Më §ÇU Më §ÇU Khëi nghÜa Lam S¬n thÕ kØ XV(1418 11427)lµ mét sù kiÖn quan träng trong lÞch sö ®Êu tranh chèng ngo¹i x©m, giµnh ®éc lËp/ cña d©n téc ta Trong cuéc khëi nghÜa ®ã,díi hai vÞ l nh tô tèi[.]
Trang 1Mở ĐầU
Khởi nghĩa Lam Sơn thế kỉ XV(1418-11427)là một
sự kiện quan trọng trong lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm, giành độc lập/ của dân tộc ta Trong cuộc khởi nghĩa đó,dới hai vị lãnh tụ tối cao là lê lợi và nguyễn trãi, còn
có những nhà quân sự có tài nh Trần Nguyên Hãn, Nguyễn Chích, Lê Văn Linh … Mỗi ngời đều có những cống hiến xứng đáng mà đến ngày nay sử sách nớc ta vẫn cha đánh giá hết đợc
Riêng Trần Nguyên Hãn, là một tớng có tài, có nhiều
đóng góp quan trọng trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn, đợc phong chức “Tả tớng quốc”, và ban quốc tính Trần Nguyên Hãn là tớng đứng đầu về ban võ trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và trong thời gian đầu triều Lê Thái Tổ Nhng vì sau cuộc khởi nghĩa chống Minh, Ông bị Lê Thái Tổ nghi can và giết hại, vì vậy mà công lao của Ông đối với khởi nghĩa Lam Sơn không đợc ghi chép đầy đủ
Nguyễn Trãi và Trần Nguyên Hãn là anh em họ với nhau, cùng nhau tham gia và đóng vai trò quan trọng trong khởi nghĩa Lam Sơn Nguyễn Trãi, là một nhân vật vĩ đại tromg lịch sử dân tộc, vì vậy có rất nhiều công trình nghiên cứu về khía cạnh, lĩnh vực liên quan đến Nguyễn
Trãi Còn Trần Nguyên Hãn, tuy cũng là một “khai quốc công
thần” của triều Lê, là một ngời chí thân với nguyễn Trãi, có
những cống hiến to lớn cho cuộc khởi nghĩa Lam Sơn lại cha
đợc đánh giá đúng mức Vì vậy, chúng tôi đã chọn đề tài
về Trần Nguyên Hãn để làm báo cáo khoa học của mình,
tr-ớc hết là để hiểu thêm về khởi nghĩa Lam Sơn, về cuộc
đời của một anh hùng dân tộc trong cuộc khởi nghĩa đó; Hơn nữa, là những ngời con của quê hơng Ông, bản thân chúng tôi càng cảm thấy có trách nhiệm và lòng tự hào nghiên cứu, tìm hiểu về một vị anh hùng dân tộc, một
“danh nhân văn hoá” của tỉnh nhà, con ngời đã có công lao
to lớn trong sự nghiệp giải phóng dân tộc thế kỉ XV
Trần Nguyên Hãn là một võ quan – tớng trong khởi nghĩa Lam Sơn, vì vậy cống hiến của ông chủ yếu là trong lĩnh vực quân sự; những trớc tác của ông để lại trong lịch
sử do vậy mà dờng nh không có tác phẩm nào Do bị vua Lê Thái Tổ nghi kị đem lòng nghi ngờ, nên mặc dù có công lao
vào loại bậc nhất trong khởi nghĩa Lam Sơn, là khai quốc
công thần của triều Lê, nhng sử sách triều Lê không những
ghi chép rất ít mà còn có nhiều hạn chế Chẳng hạn,
Trang 2Nguyễn Trãi là ngời hiểu rõ cuộc đời Trần Nguyên Hãn hơn
ai hết vì là con cô con cậu, lại cùng chí hớng trong khởi nghĩa Lam Sơn nhng trong nhiều tác phẩm của mình nh:
Băng Hồ Tiên Sinh Sự Lục , ức Trai Thi Tập , Quốc Âm Thi Tập
…Nguyễn Trãi cũng chỉ có những chi tiết gián tiếp nói về Trần Nguyên Hãn Đặc biệt trong Lam Sơn Thực Lục (lời đề tựa của vua Lê Thái Tổ) Nguyễn Trãi đã phải tự mình xoá hết tên tuổi Trần Nguyên Hãn, kể cả những chiến công lớn
mà Trần Nguyên Hãn đứng đầu nh Tân Bình, Thuận Hoá, Chi Lăng, Xơng Giang Đó là một hạn chế lớn của lịch sử và thời đại
