Độc quyền và độc quyền nhà nước trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, những biểu hiện của độc quyền trong bối cảnh cách mạng 4 0 hiện nay

MỤC LỤC MỤC LỤC i PHẦN I LỜI MỞ ĐẦU 1 PHẦN II NỘI DUNG 2 CHƯƠNG I MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ ĐỌC QUYỀN VÀ ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC 2 1 1 Khái quát về chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩa tư bản độc quyền.MỤC LỤCMỤC LỤCiPHẦN I: LỜI MỞ ĐẦU1PHẦN II: NỘI DUNG2CHƯƠNG I: MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ ĐỌC QUYỀN VÀ ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC21.1. Khái quát về chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.21.1.1. Chủ nghĩa tư bản độc quyền.21.1.2. Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.41.2. Những biểu hiện của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.51.2.1. Sự kết hợp về nhân sự giữa các tổ chức độc quyền và nhà nước tư sản.51.2.2. Sự hình thành và phát triển của sở hữu nhà nước.51.2.3. Sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản.6CHƯƠNG II:72.1. Thực trạng độc quyền tại Việt Nam hiện nay72.2. Ảnh hưởng của độc quyền đến kinh tế xã hội Việt Nam112.2.1. Tích cực112.2.2. Tiêu cực11CHƯƠNG III: MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỐI VỚI TÌNH TRẠNG ĐỘC QUYỀN HIỆN NAY123.1. Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa123.2. Nâng cao vai trò của các chủ thể trong quản lý chống độc quyền doanh nghiệp133.2.1. Đối với nhà nước:133.2.2. Đối với tổ chức xã hội nghề nghiệp, cộng đồng dân cư và người dân:143.2.3. Đối với người tiêu dùng:153.3. Đẩy mạnh cải cách Doanh nghiệp nhà nước theo hướng giảm bớt tính độc quyền153.4. Sử dụng hiệu quả các công cụ quản lý kinh tế của nhà nước trong kiểm soát, chống độc quyền doanh nghiệp173.5. Tăng cường hợp tác với các định chế của khu vực và trên thế giới trong hoạt động chống độc quyền18KẾT LUẬN20TÀI LIỆU THAM KHẢO21  PHẦN I: LỜI MỞ ĐẦUNền kinh tế thị trường nước ta mới phát triển, do đó, trong nhận thức cũng như thực tiễn, một số hiện tượng của nền kinh tế thị trường còn được hiểu khác nhau và thậm chí chưa phù hợp với thông lệ quốc tế, trong đó có khái niệm độc quyền. Để góp phần nhận thức đúng vấn đề, bài viết nêu lên những nét cơ bản xung quanh khái niệm độc quyền, thực trạng độc quyền và nêu ra một số giải pháp xử lý vấn đề độc quyền trong tình hình hiện nay ở nước ta.Theo quan điểm của chủ nghĩa MacLenin, sau giai đoạn cạnh tranh tự do, chủ nghĩa tư bản phát triển lên giai đoạn cao hơn là chủ nghĩa tư bản độc quyền và sau đó là chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước. Thực chất, đây là những nấc thang mới trong quá trình phát triển và điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản cả về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất để thích ứng với những biến động mới trong tình hình phát triển kinh tếchính trị thế giới từ cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX. Để hiểu rõ hơn, sau đây là phần trình bày về quan điểm của chủ nghĩa MacLenin về biểu hiện của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước và vận dụng quan điểm đó để phân tích sự điều tiết kinh tế của nhà nước. Do đó, tôi đã lựa chọn chủ đề “ Độc quyền và độc quyền nhà nước trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, những biểu hiện của độc quyền trong bối cảnh cách mạng 4.0 hiện nay” để có cái nhìn sâu và rộng hơn. PHẦN II: NỘI DUNGCHƯƠNG I: MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ ĐỌC QUYỀN VÀ ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC1.1. Khái quát về chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.1.1.1. Chủ nghĩa tư bản độc quyền.a. Nguyên nhân hình thành. Theo Lênin tự do cạnh tranh đẻ ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất này, khi phát triển tới một mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyềnV.I.Lenin xác định bản chất kinh tế của chủ nghĩa tư bản độc quyền qua năm đặc điểm kinh tế cơ bản: 1. Sự phát triển của lực lượng sản xuất dưới tác dụng của tiến bộ khoa học kỹ thuật, làm xuất hiện những ngành sản xuất mới mà ngay từ đầu đã là những ngành có trình độ tích tụ cao. Đó là những xí nghiệp lớn, đòi hỏi những hình thức kinh tế tổ chức mới 2. Vào 30 năm cuối của thế kỷ XIX, những thành tựu khoa học kỹ thuật mới xuất hiện, một mặt làm xuất hiện những ngành sản xuất mới đòi hỏi xí nghiệp phải có quy mô lớn; mặt khác, nó dẫn đến tăng năng suất lao động, tăng khả năng tích lũy tư bản, thúc đẩy phát triển sản xuất lớn. 3. Tác động của các quy luật thị trường tư bản chủ nghĩa làm biến đổi cơ cấu kinh tế xã hội theo hướng tập trung sản xuất quy mô lớn. 4. Những xí nghiệp và công ty lớn có tiềm lực kinh tế mạnh tiếp tục cạnh tranh với nhau ngày càng khốc liệt, khó phân thắng bại, vì thế nảy sinh xu hướng thỏa hiệp, từ đó hình thành các tổ chức độc quyền. 