LỜI NÓI ĐẦU 1. Lý do lựa chọn đề tài Nhân tố quốc tế luôn giữ vai trò quan trọng trong tiến trình phát triển của mỗi quốc gia. Không một quốc gia nào có thể tồn tại và phát triển bình thường nếu không có quan hệ với thế giới bên ngoài. Trong lịch sử quan hệ ngoại giao của Việt Nam, quan hệ Việt Nam Liên Xô có một vị trí quan trọng, góp phần tích cực vào sự phát triển của mỗi nước. Đặc biệt, mối quan hệ đó có ảnh hưởng to lớn tới tiến trình cách mạng Việt Nam. Năm 1950, Việt Nam và Liên Xô chính thức thiết lập quan hệ ngoại giao. Sự kiện này đã đánh dấu một bước phát triển mới trong quan hệ hai nước. Từ đó, quan hệ giữa hai nước đã trải qua những thời kỳ phát triển khác nhau, nhưng giai đoạn 1954 1975 vẫn là giai đoạn mà quan hệ hai nước để lại những dấu ấn nhất định trong sự phát triển của mỗi quốc gia. Quan hệ hai nước thời kỳ này đã có ảnh hưởng to lớn đối với cách mạng Việt Nam; đồng thời tác động tới vị thế, uy tín quốc tế của Liên Xô. Thời kỳ 1954 1975 cũng là thời kỳ quan hệ Việt Nam Liên Xô có những nét thăng, trầm trong bối cảnh quốc tế phức tạp với sự đan xen lợi ích của các cường quốc. Hiện nay, khi quan hệ giữa Việt Nam Liên bang Nga vẫn đang phát triển tốt đẹp Liên bang Nga trở thành đối tác chiến lược của Việt Nam, thì việc nghiên cứu mối quan hệ giữa Việt Nam và Liên Xô trong những năm 1954 1975, từ đó rút ra những đánh giá, nhận xét, kinh nghiệm phục vụ hiện tại, có một ý nghĩa thực tiễn và lý luận sâu sắc; góp phần tiếp tục phát triển quan hệ hai nước, nâng mối quan hệ đó lên tầm cao mới, phục vụ thiết thực lợi ích của hai dân tộc. Xuất phát từ những ý nghĩa đó, tôi chọn đề tài “QUAN HỆ VIỆT NAM LIÊN XÔ TRONG CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG MỸ CỨU NƯỚC 1954 1975” làm đề tài tiểu luận chuyên đề Phong trào Cộng sản và Công nhân quốc tế.
Trang 1LỜI NÓI ĐẦU
1 Lý do lựa chọn đề tài
Nhân tố quốc tế luôn giữ vai trò quan trọng trong tiến trình phát triển củamỗi quốc gia Không một quốc gia nào có thể tồn tại và phát triển bình thường nếukhông có quan hệ với thế giới bên ngoài Trong lịch sử quan hệ ngoại giao củaViệt Nam, quan hệ Việt Nam - Liên Xô có một vị trí quan trọng, góp phần tích cựcvào sự phát triển của mỗi nước Đặc biệt, mối quan hệ đó có ảnh hưởng to lớn tớitiến trình cách mạng Việt Nam Năm 1950, Việt Nam và Liên Xô chính thức thiếtlập quan hệ ngoại giao Sự kiện này đã đánh dấu một bước phát triển mới trongquan hệ hai nước Từ đó, quan hệ giữa hai nước đã trải qua những thời kỳ pháttriển khác nhau, nhưng giai đoạn 1954 - 1975 vẫn là giai đoạn mà quan hệ hainước để lại những dấu ấn nhất định trong sự phát triển của mỗi quốc gia Quan hệhai nước thời kỳ này đã có ảnh hưởng to lớn đối với cách mạng Việt Nam; đồngthời tác động tới vị thế, uy tín quốc tế của Liên Xô Thời kỳ 1954 - 1975 cũng làthời kỳ quan hệ Việt Nam - Liên Xô có những nét thăng, trầm trong bối cảnh quốc
tế phức tạp với sự đan xen lợi ích của các cường quốc
Hiện nay, khi quan hệ giữa Việt Nam - Liên bang Nga vẫn đang phát triểntốt đẹp - Liên bang Nga trở thành đối tác chiến lược của Việt Nam, thì việc nghiêncứu mối quan hệ giữa Việt Nam và Liên Xô trong những năm 1954 -1975, từ đórút ra những đánh giá, nhận xét, kinh nghiệm phục vụ hiện tại, có một ý nghĩa thựctiễn và lý luận sâu sắc; góp phần tiếp tục phát triển quan hệ hai nước, nâng mốiquan hệ đó lên tầm cao mới, phục vụ thiết thực lợi ích của hai dân tộc Xuất phát từ
những ý nghĩa đó, tôi chọn đề tài “QUAN HỆ VIỆT NAM - LIÊN XÔ TRONG
CUỘC KHÁNG CHIẾN CHỐNG MỸ CỨU NƯỚC 1954 - 1975” làm đề tài tiểu
luận chuyên đề Phong trào Cộng sản và Công nhân quốc tế.