Chỉ sau khi vua NhânTông, năm Diên Ninh thứ hai (1456) nhân đại xá “biểu dơng ngời có công lao cũ “(Lê Quý
Đôn) đã khôi phục lại danh dự và khẳng định công lao của Trần Nguyên Hãn với khởi nghĩa Lam Sơn Chính sử của ta
nh Đại Việt Sử Kí Toàn Th và những sách sử triều Lê sau đó:
Đại Việt Thông Sử – Lê Quý Đôn, Đại Việt Sử Kí Tổng Vịnh
của Lê Tung1, Việt Sử Yếu của Lê Tung2…đã khôi phục và khẳng định những công lao to lớn của ông với khởi nghĩa Lam Sơn Những tài liệu này ghi chép về ông cũng có phần hạn chế, song có thể khẳng định và đảm bảo đợc tính chính xác của nó vì các sách sử đó đều do những cá nhân có tiếng tăm, học thức và danh vị đơng thời ghi chép lại, và chắc chắn là có dựa vào những thông tin, t liệu trớc đó của khởi nghĩa Lam Sơn … Chính vì vậy mà các tác giả của báo cáo này đã dựa vào những sách sử này, bởi nó đảm bảo nhất tính chính xác về mặt sử liệu và những cứ liệu lịch sử phục vụ cho vấn đề nghiên cứu của mình
Một số bộ sử lớn thời Nguyễn nh: Việt Sử Thông Giám
Cơng Mục (Quốc Sử Quán Triều Nguyễn); Lịch Triều Hiến Chơng Loại Chí của Phan Huy Chú … Những sách này có ghi
chép cụ thể hơn về cuộc đời và sự nghiệp của Trần Nguyên Hãn (Song chủ yếu dựa nhiều vào những dẫn chứng của sách sử triều Lê của Lê Quý Đôn ), và cũng có phần nhiều những câu truyện truyền thuyết su tầm trong dân gian Mặc dù vậy, đây cũng là một nguồn sử liệu quan trọng cho việc nghiên cứu về cuộc đời và sự nghiệp của Trần Nguyên Hãn, đặc biệt là việc đánh giá công lao của Trần Nguyên Hãn của các triều đại phong kiến sau này
1 Lê Tung, tức là Dơng Bang Bản, đỗ Hoàng giáp năm 1484.
2 Những tài liệu này , chúng tôi đợc nhà nghiên cứu lịch sử Lê Kim Thuyên ở Lập Thạch, Vĩnh Phúc cung cấp
Trang 3Trong quá trình nghiên cứu về cuộc khởi nghĩa Lam
Sơn, các tác giả: Phan Huy Lê trong Khởi Nghĩa Lam Sơn; Phan Đại Doãn, Phan Huy Lê trong Khởi nghĩa Lam Sơn và
phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc đầu thế kỷ XV…
đã đề cập một cách sơ lợc những chiến công của Trần Nguyên Hãn trong khởi nghĩa Lam Sơn, và cũng đã đi đến
nhận định: Trần Nguyên Hãn là một trong những khai quốc
công thần triều Lê, có công lao to lớn trong sự nghiệp giải phóng dân tộc đầu thế kỷ XV3 Nhà nghiên cứu lịch sử Lê
Kim Thuyên trong cuốn sách: Trần Nguyên Hãn 4, cũng đã trình bày những nghiên cứu về thân thế, sự nghiệp và di duệ của Trần Nguyên Hãn Những công trình nghiên cứu của các tác giả đó, dù gián tiếp hay trực tiếp đều đã khẳng
định công lao to lớn của Trần Nguyên Hãn trong cuộc khởi nghĩa Lam Sơn thế kỷ XV, và đã tái dựng lại đợc trên đại thể những sự kiện chính trong cuộc đời hoạt động của Trần Nguyên Hãn
Trên cơ sở những thành tựu nghiên cứu của các học giả khác về cuộc đời và sự nghiệp của Trần Nguyên Hãn, chúng tôi muốn đi sâu tìm hiểu một số vấn đề cơ bản về cuộc
đời và sự nghiệp của Trần Nguyên Hãn và cũng qua đó để hiểu sâu hơn về những diễn biến chính trị của đất nớc ta
đầu thế kỷ XV Chính vì vậy, đề tài nghiên cứu khoa học
tập sự của chúng tôi là: Trần Nguyên Hãn và một số vấn đề
lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XV.