5. Cuộc khủng hoảng kinh tế 1873 trong toàn bộ thế giới tư bản chủ nghĩa làm phá sản hang loạt xí nghiệp vừa và nhỏ, thúc đảy nhanh quá trình tích tụ vaftaajp trung tư bản. 6. Sự phát triển của hệ thống tín dụng thúc đẩy tập trung sản xuất, nhất là hình thành các công ty cổ phần, tạo tiền đề cho sự ra đời của các tổ chức độc quyền.b. Đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền. 1. Sự tập trung sản xuất và sự thống trị của các tổ chức độc quyền: Tích tụ và tập trung sản xuất cao dẫn đến hình thành các tổ chức độc quyền. Tổ chức độc quyền là liên minh giữa những nhà tư bản lớn để tập trung vào trong tay một phần lớn (thậm chí toàn bộ) sản phẩm của một ngành, cho phép liên minh này phát huy ảnh hưởng quyết định đến quá trình sản xuất và lưu thông của ngành đó. 2. Tư bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính: Tư bản tài chính là sự thâm nhập và dung hợp vào nhau giữa tư bản độc quyền ngân hàng và tư bản độc quyền trong công nghiệp. Bọn đầu sỏ tài chính thiết lập sự thống trị của mình thông qua chế độ tham dự. Với một số tư bản nhất định, một trùm tư bản tài chính có thể chi phối được những lĩnh vực sản xuất rất lớn. 3. Xuất khẩu tư bản: Là đặc điểm quan trọng của chủ nghĩa tư bản độc quyền. Xuất khẩu tư bản là sự mở rộng quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa ra nước ngoài, là công cụ chủ yếu để bành chướng sự thống trị, bóc lột, nô dịch cuả tư bản tài chính trên toàn thế giới. 4. Sự phân chia thế giới về mặt kinh tế giữa các liên minh độc quyền quốc tế: thực chất sự phân chia thế giới về mặt kinh tế là phân chia thị trường tiêu thụ hàng hóa, ngườn nguyên liệu và đầu tư. 5. Sự phân chia thế giới về mặt lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc: sự cạnh tranh về kinh tế trong xuất khẩu tư bản đã dẫn đến chiến tranh và tạo ra chế độ thuộc địa. Do đó cần có sự phân chia lãnh thổ giữa các nước tư bản để phân chia sức ảnh hưởng về kinh tế của từng cường quốc đến từng khu vực.1.1.2. Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.a. Khái niệm: Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là chủ nghĩa tư bản độc quyền có sự điều tiết, can thiệp của nhà nước về kinh tế, là phương thức kết hợp giữa sức mạnh của tư bản độc quyền với sức mạnh kinh tế của nhà nước. Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là một nấc thang phát triển của chủ nghĩa tư bản độc quyềnb. Nguyên nhân hình thành.V.I.Lenin đã chỉ rõ: Chủ nghĩa tư bản độc quyền chuyển thành chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là khuynh hướng tất yếu. Dựa vào tư tưởng của MacLenin, có thể nhận thấy nguyên nhân dẫn đến sự hình thành của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước do: 1. Sự phát triển của lực lượng sản xuất dẫn đến quy mô của nền kinh tế ngày càng lớn, tính chất xã hội hóa của nền kinh tế ngày càng cao dẫn đến sự tích tụ và tập trung sản xuất cũng tăng theo. 2. Sự phát triển phân công lao động xã hội với sự xuất hiện các ngành mà tư nhân không muốn đầu tư. 3. Sự độc quyền làm cho mâu thuẫn kinh tếchính trịxã hội ngày càng sâu sắc. 4. Xu hướng quốc tế hóa đời sống kinh tế, sự bành trướng của các liên minh độc quyền quốc tế xung đột với hàng rào bảo hộ quốc gia. 5. Cuộc đấu tranh với chủ nghĩa xã hội hiện thực và tác động của cách mạng khoa học và công nghệ đòi hỏi sự can thiệp trực tiếp của nhà nước vào đời sống kinh tế.1.2. Những biểu hiện của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.1.2.1. Sự kết hợp về nhân sự giữa các tổ chức độc quyền và nhà nước tư sản. V.I. Lênin đã từng nhấn mạnh rằng, sự liên minh về nhân sự của các ngân hàng với công nghiệp được bổ sung bằng sự liên minh về nhân sự của ngân hàng và công nghiệp với chính phủ theo kiểu: “Hôm nay là bộ trưởng, ngày mai là chủ ngân hàng; hôm nay là chủ ngân hàng, ngày mai là bộ trưởng”.Hình thức kết hợp: thông qua các hội chủ xí nghiệp mang những tên khác nhau. Các hội chủ xí nghiệp này trở thành lực lượng chính trị kinh tế to lớn, là chỗ dựa cho chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước. Các hội chủ này hoạt động như là các cơ quan tham mưu cho nhà nước, chi phối đường lối kinh tế, chính trị của nhà nước tư sản. Mục đích kết hợp: thông qua các hộ chủ, một mặt các đại biểu của các tổ chức độc quyền tham gia vào bộ máy nhà nước với những cương vị khác nhau; mặt khác, các quan chức và nhân viên chính phủ được cài vào các ban