2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Đến nay đã có nhiều công trình có liên quan được xuất bản Nhóm côngtrình viết về ngoại giao và quan hệ quốc tế “Mặt trận ngoại giao thời kỳ chống Mỹ
Trang 2cứu nước” (Nguyễn Duy Trinh, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1979); “Tình hình thế giới
và chính sách đối ngoại của chúng ta” (Lê Duẩn, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1981);
“Thắng lợi có tính thời đại và cuộc đấu tranh trên mặt trận đối ngoại của nhân dânta” (Nxb Sự thật, Hà Nội, 1985); “Mặt trận ngoại giao trong chống Mỹ cứu nướcgiai đoạn 1965-1973” (Nam Hưng, Tạp chí Lịch sử Đảng, số 5/1991); “Đấu tranhngoại giao trong giai đoạn cuối của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước”(Nguyễn Minh Vĩ, Tạp chí Lịch sử Đảng, số 2/1995); “Ảnh hưởng của văn hoáLiên Xô ở Việt Nam trong giai đoạn 1945-1954” (Lê Văn Thịnh, Tạp chí Nghiêncứu lịch sử, số 3/1996); “50 năm ngoại giao Việt Nam 1945 - 1995” (Lưu Văn Lợi,Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 1996); “Quan hệ quốc tế từ 1945 - 1995” (HoàngVăn Hiển, Nguyễn Viết Thảo, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998); “Ngoại giaoViệt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000);
“Đấu tranh ngoại giao góp phần giải phóng hoàn toàn miền Nam, thống nhất đấtnước” (Ngô Hữu Mạnh, Tạp chí Nghiên cứu quốc tế, số 2 /2000); “Ngoại giao ViệtNam hiện đại vì sự nghiệp giành độc lập, tự do 1945 - 1975” (Nguyễn Phúc Luân,Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001); “Ngoại giao Việt Nam 1945 - 2000”(Nguyễn Đình Bin, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2002…
Tựu chung lại, tổng quan các công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tàitiểu luận, có thể nhận thấy: các công trình nghiên cứu trên chỉ đi vào một số khíacạnh của quan hệ hai nước, chưa đề cập đến mối quan hệ này một cách toàn diện;vẫn còn rất nhiều vấn đề liên quan trực tiếp, hoặc gián tiếp đến quá trình Đảng lãnhđạo củng cố quan hệ với Liên Xô trong những năm 1954 - 1975 chưa được làmsáng tỏ - những yếu tố quốc tế tác động đến quan hệ Việt Nam - Liên Xô; nhữngdấu mốc quan trọng trong quan hệ Việt - Xô; những chủ trương cơ bản, chính yếunhất của Đảng nhằm củng cố quan hệ Việt Nam - Liên Xô vừa thiết lập; những hạnchế, tồn tại trong quan hệ Việt Nam - Liên Xô; so sánh quan hệ Việt Nam - Liên
Xô đặt trong so sánh với quan hệ Việt Nam - Trung Quốc
Trang 3Như vậy, ngoài những nội dung chính được xác định trong mục đích nghiêncứu, những khoảng trống trong nghiên cứu mà tôi vừa nói đến cũng là những nộidung mà tiểu luận sẽ nghiên cứu bổ sung, làm rõ thêm
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của tiểu luận là những tính toán lợi ích nước lớn mà
cụ thể là Liên Xô; đồng thời là sự viện trợ to lớn của Liên Xô cho Việt Nam tronggiai đoạn nhân dân Việt Nam tiến hành cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước; cácchủ trương do Đảng Cộng sản Việt Nam đề ra nhằm củng cố, thúc đẩy quan hệViệt Nam - Liên Xô Tuy nhiên, để có cơ sở kiểm chứng những chủ trương đó, chỉ
ra thành công và hạn chế, tiểu luận còn nghiên cứu quá trình Đảng chỉ đạo thựchiện những chủ trương trong quan hệ Việt Nam - Liên xô, song ở chừng mực nhấtđịnh
3.2 Phạm vi nghiên cứu
Tiểu luận nghiên cứu tiến trình quan hệ Việt Nam - Liên Xô, những chủtrương cơ bản, quan trọng nhất mà Đảng đề ra trong quan hệ Việt Nam - Liên Xôvới giới hạn thời gian từ năm 1954 -1975
4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
4.1 Mục đích nghiên cứu
Làm sáng tỏ hoàn cảnh lịch sử hình thành mối quan hệ Việt Nam - Liên Xô;tiến trình quan hệ cũng như những chủ trương của Đảng trong quan hệ Việt Nam -Liên Xô giai đoạn 1954 - 1975; những thành tựu và hạn chế Trên cơ sở đó rút ranhững bài học kinh nghiệm lịch sử phục vụ hiện tại
4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
Phân tích những yếu tố hình thành mối quan hệ Việt Nam - Liên Xô cũngnhư tiến trình quan hệ đó trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước giai đoạn
1954 - 1975; trong đó đặt trọng tâm làm sáng tỏ chủ trương của Đảng trong quan
Trang 4hệ với Liên Xô Dựng lại một cách khách quan bức tranh quan hệ Việt Nam - Liên
Xô những năm 1954 - 1975 thông qua việc làm sáng tỏ quá trình Đảng chỉ đạocủng cố, thúc đẩy quan hệ với Liên Xô trong khoảng thời gian trên Phân tíchthành tựu, hạn chế trong chủ trương và sự chỉ đạo thực hiện quan hệ với Liên Xôcủa Đảng những năm 1954 - 1975; nêu lên ý nghĩa của mối quan hệ đối với cáchmạng Việt Nam Rút ra những kinh nghiệm lịch sử phục vụ hiện tại
