Việt nam trước thềm đổi mới 1976 1986 (tiểu luận lịch sử đảng cộng sản việt nam)

B� GIÁO D�C VÀ ĐÀO T�O HỌC VIỆN NGÂN HÀNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ Học phần Lịch sử Đảng Cộng Sản Việt Nam ĐỀ TÀI VIỆT NAM TRƯỚC THỀM ĐỔI MỚI 1976 1986 Giảng viên hướng dẫn TS Trần Thị Mai Sinh viên thự[.]

HỌC VIỆN NGÂN HÀNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

Học phần: Lịch sử Đảng Cộng Sản Việt Nam

ĐỀ TÀI:

VIỆT NAM TRƯỚC THỀM ĐỔI MỚI 1976-1986

Giảng viên hướng dẫn : TS Trần Thị Mai

Sinh viên thực hiện : Tạ Duy An

Nguyễn Huy Bảo Phạm Trung Dũng Phạm Long Đức Bùi Anh Đức Hoàng Quý Hà Lương Thành Lộc Bùi Đức Toàn

Lớp : K24CLC-TCA

Hà Nội, ngày 01 tháng 11 năm 2022

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 2

I Tóm tắt nhanh về thời kỳ bao cấp 3

II Tình hình xã hội Việt Nam trước thềm đổi mới 4

1 Kinh tế và cơ cấu quản lý kinh tế thời bao cấp 4

1.1 Tình hình kinh tế thời bao cấp 4

1.2 Cơ chế quản lý kinh tế thời bao cấp 4

2 Văn hóa - Xã hội - Giáo dục thời bao cấp 5

2.1 Đời sống văn hóa thời bao cấp 6

2.2 Đời sống xã hội thời bao cấp 6

2.3 Giáo dục và Y tế 7

3 Tình hình chiến sự 7

LỜI MỞ ĐẦU

Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước ngày 30/4/1975, cả nước độc lập thống nhất dưới sự lãnh đạo của Đảng bước vào thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Nhiệm vụ của cách mạng Việt Nam từ đây có một sự thay đổi lớn: đất nước thoát khỏi thời kỳ vừa kháng chiến vừa kiến quốc Nhiệm vụ chính lúc này là khôi phục, ổn định xây dựng và phát triển đất nước trong điều kiện hòa bình Tình hình đó đã đặt ra một yêu cầu là cần phải có những chủ trương, chính sách, biện pháp phù hợp với tình hình mới của đất nước để thúc đẩy kinh tế – xã hội phát triển Lịch sử kinh tế Việt Nam giai đoạn 1976-1986 hay còn gọi là Thời kỳ bao cấp là giai đoạn áp dụng mô hình kinh tế cũ ở miền Bắc cho cả nước sau khi thống nhất và đồng thời là giai đoạn của những tìm tòi để thoát khỏi mô hình này Đây là thời kỳ của 2 kế hoạch 5 năm 1976-1980 và 1981-1986

I Tóm tắt nhanh về thời kỳ bao cấp

Thời bao cấp là một thời kỳ lịch sử trong giai đoạn những năm 1976 – 1986 diễn ra ở Việt Nam Từ “Thời bao cấp” là khái niệm dùng của người Việt đặt cho một thời kỳ lịch sử từng diễn ra sau chiến tranh thống nhất đất nước Sau cuộc chiến tranh dai dẳng và khốc liệt của nhân dân ta với các nước hùng mạnh nhất thế giới

Đó là thực dân Pháp, đế quốc Mỹ và nhiều quân đội của các nước đồng minh khác Khi thống nhất đất nước, toàn thể nhân dân ta bước vào giai đoạn hòa bình, xây dựng đất nước Thời kỳ đó gọi là thời kỳ bao cấp, nước ta xây dựng theo mô hình chủ nghĩa xã hội giống như Liên Xô (cũ)

Thời bao cấp có hoạt động kinh tế diễn ra với nền kinh tế kế hoạch hóa theo tư tưởng của chủ nghĩa cộng sản, xóa bỏ nền kinh tế tư nhân thay vào đó là kinh tế do nhà nước làm chủ Mặc dù trước đó, khi miền Bắc được giải phóng vào năm 1954, sau chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ thắng thực dân Pháp, nền kinh tế chỉ huy đã được áp dụng nhưng thời kỳ bao cấp đầy đủ nhất ở giai đoạn từ đầu năm 1976 –