quản trị của các tổ chức độc quyền, giữ những chức vụ trọng yếu chính thức hoặc danh dự, hoặc trở thành những người đỡ đầu những tổ chức độc quyền. Sự kết hợp này đã tạo ra những biểu hiện mới trong mối quan hệ giữa các tổ chức độc quyền và cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa phương.1.2.2. Sự hình thành và phát triển của sở hữu nhà nước. Sở hữu tư bản độc quyền nhà nước là sở hữu tập thể của giai cấp tư sản độc quyền, có nhiệm vụ ủng hộ và phục vụ lợi ích của tư bản độc quyền nhằm duy trì sự tồi tại của chủ nghĩa tư bản. Nó biểu hiện không những ở chỗ sở hữu nhà nước tăng lên mà cả ở sự tăng cường mối quan hệ giữa sở hữu nhà nước và sở hữu độc quyền tư nhân, hai loại sở hữu này đan kết với nhau trong quá trình chu chuyển của tổng tư bản xã hội. Sở hữu nhà nước hình thành dưới những hình thức sau đây:+ Xây dựng doanh nghiệp nhà nước bằng vốn của ngân sách+ Quốc hữu hoá các xí nghiệp tư nhân bằng cách mua lại+ Nhà nước mua cổ phiếu của các doanh nghiệp tư nhân+Mở rộng doanh nghiệp nhà nước bằng vốn tích luỹ của các doanh nghiệp tư nhân…Sở hữu nhà nước tư bản độc quyền có các chức năng quan trọng sau: 1. Mở rộng sản xuất tư bản chủ nghĩa, bảo đảm địa bàn rộng lớn cho sự phát triển của chủ nghĩa tư bản. Điều này liên quan đến những ngành sản xuất cũ không đứng vững trong cạnh tranh và có nguy cơ thua lỗ, cũng như cá ngành công nghiệp mới nhất đòi hỏi vốn đầu tư lớn và trình độ nghiên cứu khoa học, thiết kế và thử nghiệm cao được nhà nước đầu tư phát triển. 2. Giải phóng tư bản của tổ chức độc quyền từ những ngành ít lãi để đưa vào kinh doanh những ngành có hiệu quả hơn. 3. Làm chỗ dựa về kinh tế cho nhà nước để nhà nước điều tiết một số quá trình kinh tế phục vụ lợi ích của tầng lớp tư bản độc quyền.1.2.3. Sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản.V.I.Lenin viết: “Sự tập trung hóa và quốc tế hóa của tư bản ngày càng có quy mô rất lớn. Chủ nghĩa tư bản độc quyền biến thành chủ nghĩa tư bản độc quyền Nhà nước; do tình thế thúc bách nên trong nhiều nước đã phải thi hành việc điều tiết xã hội đối với sản xuất và phân phối” Hệ thống điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản là một tổng thể những thiết chế và thể chế kinh tế của nhà nước. Nó bao gồm bộ máy quản lí gắn với hệ thống chính sách, công cụ có khả năng điều tiết sự vận động của toàn bộ nền kinh tế quốc dân, toàn bộ quá trình tái sản xuất xã hội theo hướng có lợi cho tầng lớp tư sản độc quyền. Các công cụ chủ yếu nhà nước tư sản dùng để điều tiết kinh tế và thực hiện các chính sách kinh tế là : ngân sách, thuế, hệ thống tiền tệ tín dụng, các doanh nghiệp nhà nước, kế hoạch hóa hay chương trình hóa kinh tế và các công cụ hành chính pháp lí. Ví dụ, nhà nước phát triển các xí nghiệp quốc doanh mở đường cho một số ngành, lĩnh vực mới phát triển, sau đó chuyển giao lại cho các tổ chức độc quyền. Để cứu nguy cho nền kinh tế trong những điều kiện nhất định, nhà nước có thể mua lại một số xí nghiệp làm ăn thua lỗ và nhượng lại cho tư nhân khi nó đã đi vào hoạt động ổn định... Quá trình phân công lao động đã vượt quá phạm vi lãnh thổ của một quốc gia, xã hội hóa và quốc tế hóa đời sống kinh tế làm nảy sinh nhiều mối quan hệ kinh tế, chính trị và xã hội vượt khỏi tầm điều chỉnh của tư bản tư nhân đòi hỏi Nhà nước phải đứng ra giải quyết. Ví dụ: việc điều chỉnh tỉ giá hối đoái giữa các đồng tiền, điều chỉnh dòng đầu tư tư bản, điều chỉnh các quan hệ thương mại....CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA ĐỘC QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ VIỆT NAM2.1. Thực trạng độc quyền tại Việt Nam hiện nayHiện nay, nền kinh tế Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch tập trung sang nền kinh tế thị trường. Một số yếu tố bất hợp lý của mô hình kinh tế trước đây vẫn còn tồn tại và đòi hỏi cần phải có những giải pháp cụ thể để giải quyết trong thời gian tới. Một trong những vấn đề cần giải quyết là tình trạng độc quyền của các doanh nghiệp nhà nước. Sự tồn tại quá nhiều doanh nghiệp nhà nước (rất nhiều trong số đó kinh doanh không hiệu quả) và việc độc quyền của doanh nghiệp nhà nước trong nhiều lĩnh vực là một trong những lý do được các luật sư Mỹ sử dụng để khẳng định Việt Nam không có nền kinh tế thị trường trong vụ kiện cá da trơn của Việt Nam . Để 4 hội nhập kinh tế thế giới cũng như đảm bảo các điều kiện gia nhập WTO trong thời gian tới và tránh thua thiệt trong thương mại quốc tế, vấn đề này cần phải được hoàn thiện để quy định một mức độ hợp lý cho sự độc quyền của các doanh nghiệp nhà nước, vừa phù hợp với thông lệ quốc tế, vừa đảm bảo thúc đẩy sản xuất trong nước phát triển.