5 Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu, dựa trên cơ sở lý luậnchung của chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về các vấn đề quốc tế, vềquan hệ quốc tế, ngoài việc sử dụng rộng rãi các phương pháp phổ quát của khoahọc lịch sử như phương pháp lịch sử, phương pháp logic, tiểu luận còn sử dụng cácphương pháp khác như phương pháp phân tích; tổng hợp; đối chiếu, thống kê; sosánh, hệ thống hóa
6 Đóng góp của tiểu luận
Làm rõ những thành tựu, hạn chế của quá trình Đảng chỉ đạo thực hiện quan
hệ với Liên Xô Hiểu rõ bản chất của vấn đề về mối quan hệ đan xen trong mộthoàn cảnh quốc tế phức tạp, giữa các bên, giữa lợi ích các quốc gia dân tộc, giữanước nhỏ - nước lớn
Làm rõ việc ủng hộ Việt Nam chống Mỹ, cứu nước, ngoài yếu tố ý thức hệ,Liên Xô đồng thời theo đuổi, thực hiện và đảm bảo những lợi ích quốc gia
riêng, dung hòa giữa lợi ích quốc gia dân tộc với yếu tố ý thức hệ, trong đó lợi ích
quốc gia là yếu tố bất biến, quyết định Đó cũng là cơ sở, là điểm quy chiếu quantrọng cho việc nhìn nhận, lý giải, đánh giá mức độ, cách thức, yêu cầu và mụctiêu… của từng giai đoạn, nội dung và cách thức ủng hộ của Liên Xô đối với ViệtNam trong những năm kháng chiến chống Mỹ
Từ đó, rút ra bài học kinh nghiệm cho hôm nay
7 Kết cấu của luận văn
Trang 5Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo và Phụ lục, tiểuluận gồm 2 chương: Chương 1: Khái quát quan hệ Việt Nam - Liên Xô từ năm
1954 đến 1975; Chương 2: Kết quả và kinh nghiệm
Trang 6CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT QUAN HỆ VIỆT NAM - LIÊN XÔ TỪ NĂM 1954 ĐẾN 1975
1.1 Hoàn cảnh lịch sử hình thành mối quan hệ Việt Nam - Liên Xô 1.1.1 Chủ tịch Hồ Chí Minh - Người đặt nền móng cho mối quan hệ Việt Nam - Liên Xô
Việt Nam và Liên Xô tuy xa cách nhau hàng vạn dặm, nhưng giữa hai dântộc đã có sự tiếp xúc với nhau từ rất sớm Theo nguồn sử liệu Nga thì vào năm
1891, trong chuyến du khảo Viễn Đông, “một nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Nga
là Sa hoàng Nikolai Đệ nhị - khi còn là Thái tử đã viếng thăm Sài Gòn trên chiếnhạm Azov” Tuy nhiên, mối quan hệ gần gũi giữa hai dân tộc Việt - Nga chỉ thực
sự bắt đầu từ sau Cách mạng tháng Mười (1917) thông qua vai trò của Nguyễn ÁiQuốc - người cộng sản đầu tiên ở Đông Dương Nguyễn Ái Quốc đã lĩnh hội tưtưởng và tiếp xúc với ánh sáng của Cách mạng tháng Mười, lựa chọn con đườngcách mạng vô sản, bởi Người “hoàn toàn tin theo Lênin” Tháng 6/1923, với sựgiúp đỡ của Đảng Cộng sản Pháp, Nguyễn Ái Quốc đã sang Moscow Tại đây,Người đã thiết lập đường dây liên lạc Moscow - Paris - Việt Nam, gắn kết cáchmạng Việt Nam với Liên Xô - trung tâm cách mạng thế giới
Nguyễn Ái Quốc đã dành cho Lênin những tình cảm thật tôn kính: “Lênin,
người thầy dạy vĩ đại của cách mạng vô sản Cũng là một vị đạo đức rất cao, dạy chúng ta phải thực hiện cần, kiệm, liêm, chính Tinh thần Lênin muôn đời bất diệt”(2) Nguyễn Ái Quốc chỉ rõ Lênin là người được kính trọng ở cả phương Đông
và phương Tây: “nếu giai cấp vô sản phương Tây coi Lênin là một thủ lĩnh, một
lãnh tụ, một người thầy thì các dân tộc phương Đông lại coi Lênin là một người còn vĩ đại hơn nữa, cao quý hơn nữa”(3)
2() Hồ Chí Minh: Toàn tập (2001), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, t.10, tr.43
3() Hồ Chí Minh Toàn tập, Sdd, t.1.tr.317.
Trang 7Không chỉ ca ngợi V.I.Lênin, Nguyễn Ái Quốc còn dành nhiều trang viếtthấm đượm tình cảm yêu mến, biết ơn nước Nga Xô Viết - nhà nước công nôngđầu tiên trên thế giới Lần đầu tiên Nguyễn Ái Quốc đề cập trực tiếp đến nước Nga
là trong bài Đông Dương đăng trên tạp chí Le Revue Communiste số 14 tháng 4/1921: “Luồng gió từ nước Nga thợ thuyền, từ Trung Quốc cách mạng hoặc từ Ấn
Độ chiến đấu đang thổi đến giải độc cho người Đông Dương”(4) Trong một loạtbài viết về nước Nga sau đó, Nguyễn Ái Quốc đã tuyên truyền về thành tích củanước Nga Xô Viết, tính ưu việt của xã hội mới Người đặc biệt nhấn mạnh tới sự
giúp đỡ của nước Nga với các dân tộc thuộc địa: cách mạng Nga “không vừa lòng” với việc đọc những bài diễn văn rỗng tuếch và viết ra những quyết định “nhân
đạo” đối với các dân tộc bị áp bức mà “dạy cho họ đấu tranh, giúp đỡ họ bằng tinh thần và vật chất” Nước Nga cách mạng “không hề một chút do dự” trong việc
giúp đỡ các dân tộc mà nó đã thức tỉnh bằng cuộc cách mạng anh dũng và thắnglợi
