển đến Trầm hơng, mã não ở núi rừng, duy chỉ có một món hàng cấm xuất khẩu, vì thiếu, đó là lúa gạo9

Trong các mặt hàng xuất khẩu, Lâm thổ sản là nguồn hàng quan trọng của ngời Chàm sử dụng để bán ra ngoài Trầm hơng Chăm là một mặt hàng xuất khẩu u thế, thu hút

sự ngỡng mộ và say mê thu mua của các thơng nhân ngoại quốc Nhà sử học Ba T Abe Ya Kub thế kỷ IX cho rằng “trầm hơng Champa gọi là Canfi, đợc đánh giá là tốt nhất trên thị trờng thế giới, xức quần áo bền mùi nhất.” còn thơng nhân

và giới quý tộc Trung Hoa và Nhật Bản thì rất quý chuộng

8 Hà Thị Liên, Quan hệ giữa vơng quốc cổ Champa với các nớc trong khu vực, Luận

án Tiến sĩ Lịch sử, trờng Đại học S Phạm Hà Nội -2000.

9 Trần Quốc Vợng, Miền trung Việt Nam và văn hoá Champa (một cái nhìn địa - văn

hoá), tạp chí Nghiên cứu Đông Nam á, 4.1995, t.18.

món hàng này, ngời Nhật Bản gọi trầm hơng Champa là Gia-la-mộc (Kyaraboku).10 Trầm hơng của ngời Champa là một sản phẩm u việt, làm say mê tất cả các thơng nhân Trung á

và Đông á

Sách “Lĩnh ngoại đại đáp” của Chu Khứ phi hết lời ca ngợi giá trị của trầm hơng Champa “Giao chỉ với Chiêm Thành gần cõi nhau, phàm những trầm hơng mà Giao Chỉ

đa đến Khâm Châu đều là trầm của Chiêm Thành đấy” Trầm hơng có trữ lợng lớn ở miền trung Việt Nam, nhất là các tỉnh Quảng Trị, Quảng Bình Một chi tiết đáng lu ý là vùng rừng núi Quảng Bình cho đến ngày nay, vẫn là vùng có sản lợng trầm hơng nhiều nhất và tốt nhất miền Trung Việt Nam11 Vì thế, việc cố giữ cho đợc vùng đất phía bắc đèo Hải Vân trong nhiều thế kỷ trớc sức ép từ phía Bắc của Đại Việt sau thế kỷ X, chắc chắn có gắn liền với quyền lợi khai thác trầm hơng của các vơng triều Champa

Vì là món hàng quý và là hàng xuất khẩu chính yếu, nên việc khai thác gỗ trầm đều đợc vơng quyền Champa kiểm soát chặt chẽ “hàng năm, dân chúng đốn gỗ thơm một lần theo kế hoạch, dới quyền kiểm soát của vị đại diện nhà vua đợc cử đến để lấy một số làm thuế bằng hiện vật, trớc khi đánh thuế, không ai đợc sử dụng số gỗ thơm đó”.12

Ngoài trầm hơng còn có mun và các hơng quý khác, gỗ thơm, gỗ hơng, gỗ phợng hoàng và long não, đinh hơng, trầm mộc…Ngà voi là thứ hàng buôn bán quan trọng, tê giác

có giá trị trong y dợc viễn đông

Ngời Chàm cũng đợc biết đến nh những ngời cung cấp nguồn nô lệ cho các thuyền buôn ngoại quốc Sách “Lĩnh ngoại đại đáp” cho biết rằng thuyền buôn của Champa phần nhiều chở ngời nô lệ ra ngoài để bán, ghe thuyền của

họ thay vì chở hàng hoá thì lại chở nô lệ, “giá một đứa trẻ

là ba lạng vàng hoặc trả bằng gỗ thơm tơng đơng đơng với ba lạng vàng” GS Đào Duy Anh cho rằng: nguồn gốc nô

lệ chủ yếu do ngời Chăm đánh phá đất Nhật Nam và nghề cớp biển

10 Trần Kỳ Phơng-Vũ Hữu Minh, Cửa Đại Chiêm thời vơng quốc Champa thế kỷ IV-XV,

trong: Đô thị cổ Hội An, NXB Khoa Học Xã Hội, Hà Nội-1991, t.132.

11 Trần Kỳ Phơng-Vũ Hữu Minh, sđd, t.133.

12 Masspéro G, Le Royaume du Champa, dẫn theo: Trần Kỳ Phơng-Vũ Hữu Minh, Cửa

Đại Chiêm… sđd, t.133.