MỤC LỤC

MỤC LỤC i

PHẦN I: LỜI MỞ ĐẦU 1

PHẦN II: NỘI DUNG 2

CHƯƠNG I: MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ ĐỌC QUYỀN VÀ ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC 2

1.1 Khái quát về chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước 2

1.1.1 Chủ nghĩa tư bản độc quyền 2

1.1.2 Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước 4

1.2 Những biểu hiện của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước 5

1.2.1 Sự kết hợp về nhân sự giữa các tổ chức độc quyền và nhà nước tư sản 5

1.2.2 Sự hình thành và phát triển của sở hữu nhà nước 5

1.2.3 Sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản 6

CHƯƠNG II: 7

2.1 Thực trạng độc quyền tại Việt Nam hiện nay 7

2.2 Ảnh hưởng của độc quyền đến kinh tế xã hội Việt Nam 11

2.2.1 Tích cực 11

2.2.2 Tiêu cực 11

CHƯƠNG III: MỘT SỐ GIẢI PHÁP ĐỐI VỚI TÌNH TRẠNG ĐỘC QUYỀN HIỆN NAY 12

3.1 Hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa 12

3.2 Nâng cao vai trò của các chủ thể trong quản lý chống độc quyền doanh nghiệp 13

3.2.1 Đối với nhà nước: 133.2.2 Đối với tổ chức xã hội nghề nghiệp, cộng đồng dân cư và ngườidân: 143.2.3 Đối với người tiêu dùng: 15

3.3 Đẩy mạnh cải cách Doanh nghiệp nhà nước theo hướng giảm bớt tính độc quyền 15 3.4 Sử dụng hiệu quả các công cụ quản lý kinh tế của nhà nước trong kiểm soát, chống độc quyền doanh nghiệp 17 3.5 Tăng cường hợp tác với các định chế của khu vực và trên thế giới trong hoạt động chống độc quyền 18 KẾT LUẬN 20 TÀI LIỆU THAM KHẢO 21