Như vậy, chủ đích của Nguyễn Ái Quốc đã rõ ràng: hướng cuộc đấu tranh củanhân dân các thuộc địa tới nước Nga Xô viết, theo gương cách mạng Tháng Mười.Trong chương trình tóm tắt của Đảng Cộng sản Đông Dương được hội nghị ngày3/2/1930 thông qua đã nêu rõ: Cách mạng Đông Dương phải “liên kết với nhữngdân tộc bị áp bức và quần chúng vô sản thế giới, nhất là quần chúng vô sản Pháp”.Chương trình cũng nêu vấn đề “ủng hộ Liên bang Xô Viết”
Hội nghị Trung ương lần thứ tám Đảng Cộng sản Đông Dương họp từ ngày
10 đến ngày 19/5/1941 tại Pắc Bó do Hồ Chí Minh chủ trì có thảo luận về chínhsách đối ngoại, đã đề cập đến hai vấn đề rất cơ bản: chính sách đối với các dân tộcLào, Campuchia và nhiệm vụ ngoại giao của “Chính phủ nhân dân Việt Nam Dânchủ Cộng hoà” Về cuộc chiến tranh sắp bùng nổ giữa Đức, Italia với Liên Xô, hộinghị nhận định rằng Liên Xô nhất định sẽ thắng Do đó, trong mục “Võ trang khởi
nghĩa”, Nghị quyết của Hội nghị có viết: “Liên Xô thắng trận, quân Tàu phản
công, quân Nhật đang mắc sự phản công của Anh, Mỹ Tất cả các điều kiện ấy sẽ
4() Hồ Chí Minh Toàn tập, Sdd, t.1.tr.40
Trang 8giúp cho các cuộc vận động của Đảng ta mau phát triển… để gây một cuộc khởi nghĩa toàn quốc rộng lớn”(5)
Về nhiệm vụ ngoại giao, một trong bốn nhiệm vụ cụ thể được đề ra là: “Mật
thiết liên lạc với các dân tộc bị áp bức và giai cấp vô sản trên thế giới” Điều này
cho thấy là chính phủ tương lai của nước Việt Nam độc lập chủ trương đoàn kếtủng hộ và giúp đỡ các phong trào giải phóng dân tộc, đoàn kết với Liên Xô, cácnhà nước cách mạng và tiến bộ khác trên thế giới, đoàn kết với phong trào côngnhân quốc tế
Ngày 22/9/1945, 20 ngày sau khi Việt Nam tuyên bố độc lập, Chủ tịch HồChí Minh gửi mật điện cho I.V.Xtalin (qua Đại sứ Liên Xô A.E.Bogomolov tạiPháp), thông báo khẩn cấp về tình hình cách mạng Việt Nam: “Chính phủ Lâmthời nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà đã được thành lập dưới sự chủ trì của Chủtịch Hồ Chí Minh” Ngày 21/10/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủViệt Nam gửi tới Chính phủ Liên Xô bức công hàm chính thức Liên tiếp từ tháng
9 đến tháng 10/1945, từ Paris, những bức điện khẩn của Chủ tịch Hồ Chí Minh liêntục được chuyển tới Moscow Cuối năm 1946, khi thực dân Pháp liên tục gây hấn,Chủ tịch Hồ Chí Minh khẩn thiết đề nghị Liên hiệp quốc, đặc biệt là các Chính phủLiên Xô, Mỹ, Anh, Trung Quốc nhanh chóng có biện pháp ngăn chặn hành độngthiếu đạo lý đó; yêu cầu Liên Xô và các nước “khôi phục lại những quyền cơ bảncủa Việt Nam là được thừa nhận độc lập dân tộc và thống nhất lãnh thổ”(6) Tiếcrằng, các nước lớn (gồm cả Liên Xô) đã có lập trường tiêu cực trước nguyện vọngchính đáng và những đề nghị hợp tình, hợp lý của Việt Nam
Năm 1950, cục diện cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp có những thayđổi căn bản theo chiều hướng tích cực Ngày 14/1/1950, Chính phủ Việt Namtuyên bố “sẵn sàng đặt quan hệ ngoại giao với chính phủ nước nào trọng quyềnbình đẳng, chủ quyền lãnh thổ và chủ quyền quốc gia của nước Việt Nam để cùng
t.7 tr 99,131.
6() Hồ Chí Minh, Toàn tập, Tập 4, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tr 171.
Trang 9nhau bảo vệ hoà bình và xây đắp dân chủ thế giới” Trên tinh thần đó, ngày23/1/1950, Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Hoàng Minh Giám thay mặt Chính phủ ViệtNam gửi công hàm cho Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Liên Xô, đề nghị hai nước kiếnlập quan hệ ngoại giao chính thức và trao đổi đại sứ Ngày 30/1/1950, Liên Xô đáplại công hàm, đồng ý thiết lập quan hệ
Sau sự kiện trên, Chủ tịch Hồ Chí Minh bí mật thực hiện chuyến công tácngoại giao đặc biệt: ngày 3/2/1950, đúng dịp kỷ niệm 20 năm ngày Đảng ta ra đời,Người đã tới Matxcơva Người đã hội đàm với các nhà lãnh đạo Liên Xô để tranhthủ sự ủng hộ và giúp đỡ của Liên Xô với cuộc kháng chiến của nhân dân ViệtNam Các nhà lãnh đạo Liên Xô khẳng định sẽ viện trợ vũ khí, trang bị quân sự,lương thực và thuốc men cho Việt Nam Đây là một thắng lợi ngoại giao cực kỳquan trọng, đã phá tan thế bao vây, cô lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, như
lời Chủ tịch Hồ Chí Minh đánh giá: “mấy năm kháng chiến đã đưa lại cho nước ta
một cuộc thắng lợi to nhất trong lịch sử Việt Nam, tức là hai nước lớn nhất trên thế giới - Liên Xô và Trung Quốc dân chủ, và các nước dân chủ mới đã thừa nhận nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà là một nước ngang hàng trong đại gia đình dân chủ thế giới Nghĩa là ta đã đứng hẳn về phe dân chủ và nhập vào khối 800 triệu nhân dân chống đế quốc”(7)
