Câu hỏi và trả lời môn xã hội học chính trị

Câu hỏi 1: Xã học học chính trị nghiên cứu gì? Phân biệt XHHCT và chính trị học? Xã hội học chính trị là một môn khoa học rất đặc thù và do đó cũng rất phức tạp, xét trên mọi chiều cạnh của nó, từ đối tượng và phương pháp nghiên cứu, từ xác định bộ máy, khái niệm, phạm trù đến nội dung và những đặc điểm của nó với tư cách là một khoa học. Nằm trong một tập hợp lớn các khoa học xã hội và nhân văn, xã hội học chính trị có vị trí và tầm quan trọng riêng của nó, góp phần vào việc nghiên cứu các vấn đề xã hội cũng như nghiên cứu phương diện xã hội của chính trị trong quá trình phát triển. Xã hội học chính trị càng trở nên cần thiết và hữu ích khi xã hội vận động và phát triển dưới tác động mạnh mẽ của những cải cách và đổi mới, của đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá để chuyển mình từ một nước nông nghiệp sang một nước công nghiệp, từ xã hội truyền thống sang xã hội hiện đại, từ mô hình phát triển đơn tuyến và đơn trị, đóng cửa và khép kín sang mô hình phát triển mới với mở cửa, hội nhập, hợp tác song phương và đa phương, hợp tác và cạnh tranh để phát triển. Đó là phương thức phát triển dựa trên tiền đề ổn định, đặc biệt là ổn định chính trị, bằng cách tổng hợp cả nội lực và ngoại lực, chú trọng giải quyết các vấn đề phát triển kinh tế xã hội đồng thời chú trọng cả môi trường sinh thái tự nhiên lẫn môi trường xã hội nhân văn, do đó cũng ngày càng được nhận thức đầy đủ hơn từ các chủ thể lãnh đạo và quản lý về vai trò mục tiêu động lực của con người, của văn hoá. Xã hội học chính trị là một môn khoa học đầy tính triển vọng, không chỉ vì ở nước ta, nó là một ngành khoa học non trẻ, đang hình thành mà còn vì đổi mới hệ thống chính trị, dân chủ hoá đời sống chính trị và đời sống xã hội nói chung đang đòi hỏi rất nhiều ở xã hội học chính trị, đang chờ đợi nó đưa ra những câu trả lời xác thực mà xã hội đang cần. Đổi mới kinh tế xã hội và đổi mới hệ thống chính trị đã khách quan hoá vai trò, tầm quan trọng và tính triển vọng của xã hội học chính trị. Nhìn một cách tổng quát, đất nước xã hội con người Việt Nam đang đổi mới, đang hướng tới phát triển bền vững, đang chủ động liên kết, hội nhập trong khu vực và trên thế giới. Tình hình phát triển hiện nay của xã hội ta cùng với xu thế và bối cảnh quốc tế đang tạo ra cơ hội cho sự phát triển xã hội học chính trị. Mặt khác cũng có không ít những khó khăn và thách thức đối với sự phát triển của nó, nhất là đặt trong tương quan so sánh với thành tựu xã hội học chính trị của các nước trong khu vực và trên thế giới. Thứ nhất, xã hội học chính trị là một phân hệ, một chuyên ngành của xã hội học. Nó có thể được nhìn nhận như một xã hội học chuyên biệt nằm trong cơ cấu tổng thể của xã hội học, là phái sinh của xã hội học đại cương. Hình dung cụ thể hơn, xã hội học chính trị là khoa học, nghiên cứu mặt xã hội của chính trị, của đời sống chính trị dựa trên các quan điểm, nguyên lý và phương pháp xã hội học. Nếu xã hội học đại cương vạch ra lý luận và phương pháp nghiên cứu về tổ chức và cơ cấu xã hội, các quan hệ xã hội giữa người và người trong hoạt động hành vi, giao tiếp ứng xử, các động thái và xu hướng biến đổi của xã hội, của các tập hợp xã hội (nhóm lớn và nhóm nhỏ), của các cộng đồng, tính cơ động xã hội, các chuẩn mực đánh giá xã hội, các diễn biến về dư luận và phản ứng xã hội đối với các sự kiện xã hội và hành vi con người (người cầm quyền và dân thường)... thì các xã hội học chuyên biệt (xã hội học lao động, xã hội học gia đình, xã hội học nông thôn, xã hội học đô thị... ) dựa trên lý luận và phương pháp xã hội học đi sâu nghiên cứu các vấn đề hay khía cạnh xã hội của từng lĩnh vực hoạt động, từng đối tượng chủ thể trong các lĩnh vực hoạt động đó, từ đó đưa ra những đề xuất, khuyến nghị hay

chính trị học?