PHẦN I: LỜI MỞ ĐẦU

Nền kinh tế thị trường nước ta mới phát triển, do đó, trong nhận thứccũng như thực tiễn, một số hiện tượng của nền kinh tế thị trường còn đượchiểu khác nhau và thậm chí chưa phù hợp với thông lệ quốc tế, trong đó cókhái niệm độc quyền Để góp phần nhận thức đúng vấn đề, bài viết nêu lênnhững nét cơ bản xung quanh khái niệm độc quyền, thực trạng độc quyền vànêu ra một số giải pháp xử lý vấn đề độc quyền trong tình hình hiện nay ởnước ta

Theo quan điểm của chủ nghĩa Mac-Lenin, sau giai đoạn cạnh tranh tự

do, chủ nghĩa tư bản phát triển lên giai đoạn cao hơn là chủ nghĩa tư bản độcquyền và sau đó là chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước Thực chất, đây lànhững nấc thang mới trong quá trình phát triển và điều chỉnh của chủ nghĩa tưbản cả về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất để thích ứng với những biếnđộng mới trong tình hình phát triển kinh tế-chính trị thế giới từ cuối thế kỷXIX và đầu thế kỷ XX Để hiểu rõ hơn, sau đây là phần trình bày về quanđiểm của chủ nghĩa Mac-Lenin về biểu hiện của chủ nghĩa tư bản độc quyềnnhà nước và vận dụng quan điểm đó để phân tích sự điều tiết kinh tế của nhà

nước Do đó, tôi đã lựa chọn chủ đề “ Độc quyền và độc quyền nhà nước trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, những biểu hiện của độc quyền trong bối cảnh cách mạng 4.0 hiện nay” để có cái nhìn sâu và rộng

hơn

PHẦN II: NỘI DUNG CHƯƠNG I: MỘT SỐ KHÁI NIỆM CƠ BẢN VỀ ĐỌC QUYỀN

VÀ ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC 1.1 Khái quát về chủ nghĩa tư bản độc quyền và chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.

1.1.1 Chủ nghĩa tư bản độc quyền.

2 Vào 30 năm cuối của thế kỷ XIX, những thành tựu khoa học- kỹ thuậtmới xuất hiện, một mặt làm xuất hiện những ngành sản xuất mới đòi hỏi xínghiệp phải có quy mô lớn; mặt khác, nó dẫn đến tăng năng suất lao động,tăng khả năng tích lũy tư bản, thúc đẩy phát triển sản xuất lớn

3 Tác động của các quy luật thị trường tư bản chủ nghĩa làm biến đổi cơcấu kinh tế xã hội theo hướng tập trung sản xuất quy mô lớn

4 Những xí nghiệp và công ty lớn có tiềm lực kinh tế mạnh tiếp tục cạnhtranh với nhau ngày càng khốc liệt, khó phân thắng bại, vì thế nảy sinh xuhướng thỏa hiệp, từ đó hình thành các tổ chức độc quyền

5 Cuộc khủng hoảng kinh tế 1873 trong toàn bộ thế giới tư bản chủ nghĩalàm phá sản hang loạt xí nghiệp vừa và nhỏ, thúc đảy nhanh quá trình tích tụvaftaajp trung tư bản.

6 Sự phát triển của hệ thống tín dụng thúc đẩy tập trung sản xuất, nhất làhình thành các công ty cổ phần, tạo tiền đề cho sự ra đời của các tổ chức độcquyền

b Đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

1 Sự tập trung sản xuất và sự thống trị của các tổ chức độc quyền: Tích

tụ và tập trung sản xuất cao dẫn đến hình thành các tổ chức độc quyền Tổchức độc quyền là liên minh giữa những nhà tư bản lớn để tập trung vào trongtay một phần lớn (thậm chí toàn bộ) sản phẩm của một ngành, cho phép liênminh này phát huy ảnh hưởng quyết định đến quá trình sản xuất và lưu thôngcủa ngành đó

2 Tư bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính: Tư bản tài chính là sự thâmnhập và dung hợp vào nhau giữa tư bản độc quyền ngân hàng và tư bản độcquyền trong công nghiệp Bọn đầu sỏ tài chính thiết lập sự thống trị của mìnhthông qua "chế độ tham dự" Với một số tư bản nhất định, một trùm tư bản tàichính có thể chi phối được những lĩnh vực sản xuất rất lớn

3 Xuất khẩu tư bản: Là đặc điểm quan trọng của chủ nghĩa tư bản độcquyền Xuất khẩu tư bản là sự mở rộng quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa ranước ngoài, là công cụ chủ yếu để bành chướng sự thống trị, bóc lột, nô dịchcuả tư bản tài chính trên toàn thế giới

4 Sự phân chia thế giới về mặt kinh tế giữa các liên minh độc quyềnquốc tế: thực chất sự phân chia thế giới về mặt kinh tế là phân chia thị trườngtiêu thụ hàng hóa, ngườn nguyên liệu và đầu tư

5 Sự phân chia thế giới về mặt lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc: sựcạnh tranh về kinh tế trong xuất khẩu tư bản đã dẫn đến chiến tranh và tạo ra

chế độ thuộc địa Do đó cần có sự phân chia lãnh thổ giữa các nước tư bản đểphân chia sức ảnh hưởng về kinh tế của từng cường quốc đến từng khu vực.