1986 trên phạm vi toàn quốc

Với nền kinh tế kế hoạch, ngành kinh tế thương nghiệp tư nhân bị loại bỏ hoàn toàn, được coi là không hợp pháp trong nền kinh tế chính thống Theo đó, hàng hóa

sẽ phân phối tới người dân theo chế độ tem phiếu do nhà nước điều hành, nắm toàn quyền Thời kì này, việc vận chuyển hàng hóa tự do giữa các địa phương, mua bán trên thị trường bị xóa bỏ hoàn toàn Hàng hóa do nhà nước phân phối độc quyền và hạn chế trao đổi bằng tiền mặt Việc phân phối lương thực, thực phẩm sẽ dựa theo đầu người, xét theo hộ khẩu Do đó, chế độ hộ khẩu được hình thành Nổi bật nhất

là sổ gạo, trong đó có ấn định số lượng và các mặt hàng được phép mua dựa trên số khẩu trong một gia đình

Với nền kinh tế - xã hội – văn hóa do nhà nước nắm và quyết định, thời bao cấp gồm nhiều hình thức bao cấp khác nhau

- Hình thức bao cấp qua giá và số lượng hàng hóa

- Hình thức bao cấp qua chế độ tem phiếu

- Hình thức bao cấp theo chế độ cấp phát vốn của ngân sách

II Tình hình xã hội Việt Nam trước thềm đổi mới

1 Kinh tế và cơ cấu quản lý kinh tế thời bao cấp

Trên thực tế, các chủ trương, chính sách, biện pháp của Đảng ở một số mặt trong thời kỳ này chưa đáp ứng được những yêu cầu đặt ra, đặc biệt là những chủ trương, đường lối trong lĩnh vực kinh tế (những vấn đề liên quan đến lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất)

1.1 Tình hình kinh tế thời bao cấp

Vì vừa thoát khỏi chiến tranh với những hậu quả nặng nề của một nước thuần nông, nước ta gặp nhiều khó khăn sau thời kì hậu chiến tranh, xây dựng đất nước Nước ta vội vàng áp dụng và học theo mô hình xã hội chủ nghĩa của Liên Xô với nền kinh tế tập trung, kế hoạch hóa Do đó, kinh tế - xã hội của nước ta không dễ gì

có thể nhanh chóng thoát khỏi nghèo khó, khó khăn Do đó, thời kỳ bao cấp là giai đoạn mà toàn dân đang cố gắng vượt qua những điều kiện khó khăn, thiếu thốn của thực tại và tìm hướng đi để phát triển đất nước tốt hơn tuy nhiên kết quả đạt được yêu cầu bộ máy chính trị nhà nước thời bấy giờ cần phải có sự điều chỉnh hoàn toàn trên phạm vi toàn đất nước

Hầu hết người lao động làm việc trong các cơ quan, doanh nghiệp của nhà nước và sống theo chế độ tem phiếu của thời kì này Đời sống người dân gặp nhiều khó khăn, thiếu thốn về ăn mặc, về cuộc sống vật chất và tinh thần

1.2 Cơ chế quản lý kinh tế thời bao cấp

Vào thời kỳ bao cấp, cơ chế quản lý kinh tế của nước ta chính là cơ chế kế hoạch hóa tập trung, thể hiện qua những khía cạnh sau:

- Nền kinh tế do nhà nước quản lý hành chính dựa trên chỉ tiêu pháp lệnh từ trên xuống dưới Theo đó, doanh nghiệp hoạt động theo quyết định của cơ quan nhà nước liên quan với các pháp lệnh theo quy định từ vật liệu cung cấp, hình thức sản

xuất, tiền vốn, sản phẩm cùng tổ chức nhân sự, tiền lương và bộ máy hoạt động… Các doanh nghiệp sẽ có chỉ tiêu cần đạt theo kế hoạch cấp vốn của nhà nước, giao nộp sản phẩm Lỗ lãi sẽ do nhà nước quản lý

- Doanh nghiệp được các cơ quan hành chính liên quan tham gia nhiều vào việc kinh doanh, sản xuất nhưng không phải chịu trách nhiệm về lãi lỗ và pháp lý đối với các quyết định của mình Ngân sách nhà nước sẽ là cơ quan thu lãi và lỗi cho các hoạt động của doanh nghiệp

- Thời bao cấp, quan hệ tiền tệ - hàng hóa không được coi trọng hầu như chỉ là hình thức Trong đó, quan hệ hiện vật chiếm vị thế chủ đạo Nền kinh tế sẽ được nhà nước quản lý theo chế độ “cấp phát – giao nộp” Do đó, sức lao động, tư liệu sản xuất hay phát minh sáng chế không được coi là hàng hóa trên pháp luật