Xã hội học chính trị là một môn khoa học rất đặc thù và do đó cũng rất phức tạp, xét trên mọi chiều cạnh của nó, từ đối tượng và phương pháp nghiên cứu, từ xác định bộ máy, khái niệm, phạm trù đến nội dung và những đặc điểm của nó với tư cách là một khoa học

Nằm trong một tập hợp lớn các khoa học xã hội và nhân văn, xã hội học chính trị có vị trí và tầm quan trọng riêng của nó, góp phần vào việc nghiên cứu các vấn đề xã hội cũng như nghiên cứu phương diện xã hội của chính trị trong quá trình phát triển

Xã hội học chính trị càng trở nên cần thiết và hữu ích khi xã hội vận động và phát triển dưới tác động mạnh mẽ của những cải cách và đổi mới, của đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá để chuyển mình từ một nước nông nghiệp sang một nước công nghiệp, từ xã hội truyền thống sang xã hội hiện đại, từ mô hình phát triển đơn tuyến và đơn trị, đóng cửa và khép kín sang mô hình phát triển mới với mở cửa, hội nhập, hợp tác song phương và

đa phương, hợp tác và cạnh tranh để phát triển Đó là phương thức phát triển dựa trên tiền đề ổn định, đặc biệt là ổn định chính trị, bằng cách tổng hợp cả nội lực và ngoại lực, chú trọng giải quyết các vấn đề phát triển kinh tế - xã hội đồng thời chú trọng cả môi trường sinh thái - tự nhiên lẫn môi trường xã hội - nhân văn, do đó cũng ngày càng được nhận thức đầy đủ hơn từ các chủ thể lãnh đạo và quản lý về vai trò - mục tiêu động lực của con người, của văn hoá

Xã hội học chính trị là một môn khoa học đầy tính triển vọng, không chỉ vì ở nước ta, nó là một ngành khoa học non trẻ, đang hình thành mà còn

vì đổi mới hệ thống chính trị, dân chủ hoá đời sống chính trị và đời sống xã

hội nói chung đang đòi hỏi rất nhiều ở xã hội học chính trị, đang chờ đợi nó đưa ra những câu trả lời xác thực mà xã hội đang cần Đổi mới kinh tế - xã hội và đổi mới hệ thống chính trị đã khách quan hoá vai trò, tầm quan trọng

và tính triển vọng của xã hội học chính trị Nhìn một cách tổng quát, đất nước - xã hội - con người Việt Nam đang đổi mới, đang hướng tới phát triển bền vững, đang chủ động liên kết, hội nhập trong khu vực và trên thế giới Tình hình phát triển hiện nay của xã hội ta cùng với xu thế và bối cảnh quốc tế đang tạo ra cơ hội cho sự phát triển xã hội học chính trị Mặt khác cũng có không ít những khó khăn và thách thức đối với sự phát triển của nó, nhất là đặt trong tương quan so sánh với thành tựu xã hội học chính trị của các nước trong khu vực và trên thế giới