Như vậy, cho đến năm 1954, thái độ của Liên Xô đối với Việt Nam khá thậntrọng, “thân không gần, xa không lạnh” Tuy quan hệ không thật gần gũi, song từnăm 1950 trở đi, Liên Xô bắt đầu viện trợ những khoản vật chất quan trọng choViệt Nam
1.1.2 Tình hình quốc tế và tương quan lực lượng trên thế giới
Từ khi Mỹ chính thức phát động cuộc chiến tranh lạnh (3/1947), Mỹ và Liên
Xô luôn coi châu Âu là khu vực trọng tâm chiến lược trong cuộc đấu tranh nhằmhạn chế sức mạnh và phạm vi ảnh hưởng của đối phương Trong bối cảnh đó, châu
Á - nơi đang diễn ra những cuộc đấu tranh giành độc lập của nhân dân các nướcthuộc địa được coi là “khu vực biên duyên” chiến lược Tuy nhiên, cùng với sự
7() Hồ Chí Minh Toàn tập, Sđd, t.6, tr 423-424
Trang 10biến đổi của tình hình quốc tế, châu Á dần trở thành địa bàn xung đột giữa hai siêucường Mỹ, Xô và là nơi diễn ra những cuộc đấu tranh gay gắt giữa hai hệ thốngtrên thế giới Theo đó, vị trí của bán đảo Đông Dương trong chiến lược của Mỹ vàLiên Xô cũng bắt đầu có sự thay đổi, cùng với sự leo thang của chiến tranh lạnh,
sự biến đổi phức tạp của tình hình quốc tế đã dẫn đến sự thay đổi chính sách vềĐông Dương của cả Mỹ và Liên Xô
Từ đầu năm 1950, giới cầm quyền Mỹ đã từng bước nhận thức lại vị trí chiếnlược của Việt Nam, coi đây là chiến tuyến quan trọng để chống lại “sự bành trướngcủa chủ nghĩa cộng sản” ở khu vực châu Á
Cùng với sự thay đổi về chiến lược Đông Dương của Mỹ, các nhà lãnh đạoLiên Xô cũng dần nhận thức được tầm quan trọng của Đông Dương nói chung,Việt Nam nói riêng, trong việc mở rộng phạm vi ảnh hưởng của mình ở châu Á
Do vậy, Liên Xô đã đi từ chỗ không can dự vào Đông Dương đến chỗ thể hiện sựủng hộ của mình đối với Việt Nam trong cuộc đấu tranh chống lại sự xâm lược củathực dân Pháp và đế quốc Mỹ Trong những năm 50, Liên Xô đã thông qua TrungQuốc để ủng hộ Việt Nam và từ những năm 60, Liên Xô đã có sự viện trợ trực tiếp
về kinh tế và quân sự cho Việt Nam Tuy nhiên, cũng giống như Mỹ, các nhà lãnhđạo Liên Xô vẫn không coi Việt Nam là khu vực trọng điểm trong chiến lược củamình
Từ đầu những năm 60 của thế kỷ XX, Mỹ bắt đầu đưa quân trực tiếp canthiệp vào Việt Nam Việc Liên Xô công khai ủng hộ Việt Nam đã khiến Mỹ càngquyết tâm hơn trong việc biến miền Nam Việt Nam thành bàn đạp để tiêu diệt chủnghĩa cộng sản, nhằm ngăn chặn “Đông Nam Á hoá đỏ” Như vậy, trước sự biếnđổi phức tạp của tình hình quốc tế, Mỹ đã từng bước thay đổi chính sách về ĐôngDương và can thiệp trực tiếp vào Việt Nam Mức độ can dự ngày càng sâu củaLiên Xô diễn ra tương đồng với quá trình mở rộng chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam
Sự tham gia của Liên Xô trong chiến tranh Việt Nam có thể được giải thíchbởi nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có cả sự cạnh tranh quyết liệt giữa haisiêu cường Xô - Mỹ ở những nơi có tầm quan trọng đối với việc mở rộng phạm vi
Trang 11ảnh hưởng của mình Trong chiến tranh Việt Nam, Liên Xô đã tuân thủ nhữngnguyên tắc “luật chơi” của cuộc chiến tranh lạnh Vấn đề là, những tính toán chiếnlược của Liên Xô đối với Mỹ trong cuộc chiến tranh này có sự trùng hợp lợi íchđối với cuộc kháng chiến của nhân dân Việt Nam Sự trùng hợp này ít nhất cũngđược thể hiện rõ ở những phương diện sau:
Thứ nhất, kẻ thù lớn nhất của Liên Xô (với tư cách là một bên của cuộc chiến
tranh lạnh) cũng là kẻ thù lớn nhất của dân tộc Việt Nam (với tư cách là một quốcgia bảo vệ nền độc lập dân tộc và toàn vẹn lãnh thổ) Do đó, dưới góc độ của chiếntranh lạnh thì mối quan hệ giữa Liên Xô với cuộc kháng chiến chống Mỹ của nhândân Việt Nam được xây dựng trên cơ sở “hai bên cùng có lợi”.
Thứ hai, nếu quan niệm chiến tranh lạnh là một cuộc chiến ý thức hệ thì cả
hai nước Việt Nam - Liên Xô đều có chung lý tưởng, trong cùng một “phe” Liên
Xô, với tư cách là quốc gia đứng đầu của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa,ngoài lợi ích của một “siêu cường” còn có trách nhiệm giúp đỡ cho Việt Nam -một quốc gia luôn tỏ ra kiên định với con đường chủ nghĩa xã hội và có mối quan
hệ thủy chung với đất nước Xô Viết Đây là những tiền đề quan trọng của mốiquan hệ hữu nghị Việt - Xô thời kỳ này Đồng thời, lịch sử của mối quan hệ ViệtNam - Liên Xô tự thân nó cũng là một cơ sở vững chắc
1.2 Quá trình quan hệ Việt Nam - Liên Xô
1.2.1 Quan hệ Việt Nam - Liên Xô giai đoạn 1950 - cuối 1954