1.1.2 Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.

a Khái niệm:

Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là chủ nghĩa tư bản độc quyền có

sự điều tiết, can thiệp của nhà nước về kinh tế, là phương thức kết hợp giữasức mạnh của tư bản độc quyền với sức mạnh kinh tế của nhà nước Chủnghĩa tư bản độc quyền nhà nước là một nấc thang phát triển của chủ nghĩa tưbản độc quyền

2 Sự phát triển phân công lao động xã hội với sự xuất hiện các ngành mà

tư nhân không muốn đầu tư

3 Sự độc quyền làm cho mâu thuẫn kinh tế-chính trị-xã hội ngày càngsâu sắc

4 Xu hướng quốc tế hóa đời sống kinh tế, sự bành trướng của các liênminh độc quyền quốc tế xung đột với hàng rào bảo hộ quốc gia

5 Cuộc đấu tranh với chủ nghĩa xã hội hiện thực và tác động của cáchmạng khoa học và công nghệ đòi hỏi sự can thiệp trực tiếp của nhà nước vàođời sống kinh tế

1.2 Những biểu hiện của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước.

1.2.1 Sự kết hợp về nhân sự giữa các tổ chức độc quyền và nhà nước tư sản.

- V.I Lênin đã từng nhấn mạnh rằng, sự liên minh về nhân sự của cácngân hàng với công nghiệp được bổ sung bằng sự liên minh về nhân sự củangân hàng và công nghiệp với chính phủ theo kiểu: “Hôm nay là bộ trưởng,ngày mai là chủ ngân hàng; hôm nay là chủ ngân hàng, ngày mai là bộtrưởng”

-Hình thức kết hợp: thông qua các hội chủ xí nghiệp mang những tên khácnhau Các hội chủ xí nghiệp này trở thành lực lượng chính trị - kinh tế to lớn,

là chỗ dựa cho chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước Các hội chủ này hoạtđộng như là các cơ quan tham mưu cho nhà nước, chi phối đường lối kinh tế,chính trị của nhà nước tư sản

- Mục đích kết hợp: thông qua các hộ chủ, một mặt các đại biểu của các

tổ chức độc quyền tham gia vào bộ máy nhà nước với những cương vị khácnhau; mặt khác, các quan chức và nhân viên chính phủ được cài vào các banquản trị của các tổ chức độc quyền, giữ những chức vụ trọng yếu chính thứchoặc danh dự, hoặc trở thành những người đỡ đầu những tổ chức độc quyền

- Sự kết hợp này đã tạo ra những biểu hiện mới trong mối quan hệ giữa các tổchức độc quyền và cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa phương

1.2.2 Sự hình thành và phát triển của sở hữu nhà nước.

- Sở hữu tư bản độc quyền nhà nước là sở hữu tập thể của giai cấp tưsản độc quyền, có nhiệm vụ ủng hộ và phục vụ lợi ích của tư bản độc quyềnnhằm duy trì sự tồi tại của chủ nghĩa tư bản

- Nó biểu hiện không những ở chỗ sở hữu nhà nước tăng lên mà cả ở sựtăng cường mối quan hệ giữa sở hữu nhà nước và sở hữu độc quyền tư nhân,hai loại sở hữu này đan kết với nhau trong quá trình chu chuyển của tổng tưbản xã hội

- Sở hữu nhà nước hình thành dưới những hình thức sau đây:

+ Xây dựng doanh nghiệp nhà nước bằng vốn của ngân sách

+ Quốc hữu hoá các xí nghiệp tư nhân bằng cách mua lại

+ Nhà nước mua cổ phiếu của các doanh nghiệp tư nhân

+Mở rộng doanh nghiệp nhà nước bằng vốn tích luỹ của các doanhnghiệp tư nhân…

-Sở hữu nhà nước tư bản độc quyền có các chức năng quan trọng sau:

1 Mở rộng sản xuất tư bản chủ nghĩa, bảo đảm địa bàn rộng lớn cho sựphát triển của chủ nghĩa tư bản Điều này liên quan đến những ngành sản xuất

cũ không đứng vững trong cạnh tranh và có nguy cơ thua lỗ, cũng như cángành công nghiệp mới nhất đòi hỏi vốn đầu tư lớn và trình độ nghiên cứukhoa học, thiết kế và thử nghiệm cao được nhà nước đầu tư phát triển