Thứ nhất, xã hội học chính trị là một phân hệ, một chuyên ngành của

xã hội học Nó có thể được nhìn nhận như một xã hội học chuyên biệt nằm trong cơ cấu tổng thể của xã hội học, là phái sinh của xã hội học đại cương Hình dung cụ thể hơn, xã hội học chính trị là khoa học, nghiên cứu mặt

xã hội của chính trị, của đời sống chính trị dựa trên các quan điểm, nguyên

lý và phương pháp xã hội học Nếu xã hội học đại cương vạch ra lý luận và phương pháp nghiên cứu về tổ chức và cơ cấu xã hội, các quan hệ xã hội giữa người và người trong hoạt động - hành vi, giao tiếp ứng xử, các động thái và xu hướng biến đổi của xã hội, của các tập hợp xã hội (nhóm lớn và nhóm nhỏ), của các cộng đồng, tính cơ động xã hội, các chuẩn mực đánh giá

xã hội, các diễn biến về dư luận và phản ứng xã hội đối với các sự kiện xã hội và hành vi con người (người cầm quyền và dân thường) thì các xã hội học chuyên biệt (xã hội học lao động, xã hội học gia đình, xã hội học nông thôn, xã hội học đô thị ) dựa trên lý luận và phương pháp xã hội học đi sâu nghiên cứu các vấn đề hay khía cạnh xã hội của từng lĩnh vực hoạt động,

từng đối tượng - chủ thể trong các lĩnh vực hoạt động đó, từ đó đưa ra những

đề xuất, khuyến nghị hay những dự báo về quản lý, về chính sách, về tổ chức hoạt động và đời sống của con người và xã hội

Xã hội học chính trị là một kiểu, một dạng cụ thể - đặc thù trong cái chung, phổ biến của xã hội học Đó là xã hội học chuyên biệt về chính trị

Có những chuyên biệt xã hội học tương ứng với từng lĩnh vực hoạt động của đời sống mà cũng có những chuyên biệt xã hội học nghiên cứu về

cơ cấu, hình thái hoạt động lao động đặc thù: xã hội học văn hoá, xã hội học khoa học, xã hội học nghệ thuật, xã hội học tôn giáo Xã hội học chính trị vừa nghiên cứu lĩnh vực hoạt động chính trị vừa nghiên cứu các quan hệ xã hội trong tổ chức - thiết chế - thể chế chính trị, con người và nhân cách chính trị

Đối tượng nghiên cứu của XHH chính trị: XHH chính trị là một

ngành XHH chuyên biệt nghiên cứu hành vi chính trị của người có quyền lực và không quyền lực XH trong tương tác của các tập hợp chính trị, trong

đó hành vi chính trị của người ta được xác lập trên cơ sở người ta hội nhập như thế nào vào cấu trúc quyền lực với sự tác động tương hỗ của các thiết chế nhà nước, tôn giáo, văn hóa, giáo dục, đạo đức, gia đình…

Trong đó:

- Hành vi chính trị: là cách thức tư duy và hành động của 1 người hay một chủ thể XH trong cuộc đấu tranh giành giữ và thực thi quyền lực XH

- Tập hợp chính trị: là tập hợp của những người, nhóm người được tổ chức trên những quy chuẩn xác định về quyền lực trong đó mỗi người, mỗi chủ thể tìm được vị thế, vai trò của mình trong hệ thống quyền lực nhất định

XHH chính trị nghiên cứu:

- Xã hội học chính trị với tư cách là một khoa học mang tính liên ngành (xã hội học, chính trị học), nó vừa thực hiện những nghiên cứu cơ bản vừa hướng tới mục đích thực tiễn là nghiên cứu ứng dụng Nó nghiên cứu cơ sở

xã hội, tính liên kết xã hội, năng lực xã hội của hoạt động chính trị của con người, cá nhân, tổ chức và cộng đồng

- Những nghiên cứu về đoàn kết dân tộc, đồng thuận xã hội, giải quyết mâu thuẫn, xung đột xã hội, phát triển dân chủ xã hội, phát huy nguồn lực xã hội của chính trị đó là những vấn đề mà xã hội học chính trị có lợi thế và

ưu thế để giải quyết

- Là một khoa học, xã hội học chính trị cũng như các khoa học khác đều

có nội dung nghiên cứu của mình trên hai phương diện: Lịch sử và lý luận

- Xã hội học chính trị có cơ sở phương pháp luận chung, đó là CNDVBC và CNDVLS trong triết học Mác và trong chủ nghĩa Mác Nó cũng đồng thời dựa trên cơ sở phương pháp luận ngành và chuyên ngành, chung đúc từ xã hội học và chính trị học