Để thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học của mình, Trên cơ sở khai thác triệt để các nguồn sử liệu ghi chép trong các th tịch cổ, và để khắc phục sự thiếu thốn của các sử liệu chữ viết, chúng tôi đã giành nhiều thời gian để
đi khảo sát thực tế những di tích lịch sử có liên quan tới Trần Nguyên Hãn ngay tại quê hơng Ông tại Lập Thạch – Vĩnh Phúc Trong quá trình đi khảo sát của mình, chúng tôi đã thu thập đợc một số tài liệu quan trọng phục vụ cho đề tài của mình Những di tích lịch sử còn ghi lại dấu ấn lịch sử Trần Nguyên Hãn: Đền Thợng ở xã Sơn Đông, huyện Lập Thạch (Vĩnh Phúc) là Đền thờ chính thờ Trần Nguyên Hãn, tơng truyền là đợc xây dựng ngay trên nền nhà cũ của Trần Nguyên Hãn; Trong Đền còn có Bài vị, Sắc phong của triều Mạc, Thơ đề tặng của Tiến sĩ thời Lê; Đền Đức Lễ (thuộc xã
3 Phan Huy Lê , Phan Đại Doãn: Khởi nghĩa Lam Sơn và phong trào đấu tranh giải
phóng đất nớc vào đầu thế kỷ XV, NXB Khoa Học, 1965
4 Lê Kim Thuyên : Trần Nguyên Hãn, Sở Văn hoá Thông tin – Thể thao Vĩnh Phúc,
1998.
Trang 4Văn Quán, Lập Thạch), tơng truyền là nơi Trần Nguyên Hãn tập luyện binh sĩ chuẩn bị trớc khi tham gia khởi nghĩa Lam Sơn, Với Bài Vị trong Đền cũng ghi chép về cuộc đời Trần Nguyên Hãn; Ngoài ra, chùng tôi cũng đã thu thập đơc một số truyền thuyết dân gian trong vùng có liên quan tới cuộc đời và sự nghiệp đánh giặc giữ nớc của Trần Nguyên Hãn: truyện Trần Nguyên Hãn đi bán dầu ở chợ Bạch Hạc, nhằm thu thập tin tức; truyện Trần Nguyên Hãn nhặt đợc
g-ơm thần trên sông Lô; truyện Bà Chúa Lối ở Xuân Lôi… Những t liệu thực tế và truyền thuyết dân gian này, mặc
dù còn có nhiều hạn chế về tính h cấu, nhng chọn lọc kỹ những sử liệu này, cũng sẽ giúp cho chúng ta có thêm hiểu biết về cuộc đời và sự nghiệp của Trần Nguyên Hãn
I Trần Nguyên Hãn và những xu hớng cứu nớc đầu thế
kỷ xv
Những biến động trong xã hội vào cuối triều Trần biểu hiện cuộc khủng hoảng của bộ phận kinh tế điền trang thái ấp và chế độ nông nô, nô tỳ Đó là một cuộc khủng hoảng trên bớc đờng phát triển của chế độ phong kiến nớc ta Cuộc khủng hoảng này bộc lộ rõ yêu cầu thủ tiêu kinh tế điền trang thái ấp và quan hệ nông nô, nô tỳ để
mở đờng cho chế độ phong kiến tiến lên một giai đoạn mới cao hơn
Trang 5Kinh tế điền trang thái ấp tan rã thúc đẩy kinh tế địa chủ phát triển và chế độ nông nô nô tỳ suy sụp đợc thay thế bằng quan hệ địa chủ – tá điền Tuy cùng là hai loại hình của kinh tế phong kiến, nhng lúc bấy giờ, kinh tế địa chủ có mặt tiến bộ hơn vì nó mang ít tính tự cung tự cấp
và tính chất phân tán hơn so với kinh tế điền trang thái ấp Quan hệ bóc lột tá điền có phần giảm nhẹ mức độ lệ thuộc và nâng cao tính chủ động của ngời trực tiếp sản xuất hơn Trong hoàn cảnh lịch sử ấy, kinh tế địa chủ và quan hệ bóc lột tá điền còn có mặt tích cực của nó và tầng lớp địa chủ còn giữ một vai trò tích cực trong sự phát triển của xã hội Đầu thế kỷ XV, tầng lớp địa chủ này phát triển amnhj, trở thành một lực lợng xã hội quan trọng, là lực l-ợng có khả năng giải quyết nguy cơ của chế độ phong kiến
Trớc sự suy sụp của nhà Trần, năm 1400, Hồ Quý Ly lật
đổ nhà Trần và thiết lập triều Hồ (1400-1407) Hồ Quý Ly
đã tiến hành nhiều cải cách mạnh mẽ về nhiều mặt, Ông tỏ
ra là một ngời có nhiều tham vọng và táo bạo trong cách thực hiện Song, những cải cách của Hồ Quý Ly cha đáp ứng
đầy đủ yêu cầu phát triển của xã hội, cha giải quyết đợc những mâu thuẫn về kinh tế và xã hội đang đặt ra gay gắt lúc bấy giờ Chính quyền nhà Hồ mới thành lập vì thế thiếu một cơ sở xã hội vững chắc và đang đứng trớc nhiều khó khăn nghiêm trọng
Giữa lúc đất nớc đang trải qua những biến động sâu sắc, nhà Trần suy yếu và sụp đổ, nhà Hồ mới thành lập