2 Giải phóng tư bản của tổ chức độc quyền từ những ngành ít lãi đểđưa vào kinh doanh những ngành có hiệu quả hơn

3 Làm chỗ dựa về kinh tế cho nhà nước để nhà nước điều tiết một sốquá trình kinh tế phục vụ lợi ích của tầng lớp tư bản độc quyền

1.2.3 Sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản.

-V.I.Lenin viết: “Sự tập trung hóa và quốc tế hóa của tư bản ngày càng

có quy mô rất lớn Chủ nghĩa tư bản độc quyền biến thành chủ nghĩa tư bảnđộc quyền Nhà nước; do tình thế thúc bách nên trong nhiều nước đã phải thihành việc điều tiết xã hội đối với sản xuất và phân phối”

- Hệ thống điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản là một tổng thể nhữngthiết chế và thể chế kinh tế của nhà nước Nó bao gồm bộ máy quản lí gắn với

hệ thống chính sách, công cụ có khả năng điều tiết sự vận động của toàn bộnền kinh tế quốc dân, toàn bộ quá trình tái sản xuất xã hội theo hướng có lợicho tầng lớp tư sản độc quyền

- Các công cụ chủ yếu nhà nước tư sản dùng để điều tiết kinh tế và thựchiện các chính sách kinh tế là : ngân sách, thuế, hệ thống tiền tệ- tín dụng, cácdoanh nghiệp nhà nước, kế hoạch hóa hay chương trình hóa kinh tế và cáccông cụ hành chính- pháp lí Ví dụ, nhà nước phát triển các xí nghiệp quốcdoanh mở đường cho một số ngành, lĩnh vực mới phát triển, sau đó chuyểngiao lại cho các tổ chức độc quyền Để cứu nguy cho nền kinh tế trong nhữngđiều kiện nhất định, nhà nước có thể mua lại một số xí nghiệp làm ăn thua lỗ

và nhượng lại cho tư nhân khi nó đã đi vào hoạt động ổn định

- Quá trình phân công lao động đã vượt quá phạm vi lãnh thổ của mộtquốc gia, xã hội hóa và quốc tế hóa đời sống kinh tế làm nảy sinh nhiều mốiquan hệ kinh tế, chính trị và xã hội vượt khỏi tầm điều chỉnh của tư bản tưnhân đòi hỏi Nhà nước phải đứng ra giải quyết Ví dụ: việc điều chỉnh tỉ giáhối đoái giữa các đồng tiền, điều chỉnh dòng đầu tư tư bản, điều chỉnh cácquan hệ thương mại

CHƯƠNG II: THỰC TRẠNG VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA ĐỘC

QUYỀN TRONG NỀN KINH TẾ VIỆT NAM 2.1 Thực trạng độc quyền tại Việt Nam hiện nay

Hiện nay, nền kinh tế Việt Nam đang trong giai đoạn chuyển đổi từ nềnkinh tế kế hoạch tập trung sang nền kinh tế thị trường Một số yếu tố bất hợp

lý của mô hình kinh tế trước đây vẫn còn tồn tại và đòi hỏi cần phải có nhữnggiải pháp cụ thể để giải quyết trong thời gian tới Một trong những vấn đề cầngiải quyết là tình trạng độc quyền của các doanh nghiệp nhà nước Sự tồn tạiquá nhiều doanh nghiệp nhà nước (rất nhiều trong số đó kinh doanh khônghiệu quả) và việc độc quyền của doanh nghiệp nhà nước trong nhiều lĩnh vực

là một trong những lý do được các luật sư Mỹ sử dụng để khẳng định ViệtNam không có nền kinh tế thị trường trong vụ kiện cá da trơn của Việt Nam

Để 4 hội nhập kinh tế thế giới cũng như đảm bảo các điều kiện gia nhập WTOtrong thời gian tới và tránh thua thiệt trong thương mại quốc tế, vấn đề này

cần phải được hoàn thiện để quy định một mức độ hợp lý cho sự độc quyềncủa các doanh nghiệp nhà nước, vừa phù hợp với thông lệ quốc tế, vừa đảmbảo thúc đẩy sản xuất trong nước phát triển.