- Miền, tức là đối tượng nghiên cứu của xã hội học chính trị phải chăng

là điểm giao nhau, là chỗ giao thoa giữa xã hội học và chính trị học

- Xã hội học chính trị phải khai thác triệt để từ xã hội học những tư tưởng về xã hội và cơ cấu xã hội, hoạt động, hành vi của chủ thể con người

xã hội, từ cá nhân tới cộng đồng

- Xã hội học chính trị đồng thời tựa vào chính trị học trên những vấn đề

về quyền lực, cầm quyền và thực thi quyền lực của chủ thể được uỷ quyền cũng như thái độ và hành vi xã hội của số đông dân chúng khi uỷ quyền, giao quyền cho những người cầm quyền và tổ chức thực thi quyền lực của chính mình

- Theo đó, nói tới nghiên cứu lý luận của xã hội học chính trị không thể không nói tới việc nghiên cứu tập hợp chính trị, hành vi chính trị, sự kiện và quá trình chính trị, tác động của các nhân tố xã hội tới tổ chức và hoạt động của chính trị, của hệ thống chính trị trong xã hội, trong đời sống chính trị của xã hội

- Các vấn đề mà xã hội học chính trị nghiên cứu đều xoay quanh hoạt động chính trị của những cá nhân, nhóm, lực lượng xã hội với những thúc đẩy từ động cơ và lợi ích khác nhau, do đó cũng khác nhau về thái độ và hành vi, những phản ứng và hiệu quả xã hội khác nhau đối với chính trị

- Trong những vấn đề ấy nổi lên mối quan hệ giữa chính trị và xã hội Giải quyết mối quan hệ này là chỗ đến của các vấn đề nghiên cứu đặt ra

từ chỗ đứng của xã hội học chính trị Dù rất quan trọng nhưng chính trị không phải là tất cả xã hội, nó chỉ là một lĩnh vực hoạt động của đời sống xã hội

Thứ hai, phân biệt XHH chính trị và Chính trị học:

Chính trị học là một khoa học lý thuyết phổ quát về chính trị, quá trình

chính trị và hoạt động chính trị Chính trị học được ví như Triết học xã hội học của chính trị, nó đem lại những phân tích và khái quát lý luận về bản chất, cấu trúc, đặc trưng, xu hướng vận động và phát triển của chính trị theo các lớp quan hệ chủ yếu sau đây:

 Quan hệ lợi ích và quyền lực chính trị

 Quan hệ thiết chế và thể chế chính trị

 Quan hệ hoạt động và vận động chính trị

 Quan hệ thời gian và không gian chính trị (tạo thành quá trình chính trị)

 …

Các lớp quan hệ nêu trên thể hiện trong đời sống chính trị đều liên hệ mật thiết và xác định với các chủ thể và đối tượng chính trị, sự kiện và tình huống chính trị, mục đích và phương tiện, động cơ và hành vi chính trị với những hình thái lịch sử - cụ thể Những nội dung và những tri thức của chính trị học, có thể nói, đó là cơ sở lý luận tư tưởng của xã hội học chính trị Nó được xem như cái cốt vật chất của xã hội học chính trị Dựa trên "nguồn lực" này, xã hội học chính trị bằng phương pháp, thủ pháp xã hội học, tạo dựng

và thiết kế nên nội dung nghiên cứu, tìm ra cái logic nghiên cứu thuộc về đối tượng nghiên cứu của mình

XHH chính trị nghiên cứu mặt xã hội, phương diện xã hội, các yếu tố,

khía cạnh, vấn đề xã hội của đời sống chính trị, của hoạt động chính trị, của con người và tổ chức chính trị

Vậy là, xã hội học chính trị ra đời như là một tái cấu trúc từ xã hội học

và chính trị học tạo thành một cấu trúc riêng của mình Xã hội học chính trị

là một tổng hợp liên ngành những tri thức lý luận và phương pháp của chính trị học và xã hội học Nó là một tổng hợp, tích hợp chứ không phải là một tổng số số học, một phép cộng giản đơn, cơ giới giữa xã hội học với chính trị học