đang gặp nhiều khó khăn thì nhà Minh đã lợi dụng thời cơ tiến hành xâm lợc nớc ta
Nhà Minh là một triều đại phong kiến hùng mạnh của Trung Quốc do Chu Nguyên Chơng thành lập năm 1368 ttrên cơ sở phong trào nông dân Trung Quốc lật đổ ách thống trị của nhà Nguyên Đến thơì Minh Thành Tổ (1402-1424) nhà Minh đạt đến giai đoạn cờng thịnh nhất và đồng thời
có khuynh hớng bành trớng thế lực ra bên ngoài Sau thời gian thăm dò và chuẩn bị, tháng 11 năm 1406, nhà Minh phát động cuộc chiến tranh xâm lợc nớc ta
Nhà Hồ trớc âm mu xâm lợc của nhà Minh đã tăng cờng củng cố lực lợng quốc phòng, tuyển một thêm quân lính,
đóng chiến thuyền, đúc vũ khí và bố trí phòng thủ đất
n-ớc chu đáo Hệ thống phòng thủ chủ yếu của nhà Hồ là phòng tuyến dọc theo bờ nam sông Đà và sông Nhị từ chân núi Tản Viên (Ba Vì) đến cửa sông Ninh (Nam Định), lấy
Trang 6thành Đa Bang (Cổ Pháp, Ba Vì) và thành Đông Đô (Hà Nội) làm căn cứ chính
Tuy nhiên, cuộc kháng chiến của nhà Hồ – không nhận
đợc sự ủng hộ của nhân dân, đã nhanh chóng thất bại Ngày 19-11-1406, quân Minh do Trơng Phụ cầm đầu, vựơt biên giới vào lãnh thổ nớc ta Ngày 20-01-1407, thành Đa Bang thất thủ, phong tuyến chính bị vỡ Tháng 06-1407 thì cuộc kháng chiến của nhà hồ hoàn toàn thất bại
Phải đến năm 1414 quân Minh mới hoàn toàn chiếm
đợc toàn bộ lãnh thổ nớc ta và hoàn thành cuộc xâm lợc của chúng Nhng từ năm 1407, nhà Minh đã thiết lập chính quyền đô hộ ở nớc ta làm công cụ phục vụ cho kế hoach
“bình định” của chúng, đồng thời tiến hành rất nhiều những chính sách thống trị về các mặt
Âm mu của nhà Minh là chiếm nớc ta làm thuộc quốc, thực hiện dã tâm đồng hoá, vĩnh viễn xoá bỏ nớc ta và sáp nhập hẳn vào lãnh thổ của nhà Minh Tháng 04-1407, Minh Thành Tổ hạ chiếu đổi nớc ta thành quận Giao Chỉ, coi nh một địa phơng của quốc gia phong kiến nhà Minh
Những khuynh hớng chính trong phong trào đấu tranh của nhân dân ta chống ách thống trị nhà Minh.
Ngay từ khi nhà Minh xâm lợc và sự thất bại của cuộc kháng chiến chống Minh của nhà Hồ, phong trào đấu tranh của nhân dân ta chống quân xâm lợc nhà Minh đã bùng
nổ trên một phạm vi rất rộng, trong một thời gian dài Các phong trào đấu tranh của nhân dân ta đã diễn ra theo ba
xu hớng chính:
1 Các cuộc khởi nghĩa của dân binh, thổ hào ở các
địa phơng
Mùa thu năm 1407, nhân dân hai huyện Động Lan – Trà
Thanh ở phủ Diễn Châu nổi lên đốt phá nhà ngụ, giết bọn
quan huyện
Phạm Chấn là một thổ hào ở Đông Triều, nổi dậy ở bình Than, lập Trần Nguyệt Hồn làm Vua, tự xng là quân Trung Nghĩa; song cuộc nội dậy này đã nhan chóng bị thất bại
Năm 1408, Trần Nguyên Thôi cầm đầu quân khởi nghĩa ở huyện Nguyên Lang, châu Tam Đái (Vĩnh Phúc – Phú Thọ); Trần Nguyên Khoáng, Nguyễn Đa Bí nổi dậy hoạt
động ở châu Thái Nguyên
Năm 1409, Hoàng Cự Liêm nổi dậy ở châu Quảng Oai
Trang 7Nguyễn S Cối tự xng Vơng, cùng Đỗ Nguyên Thế chiếm
cứ xã Nghi Dơng thuộc An Lão châu Đông Triều Theo sử nhà Minh, thì số lợng của nghĩa quân khoảng 2 vạn ngời, hoạt
động mạnh mẽ ở vùng cửa sông Hoàng Giang, sông Ma Lao,
Đại Toàn Nhng đến năm 1410 thì bị nhà Minh dập tắt
Vùng xung quanh thành Đông Quan, nghĩa binh cũng hoạt động rất mạnh Lê Nhị cầm đầu nghĩa quân ở Thanh Oai, Từ Liêm ở phủ Lạng Sơn có Hoàng Thiêm Hữu, Nguyễn Nguyên Hách Phủ thái Nguyên là khu vực hoạt động của Chu
Sử Nhan, Bùi Quý Thăng Đặc biệt là nghĩa binh áo đỏ (hay Hồng Y) ở Thái Nguyên hoạt động trong một thời gian dài, gây ra nhiều khó khăn cũng nh tổn thất cho quân xâm lợc nhà Minh
Năm 1415, vùng Thanh Hoá bùng nổ cuộc khởi nghĩa của Trần Nguyệt Hồ, tự xng là Nguyệt Hồ Vơng, hoạt động
ở vùng lu vực sông Mã
2 Những cuộc khởi nghĩa của Quý tộc Trần
Khởi nghĩa Trần Ngỗi.