Trong giai đoạn đầu, Liên Xô đã hình thành quan hệ chính trị toàn diện vớiViệt Nam, ủng hộ chủ trương và đường lối khôi phục và xây dựng miền Bắc ViệtNam Tuy nhiên, quan hệ này lại không đậm đà bằng quan hệ với các nước khác
Ví dụ ngày 3/2/1950, Liên Xô mới đặt quan hệ ngoại giao với Inđônêxia (sau ViệtNam 3 ngày), song tháng 1/1953 Liên Xô đã cử đại sứ đi Giacacta, trong khi đómãi đến gần 2 năm sau tức là ngày 4/11/1954, Liên Xô mới cử Lavraschev - đại sứđầu tiên của Liên Xô đến Hà Nội Tổng bí thư Khrushev và Boulganin đã đi thăm
Ấn Độ, Miến Điện và Apganixtan vào tháng 12/1955 và đã 2 lần đi thăm TrungQuốc (vào tháng 8/1958 và tháng 10/1959), song không hề đi thăm Việt Nam
Trang 12Đoàn đại biểu xô viết tối cao Liên Xô do chủ tịch Vôrôsilốp dẫn đầu đi thămInđônêxia trước rồi mới đến Việt Nam (tháng 5/1957) Bộ trưởng quốc phòng Liên
Xô cũng đã đi thăm Ấn Độ và Miến Điện (2/1957), song vẫn không đi thăm ViệtNam Hội hữu nghị Việt - Xô được thành lập từ tháng 3/1950, nhưng hội hữu nghị
Xô - Việt mãi đến ngày 31/7/1958 mới được thành lập
Về kinh tế, biểu hiện cụ thể là Liên Xô đã giúp Việt Nam thực hiện kế hoạch
3 năm khôi phục kinh tế 1955-1957 và kế hoạch 3 năm phát triển kinh tế và vănhoá 1958-1960 Theo Hiệp định ký ngày 18/7/1955, Liên Xô đã viện trợ khônghoàn lại cho Việt Nam 40 triệu rúp để xây dựng và khôi phục 146 xí nghiệp côngtrình công nghiệp và cơ quan thuộc các ngành cơ khí, than, điện lực và côngnghiệp nhẹ Tháng 3/1959, Liên Xô cho Việt Nam vay 100 triệu giúp để thực hiện
kế hoạch 3 năm phát triển kinh tế nói trên Ngoài ra, Liên Xô còn giúp Việt Namxây dựng 21 đài khí tượng thuỷ văn, 156 trạm thuỷ văn các cấp, cho Việt Nam vay
350 triệu rúp để mua trang thiết bị máy móc và xây dựng một số nông trường,trồng cây nhiệt đới theo hiệp định 14/6/1960 Trong thời gian từ 1955 - 1960, Liên
Xô đã cử 1547 chuyên gia các ngành sang công tác tại Việt Nam và nhận 420 thựctập sinh và 1267 sinh viên Vịêt Nam sang học tập tại Liên Xô Tuy nhiên sự giúp
đỡ của Liên Xô cho Việt Nam so với các nước không phải Xã hội chủ nghĩa ở châu
Á là khá khiêm tốn(8)
Tuy nhiên, trong thái độ của Liên Xô đối với cuộc kháng chiến chống Mỹcứu nước của Việt Nam có một số biểu hiện sau đây:
Thứ nhất, Liên Xô chủ trương giữ nguyên trạng ở miền Nam và chủ trương
hoà bình để thi hành hiệp định Geneve Liên Xô muốn Việt Nam phấn đấu giànhthắng lợi trong xây dựng miền Bắc để động viên và thúc đẩy đấu tranh chính trị ởmiền Nam, giải quyết vấn đề miền Nam bằng thương lượng, bằng con đường hoàbình Do vậy Liên Xô ít đề cập đến đấu tranh vũ trang và đấu tranh chính trị ở
Inđônêxia vay thêm 17,5 triệu rúp Tháng 2/1960, Liên Xô và Inđônêxia ký tổng hiệp định thứ 2
về hợp tác kinh tế và kỹ thuật theo đó Liên Xô cho Inđônêxia vay 250 triệu đôla.
Trang 13miền Nam Các phương tiện thông tin đại chúng của Liên Xô rất ít đưa tin về thắnglợi quân sự của nhân dân miền Nam và cũng không lên án thẳng chính quyền Mỹtrong các hoạt động ở miền Nam.
Lý do Liên Xô có thái độ trên đây theo Đảng Lao động Việt Nam là sau khiStalin mất, Khrushev lên thay đã đi vào con đường xét lại Năm 1956, tại Đại hộilần thứ XX, Đảng Cộng sản Liên Xô đã đưa ra đường lối “cùng tồn tại hoà bình”,
“quá độ hoà bình”, “thi đua hoà bình” và chương trình đầy tham vọng “đuổi kịp vàvượt Mỹ” về sản xuất sản phẩm tính theo đầu người trong thời gian ngắn nhất” Vìmục tiêu và lợi ích của mình, Liên Xô chủ trương hoà hoãn với chủ nghĩa đế quốcnhất là đế quốc Mỹ, coi đó là nhiệm vụ chiến lược hàng đầu, nhằm tranh thủ vốn
và kỹ thuật của Mỹ và phương Tây và giữ nguyên trạng của châu Âu để tạo ranhững điều kiện quốc tế thuận lợi cho xây dựng Chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô Liên
Xô e ngại phong trào giải phóng dân tộc sẽ như “đốm lửa cháy rừng”, cản trở hoàhoãn, ảnh hưởng đến mục tiêu chiến lược của Liên Xô
Thứ hai, do trọng tâm chiến lược mới của Liên Xô là nhằm củng cố khối Xã
hội chủ nghĩa ở Đông Âu, mà biểu hiện rõ nhất là việc thành lập khối “SEV”(9)
năm 1949 và tổ chức Hiệp ước Varsava 1955(10), đòi các nước đế quốc giữ nguyên
sự tham gia của cac nước xã hội chủ nghĩa ở châu Âu là: Liên Xô, Anbani, Ba Lan, Bungari, Hungari, Tiệp Khắc, Rumani; năm 1950, kết nạp thêm Cộng hòa dân chủ Đức Mục tiêu của SEV là tăng cường sự hợp tác giữa các nước xã hội chủ nghĩa, thúc đẩy sự tiến bộ về kinh tế và
kĩ thuật, thu hẹp dần sự chênh lệch về trình độ phát triển kinh tế giữa các nước thành viên, không ngừng nâng cao mức sống của nhân dân.