Xã hội học chính trị sử dụng, vận dụng các quan điểm, nguyên tắc phương pháp xã hội học để đi sâu nghiên cứu, làm sáng tỏ bản chất xã hội của chính trị, đời sống chính trị, hoạt động chính trị của con người và của các tổ chức, lực lượng chính trị trong một cơ cấu xã hội chỉnh thể

Quan hệ giữa xã hội học chính trị với chính trị học là một quan hệ tác động tương hỗ biện chứng, nhân quả xét về mặt nội dung lý luận Chính trị học cung cấp cho xã hội học chính trị những kiến giải về bản chất của chính trị và quyền lực chính trị, những tính quy luật của sự xuất hiện, phát triển, biến đổi của quyền lực chính trị, từ đó XHH chính trị xem xét những tác nhân xã hội, sự biểu hiện về mặt xã hội của chính trị và quyền lực chính trị

đó làm sâu sắc hơn những đảm bảo xã hội của việc thực thi, giữ vững quyền lực của chủ thể quyền lực Nhờ có xã hội học chính trị mà chính trị học có thêm những sở cứ sinh động về mặt xã hội để làm sâu sắc hơn lý luận của mình

Quan hệ này không phải là quan hệ phái sinh của xã hội học đối với xã hội học chính trị Cả chính trị học và xã hội học chính trị đều nằm trong tập hợp của các khoa học chính trị Từ những khoa học độc lập mà hợp thành hệ thống

Xã hội học chính trị và chính trị học đều có chung mục đích nghiên cứu

là làm rõ bản chất của quyền lực chính trị và những yếu tố của quyền lực chính trị

CT học chú ý nghiên cứu mối quan hệ giai cấp, dân tộc, quốc gia, quan

hệ giữa các tổ chức trong việc hình thành và phát triển quyền lực chính trị nhà nước

Những tri thức đó làm rõ thêm việc nghiên cứu quan hệ quyền lực giữa con người với con người, giữa các tổ chức XH, thiết chế xã hội với cơ cấu

XH trong XHH chính trị

Câu hỏi 3: Trình bày những tư tưởng XHHCT của Khổng Tử Ý

nghĩa của những tư tưởng này với việc phát triển của chuyên ngành XHHCT?

Trả lời I- Tư tưởng XHHCT của Khổng Tử

Tư tưởng xã hội học chính trị của Khổng Tử được thể hiện thông qua

tư tưởng quản lý xã hội, nó đóng vai trò nền tảng trong học thuyết Khổng

Tử Ông coi “Đức Trị” là phương pháp quản lý xã hội, ông chủ trương xây dựng xã hội có đạo với những khuôn mẫu, chuẩn mực cụ thể, được xuất phát

từ gia đình, môi trường xã hội hóa đầu tiên của con người Về phương thức

tổ chức bộ máy nhà nước, Khổng tử chủ trương trọng dụng người có đức, có tài Đối với người cầm quyền ngoài những phẩm chất “có đức, có tài” còn phải biết nêu gương

Khổng Tử là người đầu tiên nói nhiều nhất đến tư cách người cầm quyền, đến bổn phận họ phải sửa mình, phải làm gương cho dân, phải giáo hóa dân Ông không tách rời đạo đức và chính trị, ông đã đạo đức hóa chính trị Tất cả triết lý chính trị của ông gồm trong từ “đức trị” mà danh từ này có nghĩa là người trị dân phải có đức, phải trị dân bằng đức chứ không phải bằng bạo lực

1- Về phương châm quản lý xã hội: Khổng Tử đề cao việc thâu

phục nhân tâm chứ không phải đề cao việc cai trị thông qua sự nô dịch thân xác bằng hình phạt Ông đề cao “đức trị” không đồng tình pháp trị, Nho giáo cho rằng trị nước bằng “đức trị” thì nắm được cốt lõi, cái sâu kính trong thâm tâm con người, đó là “liêm sỉ”

Khẳng định tính chính nghĩa của đường lối “đức trị”, ông cho rằng nhà cầm quyền mà theo đường lối “đức trị” là lấy đức của mình để cảm hóa mọi người