Trần Ngỗi (có sách chép là Trần Quỹ) là con thứ của vua Trần Nghệ Tông (1370-1372), đời Trần đã đợc phong
là Giản Định Vơng, sang thời Hồ đổi phong là Nhật Nam Quận Vơng
Khi nhà Minh lùng bắt con cháu và quan lại nhà Trần, Trần Ngỗi phải lẩn tránh vào bến Yên Mô (Ninh Bình) Trần Triệu Cơ ở Nam Định đang chuẩn bị khởi nghĩa, liền đón Trần Ngỗi về lập lên làm Minh chủ
Cuộc khởi nghĩa này do một quý tộc Trần cầm đầu, nên ngoài mục đích chính là đánh đuổi quân Minh, còn nhằm khôi phục lại cơ nghiệp nhà Trần Nghĩa quân chuyển địa bàn hoạt động từ Ninh Bình, Nam Định vào trong miền Nghệ An, Thanh Hoá Cuộc khởi nghĩa này diễn
ra trên một địa bàn có quy mô rộng lớn, thu hút đợc đông
đảo sự tham gia của dân bing – vì ngời lãnh đạo là một quý tộc Trần, vì vậy đã gây ra nhiều khó khăn cho quân xâm lợc nhà Minh Tuy vậy, sau chiến thắng có ý nghĩa quan trọng ở Bô Cô năm 1408, nội bộ nghĩa quân đã nảy sinh những mâu thuẫn gay gắt trong bộ chỉ huy nghĩa quân
Trần Ngỗi thuộc dòng dõi quý tộc nhà Trần nên đợc Trần Triệu Cơ, Đặng Tất, Nguyễn Cảnh Chân tôn phù mà gây dựng sự gnhiệp Nhng vốn không có tài năng và uy tín rộng rãi nên khi thấy uy quyền của Đặng Tất, Nguyễn Cảnh
Trang 8Chân ngày càng to lớn thì Trần Ngỗi lo cho địa vị của mình, rồi nhân sự dèm pha, xúi giục của bọn tay chân mà quyết ý ám haij hai ngời này Hành động của Trần Ngỗi làm cho quân lính bất mãn, lòng ngời ly tán Nhiều ngời đã chán nản bỏ Trần Ngỗi đi tổ chức các cuộc khởi nghĩa khác
Khởi nghĩa của Trần Quý Khoáng.
Trần Quý Khoáng là con thứ của Mẫn Vơng Ngạc, cháu vua Trần Nghệ Tông và cũng là cháu của Trần Ngỗi Triều Trần , Ông từng giữ chức Nhập nội thị chung Khi quân Minh xâm lợc, Ông phải trốn tránh khắp nơi
Cuộc khởi nghĩa của Trần Ngỗi thất bại, những ngời theo Trần Ngỗi khởi nghĩa rút vào hoạt động ở vùng Thanh Hoá, rồi rớc Trần Quý Khoáng về làm Minh chủ, tổ chức một cuộc khởi nghĩa riêng (1409) Trần Quý Khoáng đợc coi là vua thứ hai của thời Hậu Trần, hiệu là Trùng Quang Đế
Khu vực hoạt động của nghĩa quân Trần Quý Khoáng
là vùng Thanh Hoá, Nghệ An, sau này mở rộng và hoạt động chính trong vùng Tân Bình-Thuận Hoá suốt những năm 1412-1413
Đặc điểm chung của những cuộc khởi nghĩa do những quý tộc yêu nớc lãnh đạo là ngoài mục đích lật đổ
nền đô hộ của nhà Minh, giải phóng đất nớc, còn nhằm khôi phục lại nhà Trần và bảo vệ quyền lợi của tầng lớp quý tộc Lật đổ nền đô hộ của nhà Minh, giải phóng đất nớc là nội dung yêu nớc và tiến bộ của những cuộc khởi nghĩa này Khẩu hiệu khôi phục nhà Trần đã có tác dụng bóc trần và chống đối lại sự xảo trá của nhà Minh trong việc xâm lợc nớc
ta dới chiêu bài “phù Trần diệt Hồ”
Vơng triều Trần là một trong những triều đại phong kiến phát triển nhất, với đỉnh cao là ba lần chiến thắng quân Mông Nguyên xâm lợc vào thế kỷ XIII, những chiến công hiển hách của nhà Trần chắc chắn còn ghi dấu sâu
đậm trong tâm thức của dân gian Và với việc Hồ Quý Ly
c-ớp ngôi nhà Trần, rồi lại để đất nớc rơi vào ách thống trị của nhà Minh, thì lòng “hồi cố” của nhân dân đối với một vơng triều Trần “thịnh trị” hẳn là rất lớn Chính vì vậy