- Bộ máy quản lý qua nhiều cấp từ trung ương tới địa phương Do có nhiều cấp trung gian nên hoạt động không năng động, kịp thời, thậm chí dẫn tới nhiều tiêu cực ảnh hưởng tới quyền lợi của người lao động, người dân

- Thời kỳ bao cấp kéo dài trong 10 năm từ 1976 – 1986 trước khi thực hiện Đổi mới Nước ta đã thực hiện 2 kế hoạch 5 năm trong giai đoạn này bao gồm: Kế hoạch 5 năm lần thứ 2 (1976 – 1980) và kế hoạch 5 năm lần thứ 3 (1981 – 1986) Theo quan điểm của nền kinh tế xã hội chủ nghĩa, kinh tế kế hoạch hóa là điểm nổi bật quan trọng nhất với kế hoạch phân bổ mọi nguồn lực, không thừa nhận cơ chế thị trường và sản xuất hàng hóa, xem kinh tế thị trường là đặc trưng của chủ nghĩa

tư bản

- Nền kinh tế nhiều thành phần không được thừa nhận mà chỉ có kinh tế quốc doanh và tập thể là chủ đạo, để tiến hành xóa bỏ kinh tế tư nhân, cá thể và sở hữu tư nhân khỏi xã hội Do đó, kinh tế Việt Nam thời kì này lâm vào tình trạng khủng hoảng, trì trệ với nhiều tiêu cực đòi hỏi phải được cải tiến, đổi mới để theo kịp xu hướng phát triển của thời đại Do đó, thời kỳ đổi mới sau đó được áp dụng bắt đầu

từ năm 1986

2 Văn hóa - Xã hội - Giáo dục thời bao cấp

Cùng với nền kinh tế bao cấp, văn hóa, xã hội, giáo dục thời kì này cũng mang những đặc điểm riêng

2.1 Đời sống văn hóa thời bao cấp

Bên cạnh kinh tế - xã hội, văn hóa được kiểm soát trong thời bao cấp, người dân ít được tiếp xúc với văn hóa phương Tây Các mảng về phim, văn học hay nhạc… đều được nhà nước kiểm duyệt trước khi phát hành tới người dân Nội dung thường gần gũi với quần chúng, tư tưởng và quan điểm của Đảng và có giá trị nghệ thuật đem lại những giây phút thưởng thức nghệ thuật thú vị cho người dân Văn học nước ngoài chủ yếu của nước Nga Xô Viết, văn học theo tư tưởng xã hội chủ nghĩa Văn học lãng mạn bị xem là tiêu cực ở giai đoạn này

Hồi đó, chưa có phim truyền hình mà chỉ có phim truyện nhựa, phim tài liệu Phim được chiếu tại các rạp chiếu bóng lưu động, rạp chiếu bóng hay phát trên truyền hình trung ương Ngoài ra còn có phim thương mại nhưng hiếm Các phim nước ngoài là phim Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa Một số ít là phim Mỹ, Pháp, Anh và Ấn Độ…

Văn hóa chống mê tín dị đoan và chương trình phổ biến khoa học thường thức tới người dân Báo chí hoạt động theo tôn chỉ mục đích của Đảng, phục vụ nhân dân gồm đa dạng các đối tượng Báo chí được nhà nước bao cấp, không có quảng cáo Các văn nghệ sĩ được nhà nước trả lương giống công chức, hoạt động trong các cơ quan nhà nước

2.2 Đời sống xã hội thời bao cấp

Vào thời bao cấp, xã hội Việt Nam gần như không giao lưu với phương Tây vì

tư tưởng và vấn đề an ninh Xã hội ít có sự phân hóa giàu nghèo như hiện nay nhưng mức sống của người dân thấp Tất cả sinh viên ra trường đều được nhà nước phân công công việc nên không lo thất nghiệp nhưng không được tự chọn cơ quan làm việc cho mình Thi đậu đại học thời đó rất khó, ngoài học lực, tiêu chuẩn cao và xét cả lý lịch Xã hội có tính cộng đồng cao, sống có người làng nghĩa xóm thân

thiết, tối lửa tắt đèn có nhau Đời sống tinh thần không có nhiều loại hình giải trí, cuộc sống bình an nhưng còn nghèo nàn, khó khăn