Ông đã nhìn thấy mối quan hệ giữa nhận thức đạo đức và hành vi

đạo đức, cũng như vai trò sức mạnh của uy tín, của ý thức đạo đức cá nhân trong cộng đồng Xã hội sẽ ổn định, thịnh trị khi nền đạo đức được

thực thi từ “thiên tử” đến “thứ dân” Để củng cố đức trị Khổng Tử yêu cầu phải “Chính danh” và là biện pháp thực thi đức trị

- Đức trị nhưng không mâu thuẫn với hình phạt, không phủ nhận

hình phạt mà thừa nhận hình phạt có điều kiện “Danh bất chính, tắc

ngôn bất thuận; ngôn bất thuận, tắc sự bất thành; sự bất thành, tắc lễ nhạc bất hưng; lễ nhạc bất hưng tắc hình phạt bất trúng; hình phạt bất trúng, tắc dân vô sở thố thủ túc” Hình phạt phải đúng, ông chủ trương khoan dung để được lòng người, đồng thời kêu gọi nhà cầm quyền phải nghiêm khắc với

dân, tránh để cho dân hờn Khoan dung và nghiêm khắc là những biện

pháp bổ trợ lẫn nhau trong việc cai trị làm cho nền chính trị được hài hòa

Tuy vậy, tư tưởng chính trị của Nho giáo Khổng Tử mang tính chất không tưởng, bởi lẻ trong xã hội có bóc lột, áp bức thì những lời tuyên bố của nền “đức trị”: (coi dân như con, đối xử với dân như chính bản thân mình, lấy tâm của dân chúng làm tâm của nhà cầm quyền) thật là sáo rỗng, ngụy biện Thực tế lịch sử cho thấy một số nền chuyên chế phong kiến trước đây mặc dù đề cao đức trị song lại xử phạt tùy tiện thiếu nghiêm minh Giai cấp thống trị đều dựa vào quyền lực và xuất phát từ lợi ích giai cấp để xử lý mọi vấn đề chứ chẳng theo tôn chỉ của nền đức trị

- Nho giáo đưa ra đường lối đức trị nhà khôi phục tình trạng rối loạn

từ trong gia đình đến ngoài thiên hạ, xây dựng và duy trì xã hội ổn định, có trật tự, kỷ cương, sao cho giai cấp địa chủ phong kiến mãi là giai cấp thống trị, còn giai cấp khác mãi là giai cấp bị áp bức, bị thống trị Để thi hành đường lối đức trị và nhằm xây dựng một xã hội phong kiến ổn định, có trật

tự, kỷ cương và thái bình thịnh trị Nho giáo đề cập đến nhiều vấn đề như đạo làm vua, đạo bề tôi, mối quan hệ giữa vua – bề tôi – dân, dân và vai trò của dân

- Cơ sở cho phương châm đức trị ông đề cao đường lối xây dựng và

cũng cố đạo đức từ gia đình cho đến ngoài xã hội

Trong hệ thống tổ chức theo quan niệm của Nho giáo “nhà” là trọng điểm và cũng là cơ sở của hệ thống nhà-nước-thiên hạ Ở đây Nhà mang hai nghĩa: gia đình và gia tộc

+ Nhà được nhìn nhận như là một xã hội thu nhỏ, được coi như

“môi trường” thử thách đầu tiên của mỗi cá nhân Trong môi trường thu nhỏ đặt ra hàng loạt chuẩn mực, những yêu cầu để đảm bảo nền đức trị Đó là mỗi cá nhân phải hiếu thảo với cha mẹ, hội đủ ngũ thường (nhân, lễ, nghĩa, trí, tín), thực hiện tam cương (cha – con, chồng – vợ, anh – em) Như vậy cá nhân có nghĩa vụ chứ không phải cá nhân tự do.

+ Nhà là nơi mỗi cá nhân tu dưỡng theo những chuẩn mực bắt buộc, cũng là cầu nối giữa cá nhân và cộng đồng lớn hơn Nho giáo yêu cầu nhà cầm quyền phải thực hiện cho được: Tu thân - tề gia - trị quốc – bình thiên

hạ Khổng Tử cho rằng tề gia cũng chính là trị quốc “duy kẻ nào có hiếu với cha mẹ, thuận với anh em, mới thi hành việc chính trị từ nơi nhà mình Đó cũng là việc làm chính trị rồi”