mà, khi Trần Ngỗi hay Trần Quý Khoáng và nhiều quý tộc Trần khác đứng lên dựng cờ khởi nghĩa đã thu hút và tập hợp đợc đông đảo dân binh trong các vùng miền, hay cả nớc tham gia khởi nghĩa Dờng nh những ngời có chí lớn đánh
Trang 9giặc cứu nớc (nh Trần Triệu Cơ, Phạm Chấn…) đều ý thức
đợc rằng, để tập hợp nhân dân khởi nghĩa và có thể đánh thắng đợc quân Minh, thì phải lập nên một ngời thuộc dòng dõi vơng triều Trần làm Minh chủ, làm trung tâm tập hợp sức mạnh toàn dân… Tuy nhiên, do còn hạn chế về nhiều mặt mà các cuộc khởi nghĩa này đều đã đi đến thất bại và bị dìm trong biển máu của quân xâm lợc nhà Minh
3 Ngoài những cuộc khởi nghĩa của các nghĩa quân, dân binh ở các địa phơng, và các phong trào đấu tranh dới ngọn cờ lãnh đạo của quý tộc Trần, thì cũng đã xuất hiện những cuộc khởi nghĩa chống quân xâm lợc nhà Minh dới
sự lãnh đạo của tầng lớp địa chủ, mà tiêu biểu là cuộc khởi nghĩa của Lê Lợi, tụ nghĩa binh ở Lam Sơn để gây nghiệp lớn
Trong bối cảnh lịch sử nh vậy, Trần Nguyên Hãn đã lựa chọn nh thế nào?
Khi viết về Trần Nguyên Hãn, cả Lê Quý Đôn trong Đại
Việt Thông Sử, và Phan Huy CHú trong Lịch Triều Hiến
ch-ơng Loại chí đều chép rằng: “Trần Nguyên Hãn ngời huyện
Lập Thạch, là dòng dõi t đồ Trần Nguyên Đán, có học thức, giỏi binh pháp Khi nhà nhuận Hồ mất ngôi, giặc Ngô xâm chiếm nớc Nam, trăm họ lầm than, ông nuôi chí cứu đời giúp dân.”
Dòng dõi của chi họ Trần này đợc coi là có tiếng tốt, và
sử cũ ngợi ca “đức trạch của Trần Quang Khải sâu dày” Đời Quang Khải là con vua, tớc Chiêu minh đại vơng, công lớn mà
uy cũng lớn Đến đời Con của Trần Quang Khải là Văn túc
v-ơng Trần Đạo Tái nổi tiếng văn học, đợc Thợng hoàng Nhân tông “rất yêu quý, khác với các em thúc bá khác”, “muốn dùng làm chức to nhng vì trời không cho sống lâu” Cháu Quang khải là Uy túc công Văn Bích làm Thái bảo triều minh Tông Chắt cuả Quang Khải là Chơng Túc quốc thợng hầu Nguyên
Đán – tức ông ngoại của Nguyễn Trãi, làm t đồ thời Trần Nghệ Tông Đến đây thì quý tộc Trần nói chung là đã suy
vi Quan T đồ, chức to, nhng thanh bạch, chỉ giàu về sách vở
“Gia thanh” và sự “di truyền văn hoá” chắc chắn vẫn còn di truyền đến thời Trần Nguyên Hãn vì theo Lê Quý
Trang 10Đôn, Trần Nguyên Hãn là ngời “có học thức, giỏi binh pháp” Vậy ông không thể là kẻ nông phu bình thờng.5
Ngọc phả đền Tả Tớng Quốc cũng chép “ Thiên th
cao mại, học lực tinh thông, thục độc binh th, trờng vũ lực” (có chí khác thờng, học lực giỏi giang, thuộc lòng các sách binh th, có sở trờng về võ lực)6
Trần Nguyên Hãn đã có những nhận thức về thời cục,
về cục diện chính trị và cuộc đời, để tìm ra con đờng
đi rất đúng với chí hớng đã định “Luôn nuôi chí cứu đời giúp dân” (Lê Quý Đôn) hoặc “ Hãn thờng hữu ý thảo tặc” (Hãn thờng có ý thức giết giặc) Là một Tôn thất, nhng Trần Nguyên Hãn không bao giờ có một phút suy t đến việc cứu giúp, khôi phục lại cơ nghiệp nhà Trần Lo cho dân, muốn giúp dân thoát khỏi lầm than nhng không có nghĩa là dựng lại một vơng triều đã đổ vỡ.7
Từ năm 1406, lúc 17 tuổi, đến năm vào Lam Sơn, suốt 11 năm ở Sơn Đông, Trần Nguyên Hãn chỉ rèn luyện mình: đọc binh th, học võ nghệ, mài gơm và chờ thời
Thần tích ở Sơn Đông ghi nhận, ông có 42 “gia thần nội
thủ” là ngời địa phơng, còn thần tích ở Đức Lễ thì khẳng
định “ Ông ngày ngày năng đến đền Bạch Hạc luyện tập
võ nghệ”.