Thực tế ở Việt Nam hiện nay có hai loại hình độc quyền sau:

Loại thứ nhất là kết quả cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường Trườnghợp công ty Coca Cola như đã phân tích ở trên được coi là ví dụ về hình thứcđộc quyền là kết quả của cạnh tranh trên thị trường nước uống có ga của ViệtNam Tuy thế, như đã đề cập ở trên, nền kinh tế thị trường Việt Nam vẫnđang ở giai đoạn đầu của sự phát triển, vì vậy, cho đến nay chỉ có một vàitrường hợp liên quan đến độc quyền là kết quả của cạnh tranh trong nền kinh

tế thị trường Chắc chắn trong tương lai, loại hình độc quyền này sẽ phổ biếnhơn Tuy nhiên, đây là hiện tượng bình thường của bất kỳ nền kinh tế cạnhtranh nào Theo kinh nghiệm của các nước có nền kinh tế thị trường pháttriển, vấn đề này sẽ được giải quyết bằng những quy định về chống độcquyền trong luật cạnh tranh như các quy định về cấm đoán tự thân (per seprohibition), quy định về thoả thuận giá cả giữa các đối thủ cạnh tranh, tẩychay hàng hoá, lạm dụng sức mạnh thị trường, tập trung kinh tế v.v Luậtcạnh tranh của Việt Nam 5 cũng đã bao gồm các quy định này Đó là nhữngquy định tại chương 2 về các vấn đề thoả thuận hạn chế cạnh tranh, lạm dụng

vị trí thống lĩnh thị trường và vị trí độc quyền, tập trung kinh tế Nếu so vớicác nước có nền kinh tế thị trường phát triển thì những quy định trong Luậtcạnh tranh của Việt Nam về kiểm soát độc quyền chưa thể nói là đầy đủ Tuythế, trong điều kiện nền kinh tế nước ta hiện nay, việc quy định như vậy làtương đối rõ ràng và thống nhất Trong tương lai, khi tính cạnh tranh của thịtrường đạt ở mức độ cao hơn với nhiều hành vi cạnh tranh khác phát sinh, sự

bổ sung các quy định mới về kiểm soát độc quyền sẽ là cần thiết

Loại thứ hai là loại hình độc quyền được coi là phổ biến nhất ở ViệtNam hiện nay là độc quyền là kết quả của cơ chế hành chính trước đây và một

số quy định của pháp luật cũng như các chính sách kinh tế hiện hành Trongnền kinh tế kế hoạch hoá tập trung cao độ trước đây, chúng ta chỉ thừa nhậnhình thức sở hữu nhà nước và sở hữu tập thể, sở hữu tư nhân không tồn tạitrong thời gian đó Chế độ công hữu này đã tạo ra sự độc quyền nhà nướctrong tất cả các ngành kinh tế Nhà nước thành lập các xí nghiệp quốc doanh

để sản xuất và cung ứng sản phẩm cho người tiêu dùng Cơ chế quản lý kinh

tế bằng các mệnh lệnh hành chính đã hình thành nên các doanh nghiệp nhànước độc quyền mà một số vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay Hơn nữa, hiệnnay còn có xu hướng độc quyền nhà nước biến thành độc quyền doanhnghiệp Việc nắm giữ đường trục viễn thông quốc gia sẽ tạo lợi thế cho VNPTngăn cản các công ty khác tham gia vào thị trường viễn thông, bởi lẽ nếu cáccông ty khác muốn cung cấp dịch vụ viễn thông họ buộc phải sử dụng đườngtrục viễn thông quốc gia do VNPT quản lý Với lợi thế về thị phần sẵn có từtrước cùng với các quy định của pháp luật, VNPT đã tính giá dịch vụ viễnthông cung cấp cho người sử dụng cao hơn 30% so với các nước ASEAN Tình trạng này cũng tương tự như ở Tổng công ty điện lực Việt Nam (EVN)

ở nước ta đã có một số doanh nghiệp sản xuất điện nhưng chỉ EVN đ-ợc nắmgiữ hệ thống truyền tải điện Trong thị trường điện lực, việc sản xuất điện cóliên quan mật thiết đến việc truyền tải điện Điều này làm cho các doanhnghiệp sản xuất điện phải phụ thuộc vào EVN - một đối thủ cạnh tranh trêncùng thị trường Chính vì vậy, độc quyền của EVN đối với việc kinh doanhđiện là điều không thể tránh khỏi

Nói tóm lại, viêc pháp luật quy định nhà nước nắm độc quyền đối vớicác “ phương tiện thiết yếu” như đường trục viễn thông quốc gia, hệ thốngdây tải điện hay các nhà ga sân bay, hệ thống đường sắt nhưng không có sựtách biệt rõ ràng các yếu tố thuộc về cạnh tranh tiềm năng và các yếu tố thuộc

về độc quyền tự nhiên đã làm cho độc quyền nhà nước biến thành độc quyềndoanh nghiệp Qua đó cho thấy rằng: những quy định này là không phù hợp