10 () Khối VASAVA là một liên minh quân sự gồm 8 nước XHCN: Liên Xô, Albania (rút ra
năm 1968), Ba Lan, Bulgaria, Đông Đức, Hungary, Romania, Tiệp Khắc, đã ký kết tại VASAVA năm 1955 Đây là một hiệp ước quân sự do Liên Xô thành lập và chỉ huy nhằm chống lại khối quân sự NATO, do Mỹ đứng đầu, trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh Trụ sở của khối đặt tại thủ
đô VASAVA của Ba Lan Khối này được thành lập ngày 14 tháng 5 năm 1955 tại VASAVA Thành Viên: Liên Xô, Tiệp Khắc, Đông Đức, Hungary, Bungary, Ba Lan, Albania, Nam Tư (được mời), Montenegro (được mời)
Trang 14trạng châu Âu, thực hiện hoà hoãn Đông - Tây, đẩy lùi chiến tranh lạnh, nên Liên
Xô tránh đối đầu căng thẳng với Mỹ và các nước phương Tây
Cần nói thêm là yếu tố Trung Quốc cũng đóng một vai trò quan trọng trongmối quan hệ giữa Việt Nam - Liên Xô Sau Hội nghị Geneve, uy tín của TrungQuốc tăng cao trên trường quốc tế Trung Quốc đã bắt đầu mở rộng ảnh hưởng, tậphợp lực lượng ở châu Á và châu Phi, đặc biệt là ở Đông Nam Á và Nam Á Điều
đó thể hiện trong vai trò của Trung Quốc ở Hội nghị Băngđung (Inđônêxia 1955)
(11), gạt bỏ ảnh hưởng của Liên Xô Trung Quốc cũng tìm cách hạn chế ảnh hưởngcủa Liên Xô trong khu vực thông qua vấn đề Việt Nam, tránh gây căng thẳng với
Mỹ Tuy nhiên, trong giai đoạn này, mâu thuẫn Xô - Trung chưa bộc lộ công khai,nên quan hệ Việt - Xô vẫn giữ được ở mức độ bình thường
1.2.2 Quan hệ Việt Nam - Liên Xô giai đoạn cuối 1954 - 10/1964
Trong giai đoạn tiếp theo từ cuối những năm 1954 đến tháng 10/1964, quan
hệ Việt Nam - Liên Xô diễn ra trong bối cảnh mới Đây là giai đoạn đường lối cáchmạng Việt Nam có sự thay đổi Trong thời gian này, Việt Nam chủ trương “tăngcường đoàn kết toàn dân, kiên quyết đấu tranh giữ vững hoà bình, đẩy mạnh cáchmạng Xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc, đồng thời đẩy mạnh cách mạng dân tộc dânchủ nhân dân ở miền Nam, thực hiện thống nhất nước nhà trên cơ sở độc lập, dânchủ và giàu mạnh, thiết thực góp phần tăng cường phe Xã hội chủ nghĩa và bảo vệhoà bình ở Đông Nam Á và trên thế giới”(12)
Thái độ và sự giúp đỡ của Liên Xô được biểu hiện trên một số khía cạnhsau: để giúp Việt Nam thực hiện kế hoạch 5 năm lần thứ nhất (1961 - 1965), Liên
Xô đã cho Việt Nam vay 430 triệu rúp theo hiệp định 23/12/1960 với những điều
11() Hội nghị của 29 nước Á, Phi họp tại Băngđung (Bandung, Inđônêxia) từ 18 đến 24.4.1955,
theo sáng kiến của Inđônêxia, Miến Điện (nay là Myanma), Ấn Độ, Pakixtan và Xâylan (Ceylan, nay là Xri Lanka) Hội nghị đã thảo luận những vấn đề thiết yếu của nhân dân các nước Á, Phi: chủ quyền dân tộc và sự nghiệp đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân, xúc tiến sự hợp tác hoà bình trên thế giới, hợp tác kinh tế, văn hoá giữa các nước tham gia hội nghị.
12() Nghị quyết đại hội lần thứ III của Đảng (9/1960).
Trang 15kiện ưu đãi Ngoài ra, Liên Xô cũng cho Việt Nam vay 350 triệu rúp để phát triểncác nông trường trồng cây nhiệt đới theo hiệp định 14/6/1960 Ngoài ra, Liên Xôcòn viện trợ cho Việt Nam 20 triệu rúp để chống sốt rét trong những năm 1961-
1965. Với sự giúp đỡ của Liên Xô, Việt Nam đã hoàn thành cải tạo và xây dựng 90
xí nghiệp và công trình các loại trong đó có 43 công trình công nghiệp, đáng kể làmột số nhà máy điện có tổng công suất là 71.300 kw, các công trình khai khoángnhư mỏ thiếc Tĩnh Túc, mỏ apatit Lào Cai, nhà máy cơ khí Hà Nội, nhà máy supephốt phát Lâm Thao, nhà máy chè Phú Thọ, nhà máy cá hộp Hải Phòng, TrườngĐại học Bách Khoa, Trường Đại học Nông Nghiệp I Hà Nội
Tuy nhiên, trong suốt giai đoạn này, Liên Xô không cử bất cứ đoàn cán bộcao cấp nào sang thăm Việt Nam Đoàn lớn nhất cũng chỉ do Ủy viên Bộ chính trị,
Bí thư Trung ương Đảng Mukhidinop dẫn đầu sang dự Đại hội lần thứ III ĐảngLao động Việt Nam Năm 1960, Hồ Chủ Tịch đã mời Khrushop sang thăm ViệtNam, nhưng Khrushop đã không sang, trong khi đó lại đi thăm Inđônêxia, Ấn Độ,Miến Điện và Apganixtan vào tháng 2 và 3/1960 Liên Xô chỉ cử đoàn quân sự cấpthấp do Đại tướng Patov, Phó Tổng tham mưu trưởng, dẫn đầu sang thăm ViệtNam, trong khi đó cả bộ trưởng quốc phòng, tư lệnh không quân lẫn tư lệnh hảiquân đã lần lượt đi thăm Inđônêxia vào tháng 3/1963(13)
Thái độ của Liên Xô đối với Việt Nam xấu hẳn kể từ giữa năm 1963, sau khiViệt Nam công khai phát biểu một số quan điểm về các vấn đề quốc tế và sau khiChủ tịch Lưu Thiếu Kỳ (Trung Quốc) thăm Việt Nam vào tháng 5/1963 Thái độ
đó được biểu hiện rõ nét trong các bức thư của Trung ương Đảng Cộng sản Liên
Xô gửi Trung ương Đảng Lao Động Việt Nam ngày 28/11/1963 và nhất là lá thưngày 6/7/1964 Bức thư đó viết: “Trong thời gian gần đây, một số hoạt động củacác đồng chí trong Trung ương Đảng lao động Việt Nam đã làm cho chúng tôi nghingại và phiền lòng vì những hành động đó rõ ràng đi ngược lại những lời tuyên bốcủa các đại biểu Việt Nam về tình hữu nghị Xô Việt một chiến dịch không thânthiện chống Liên Xô gần đây được tiến hành ngày càng rộng rãi và tích cực tại
13() Vụ Liên Xô, Về quan hệ Việt Xô, 1985, tr.11-12.