Sau khi nhà Minh đặt đợc ách cai trị lên nớc Đại Việt,
biến nớc Nam thành “Quận huyện Giao Chỉ” thì trên thực
tế có 2 sự kiện chính trị sôi động lúc bấy giờ
Một là: Việc tìm lập con cháu nhà Trần
Năm1400 , Hồ Quý Ly chiếm đoạt ngôi báu nhà Trần Năm 1406 Minh Thành Tổ đã khéo léo lợi dụng khẩu hiệu “Phù Trần diệt Hồ” chiếm đợc nớc Nam nhanh chóng Việc tìm lập con cháu nhà Trần là âm mu chính trị lắt léo của nhà Minh qua từng thời kì, dới những chiêu bài hết sức phức tạp:
Để đánh vào lòng ngời, cô lập cha con Hồ Quý Ly, Minh Thành Tổ nêu vấn đề “Tìm lập con cháu nhà Trần”
Đó là việc năm 1406, tổ chức đa tên Việt gian Trần Thiêm Bình mạo nhận con vua Trần về nớc
- Khi chiếm xong nớc Nam, đặt quận huyện, Trơng Phụ yết bảng “tìm bắt” con cháu nhà Trần
5 Trần Quốc Vợng, Nghĩ về Trần Nguyên Hãn và cái chết của Ông, trong: Văn hoá
Việt Nam - tìm tòi và suy ngẫm, nxb Văn Học, Hà Nội – 2003, tr.747.
6 Dẫn theo: Lê Kim Thuyên, Trần Nguyên Hãn, Sở Văn Hoá Thông tin Thể thao Vĩnh
Phúc, 1998
7 Lê Kim Thuyên, Trần Nguyên Hãn, Sở Văn Hoá Thông tin Thể thao Vĩnh Phúc, 1998.
Trang 11- Khi Lê Lợi khởi nghĩa, nhà Minh lại đề ra chiêu bài
“Tìm lập con cháu nhà Trần” Chiêu bài này, lắt léo, khi ẩn
khi hiện khiến vua Lê Lợi, phải ứng phó linh hoạt cho đến suốt thời kì lên ngôi hoàng đế (1428-1433)
Trần Nguyên Hãn do vậy, cũng phải có cách ứng phó rất mu lợc trớc chính cuộc phức tạp đó Ông “ung dung” ở Sơn Đông, rồi đứng vững vàng trong bộ chỉ huy của nghĩa quân Lam Sơn, làm đến chức Tớng Quốc Nhng cả vua Lê Lợi và vua Minh không hề lợi dụng đợc con ngời nhà Trần ở nơi ông Ông là con ngời cứu nớc, cứu dân chân chính, không dễ hiến mình cho các mục đích chính trị khác nhau, không phải là “con bài” ở trong tay ngời sử dụng
Chỉ đến khi Lê Lợi chiêu hiền đãi sĩ,ông mới từ Sơn
Đông “một lòng ra đi” Ông hiểu biết Lê Lợi để đi theo Lê Lợi cũng biết ông, hiểu ông để “rất đợc trọng dụng cho th-ờng đợc dự bàn mu kín”8
8 Đại Việt Thông Sử, truyện Trần Nguyên Hãn, sđd, tr.188.
Trang 12II Trần Nguyên Hãn và cuộc khởi nghĩa lam sơn (1418-1427).
Chiến dịch Tân Bình, Thuận Hoá.