2.3 Giáo dục và Y tế

Trong lĩnh vực giáo dục và y tế, thời bao cấp, giáo dục được phổ thông đại trà tới các xã phường với trường cấp 1,2 và mẫu giáo Công tác bổ túc văn hóa, xóa mù chữ trong độ tuổi đi học cho người dân Có trường bổ túc văn hóa cho cán bộ cơ sở

Từ năm 1981, học phổ thông gồm 11 năm, trong đó thêm lớp 5, áp dụng cho khu vực miền Bắc Từ 11 năm sang 12 năm, thêm lớp 9 bắt đầu từ năm 1992 –

1993, áp dụng ở miền Bắc

Về mặt y tế, người dân không mất tiền khám chữa bệnh nhưng điều kiện còn nhiều thiếu thốn Người dân đi khám chữa bệnh, mua thuốc sau đó mang hóa đơn về

cơ quan hay bệnh viện thanh toán Nhà nước viện trợ trang thiết bị y tế, thuốc men Các bệnh viện có các nhà một tầng hoặc 3 tầng, với quy mô nhỏ Bệnh viện cũng được Bộ y tế phân chỉ tiêu để thực hiện

Trước tình hình trì trệ, khủng hoảng của kinh tế và bối cảnh các nước xã hội chủ nghĩa lâm nguy, Việt Nam thực hiện công cuộc đổi mới toàn diện trên phạm vi

cả nước, theo hướng kinh tế thị trường có sự định hướng xã hội chủ nghĩa

Với khoảng thời gian 10 năm, thời bao cấp là giai đoạn mà nhiều người Việt đã trải qua Mặc dù kinh tế đất nước ngày nay đã phát triển hơn trước nhưng những thế

hệ trước vẫn nhớ về một giai đoạn sống đặc biệt này của bản thân hay của một thế hệ

3 Tình hình chiến sự

3.1 Chiến tranh biên giới Việt Nam – Campuchia.

Chiến tranh biên giới Việt Nam – Campuchia, hay còn được gọi là Chiến tranh biên giới Tây Nam, là cuộc xung đột quân sự giữa Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Campuchia Dân chủ Cuộc chiến có nguyên nhân từ các hoạt động quân sự

của quân Khmer Đỏ tấn công vào lãnh thổ Việt Nam, giết chóc người dân và đốt phá làng mạc Việt Nam trong những năm 1975–1978

Việc đánh đổ Khmer Đỏ đã được thực hiện xong từ năm 1979, tuy nhiên tàn quân Khmer Đỏ vẫn còn tồn tại và đe dọa chính phủ mới tại Campuchia dẫn tới việc Việt Nam đóng quân ở lại Campuchia trong suốt 10 năm tiếp theo

3.2 Chiến tranh biên giới Việt–Trung 1979.

Chiến tranh biên giới 1979, hay thường được gọi là Chiến tranh biên giới Việt – Trung năm 1979, là một cuộc chiến ngắn nhưng khốc liệt giữa Trung Quốc và Việt Nam, diễn ra vào ngày 17 tháng 2 năm 1979 khi Trung Quốc đưa quân tấn công Việt Nam trên toàn tuyến biên giới giữa 2 nước

Chiến tranh biên giới Việt – Trung bắt nguồn từ quan hệ căng thẳng kéo dài giữa hai quốc gia, diễn ra trong khoảng một tháng với thiệt hại về người và tài sản cho cả hai phía

Cuộc chiến kết thúc khi Trung Quốc tuyên bố hoàn thành việc rút quân vào ngày 16 tháng 3 năm 1979 sau khi Chủ tịch Tôn Đức Thắng bên phía Việt Nam ký lệnh Tổng động viên toàn dân và Trung Quốc đã đánh chiếm các thị xã Lạng Sơn, Lào Cai, Cao Bằng và một số thị trấn vùng biên Sau đó cả Trung Quốc và Việt Nam đều tuyên bố đã chiến thắng

Mặc dù chịu thiệt hại lớn và thất bại trong việc buộc Việt Nam phải rút quân khỏi Campuchia nhưng Trung Quốc đã chứng minh được rằng đối thủ Liên Xô sẽ không trực tiếp tham chiến để bảo vệ đồng minh Việt Nam của mình Cuộc chiến cũng để lại hậu quả lâu dài đối với nền kinh tế Việt Nam và căng thẳng trong quan

hệ giữa hai nước Xung đột vũ trang tại biên giới giữa hai nước vẫn còn tiếp diễn thêm hơn mười năm nữa Tới năm 1991, sau khi Liên Xô tan rã, Quan hệ ngoại giao Việt – Trung mới chính thức được bình thường hóa