Trang 16nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa Trong các hội nghị bí mật của Đảng và trongnhân dân đã phổ biến rộng rãi đủ điều bịa đặt nhằm reo rắc sự hoài nghi đối với đấtnước của Lênin, khêu lên tình cảm không tốt đẹp đối với đất nước của Lênin phảichăng những sự kiện kể trên đang gây thiệt hại lớn lao cho mối tình hữu nghị Xô
- Việt chúng tôi mong muốn một cách chính đáng rằng hữu nghị thì phải đượcđáp lại bằng hữu nghị”(14)
Đối với nhiệm vụ đẩy mạnh cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở miềnNam Việt Nam, thái độ của Liên Xô cũng có những biểu hiện tiêu cực Cũng nhưgiai đoạn trước, Liên Xô chủ trương giải quyết vấn đề miền Nam Việt Nam bằngphương pháp hoà bình, không muốn Việt Nam phát động cuộc đấu tranh vũ trang ởmiền Nam Việt Nam, chỉ muốn Việt Nam tập trung sức lực xây dựng Chủ nghĩa xãhội ở miền Bắc và bằng cách đó tác động vào diễn biến của tình hình miền Nam
Vì vậy, ngày 25/2/1963, Trung ương Đảng cộng sản Liên Xô đã khuyên Việt Namnên lợi dụng đề nghị của chính quyền Kennedy (Mỹ) về thương lượng nhằm “trunglập hoá” Việt Nam để phục vụ cho việc củng cố vị trí của nước Việt Nam Dân chủCộng hòa, tạo điều kiện thuận lợi cho cuộc đấu tranh của các lực lượng yêu nướcmiền Nam Việt Nam, đồng thời giúp thủ tiêu lò lửa căng thẳng ở Đông Nam Á
Vì thế, Liên Xô viện trợ rất ít vũ khí cho cuộc đấu tranh quân sự ở miềnNam Tháng 9/1962, khi đồng chí Văn Tiến Dũng sang Liên Xô đề nghị tăngcường viện trợ quân sự, Liên Xô chỉ nhận giúp với số lượng rất ít Ngày 28/1/1963,Đại sứ Liên Xô tại Hà Nội Tovmasyan đã được Trung ương Đảng Cộng sản Liên
Xô uỷ nhiệm đến gặp thủ tướng Phạm Văn Đồng nhấn mạnh chỉ viện trợ kinh tếcho miền Nam thôi Liên Xô cũng đón tiếp một cách lạnh nhạt các đại diện củaMặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam (MTDTGPMNVN) Liên Xôcũng phản ửng yếu ớt trước việc Mỹ dùng không quân tấn công miền Bắc ngày 5/8
và 18/9/1964 Đặc biệt, Liên Xô đã tìm cách thoái thác nghĩa vụ đồng chủ tịch cảhai Hội nghị Geneve về Lào và Đông Dương thể hiện trong thư của Bộ ngoại giao
14() Vụ Liên Xô, Về quan hệ Việt Xô, 1985, tr.12 Trước đó tháng 2/1964, khi đoàn đại biểu Việt Nam do đ/c Lê Duẩn dẫn đầu sang trao đổi ý kiến với Liên Xô về các vấn đề quốc tế, Krushev đã doạ cắt viện trợ quân sự cho Việt Nam.
Trang 17Liên Xô ngày 27/7 và 17/8/1964 Đặc biệt, Liên Xô đã thoả hiệp với Mỹ về vấn đềLào trên cơ sở ngừng bắn, lập chính phủ liên hiệp đứng đầu là Phouma Sở dĩ liên
Xô muốn hợp tác với Mỹ để giải quyết vấn đề Lào là để đánh đổi lấy việc Mỹ chấpnhận sự kiện “bức tường Berlin” được dựng lên vào ngày 13/8/1961
Chính trong giai đoạn này, mâu thuẫn Liên Xô - Trung Quốc và nhân tốTrung Quốc đã trở thành trở ngại lớn cho sự phát triển quan hệ Việt Nam - Liên
Xô Điều này được biểu hiện rõ rệt qua những hành động và thái độ của Liên Xôđối với Việt Nam Trong thời gian từ 1960 - 1964, Trung ương Đảng Lao độngViệt Nam đã nhận được khoảng 13 lá thư và các thông báo của Ban Chấp hànhTrung ương và Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Liên Xô Phần lớn những bức thư vàthông báo này đều đề cập đến sự bất đồng Liên Xô - Trung Quốc, đề nghị hội đàmhai đảng Liên Xô - Việt Nam, phàn nàn lãnh đạo đảng và báo chí Việt Nam phêphán lập trường của Đảng cộng sản Liên Xô, phê phán Việt Nam có thái độ khôngthân thiện với chuyên gia Liên Xô ở Việt Nam Các chuyến viếng thăm của Liên
Xô tới Việt Nam do Pônômarinốp, Bí thư Trung ương Đảng dẫn đầu vào tháng2/1962 và đoàn do Andrôpốp, Bí thư Trung ương Đảng dẫn đầu vào tháng 1/1963,đều nhằm lôi kéo tranh thủ Việt Nam(15) Trong lá thư gửi Trung ương Đảng Laođộng Việt Nam ngày 6/7/1964, Trung ương Đảng Cộng sản Liên Xô đã đề nghịTrung ương Đảng Lao động Việt Nam phải “thay đổi lập trường”
Trong bối cảnh bất đồng Liên Xô - Trung Quốc bộc lộ công khai, Liên Xôquan tâm nhiều hơn đến việc tranh thủ các nước lớn khác trong khu vực nhưInđônêxia, Ấn Độ, nhằm tranh giành ảnh hưởng với Mỹ và Trung Quốc Tuynhiên, Liên Xô đã không cắt quan hệ với Việt Nam như đã làm với Albani vàTrung Quốc vì vị thế của Việt Nam trong ván bài với Mỹ Đây là giai đoạn xấunhất trong lịch sử quan hệ giữa hai nước.
1.2.3 Quan hệ Việt Nam - Liên Xô giai đoạn 11/1964 - 1/1973
Sự quan tâm của Liên Xô đối với cuộc kháng chiến chống Mỹ của Việt Namchỉ thực sự bắt đầu vào cuối năm 1964, sau khi Mỹ leo thang mở cuộc tấn công
15() Vụ Liên Xô, Về quan hệ Việt Xô, 1985, tr.15.