Nhận thấy quân Minh ở Tân Bình, Thuận Hoá bị nghĩa quân cắt ở đoạn giữa, nên từ lâu không thông tin tức với Nghệ An (lúc đó thành Nghệ An bị nghĩa quân vây bọc) với Đông Đô (miền bắc Việt Nam) nên Bình Định Vơng hội họp các tớng, đa ra kế sách: Ngời giỏi chiến trận thờng
bỏ chỗ kiên cố, đánh chỗ sơ hở, tránh chỗ vững chắc, đánh chỗ trống rỗng, nh vậy thì chỉ dùng sức một phần mà thành công gấp bội
Theo lệnh của Bình Định Vơng, Trần Nguyên Hãn xuất quân với tớng Lê Nỗ (tức Doãn Nỗ, Toàn th chép là Lê Đa Bồ) cùng với hơn một nghìn quân và một thớt voi to Trần Nguyên Hãn, là t lệnh của mặt trận phơng Nam, thực hiện hai nhiệm vụ chiến lợc:
1 Giải phóng đất đai hai xứ Tân Bình, Thuận Hoá
2 Vỗ về và yên ủi nhân dân, tức là tổ chức củng cố hậu phơng, tuyển chọn quân đội, thống nhất toàn bộ lực l-ợng miền trong, cùng với lực ll-ợng nghĩa quân đã có để tập trung toàn lực tiến ra Đông Đô
Trần Nguyên Hãn là một tớng tài giỏi “Tinh thông binh
pháp” Lại là ngời nhiệt thành yêu nớc, đã lặn lội từ miền
Sơn Đông - Lập Thạch vào với Bình Định Vơng từ buổi đầu
khởi nghiệp khi Vơng chỉ là “Hào trởng một vùng” trong
mhững ngày nhóm họp lực lợng Cho nên tấm lòng “Trung quân ái quốc” của Trần Nguyên Hãn hẳn đã đợc xác định khi Lê Lợi trao cho ông chức quan T đồ ngày mồng hai Tết năm Mậu Tuất (1418)
Trang 13- Dải đất từ Nghệ An trở và đến Hoá Châu, vốn là
đất “Hậu cứ” của nhà Trần, Tĩnh Quốc đại Vơng Trần Quốc
Khang Chiêu minh Đại Vơng Trần Quang Khải có thái ấp phủ
đệ riêng ở Nghệ An đã bao năm trấn trị miền Nam Năm
1285 để chống Toạ Đô đánh từ Chiêm Thành ra, mặt trận này do Trần Quang Khải đảm nhiệm
Cuộc kháng chiến cuaTrùng Quang Đế chống quân Minh kéo dài mấy năm là nhờ đất Nghệ An và sự ủng hộ của nhân dân 2 xứ Tân Bình- Thuận Hoá rất nhiều Các t-ớng, nh Đặng Tất - trung thần của hậu Trần, là nguời Hoá Châu
Sự xác định của Lê Lợi hoàn toàn đúng đắn, khi chỉ mấy tháng sau đó, Trần Nguyên Hãn đã đem tin thắng trận trở về
Toàn bộ chiến dịch này, Đai việt sử ký toàn th ghi nh
sau:
“Mùa thu, tháng 7 bèn sai t đồ Trần Hãn và thợng tớng
Lê Nỗ(“Đại Việt thông sử” chép là Doãn Nỗ và chấp lệnh Lê Đa Bồ) bảo cho bọn Lê Đa Bồ sai hơn 1000 quân và một nghàn thớt voi to ra đánh các xứ Tân Bình-Thuận Hoávà chiêu phủ nhân dân Đến sông Bố Chính ,gặp giặc Minh, bọn Hãn
đem quân vào nơi hiểm yếu, ngầm phục quân ở Hà
Kh-ơng để dử giặc Tớng Minh là Nhậm Năng (cũng có sách dịch là Nhiệm Năng) đem hết quân tiến lên Bọn Hãn hợp quân và voi để đánh, rồi giả cách thua chạy, Năng đuổi theo, quân phục đánh ập vào Quân Minh tan vỡ, bị chém
đầu và chết đuối rất nhiều
Bấy giờ quân của Hãn, Nỗ ít mà quân của giặc nhiều, đã sai ngời báo cấp và xin quân thêm từ trớc
Vua sai tiếp bọn Lê Ngân, Lê Bồi (Đại Việt Thông Sử
chép là Phạm Bôi) Lê Văn An đem 70 chiến thuyền vợt biển
đến thẳng chỗ ấy Khi đợc tin thắng trận của Nỗ, mới thừa thắng đánh các sứ Tân Bình - Thuận Hoá Quân và dân các nơi giặc chiếm đều quy thuận Ngời Minh vào thành cố thủ Thế là Tân Bình- Thuận Hoá đều thuộc về ta cả.9
Cũng tại đây, sau khi hội đợc với đợc với quân thuỷ của tớng Lê Ngân, Lê Bôi, Lực lợng của quân Trần Nguyên Hãn với cái thế “sỹ khí đã hăng quân thanh càng mạnh” (Bình Ngô
Đại Cáo) mở đợt tổng công kích vào hậu phơng giặc; ở cái thế mạnh áp đảo bằng bốn thứ quân: quân bộ, kỵ binh, t-ợng binh, và quân thuỷ, với hai mũi giáp công, cùng tiến, cùng
9 Đại Việt sử ký Toàn th, t.2, NXB KHXH, Hà Nội-1993, tr.255.