Thi pháp tảng băng trôi trong truyện ngắn Trại người da đỏ của Ernest Hemingway

MỤC LỤC 1 Ernest Hemingway và Trại người da đỏ 3 1 1 Ernest Hemingway 3 1 2 Tác phẩm “Trại người da đỏ” 4 2 Nguyên lý tảng băng trôi trong sáng tác của Hemingway 5 3 Một số vấn đề thi pháp tảng băng t.Ernest Hemingway (1899 1961), tên đầy đủ là Ernest Miller Hemingway, được sinh ra tại Oak Park, Illinois, Hoa Kỳ. Hemingway được học tại các trường công lập và bắt đầu viết văn vào những năm ông học trung học. Tốt nghiệp trung học năm 1917, ông đã không tiếp tục đại học mà đến thành phố Kansas, trở thành phóng viên cho tờ Star. Ông nhiều lần bị từ chối không được phép tham gia vào nghĩa vụ quân sự vì bị khiếm khuyết một bên mắt, nhưng ông vẫn cố gắng tham gia vào Thế chiến thứ nhất, làm tài xế xe cứu thương cho Hội Chữ thập đỏ Hoa Kỳ. Ngày 8 tháng 7 năm 1918, chưa tròn 19 tuổi, ông bị thương ở mặt trận ÁoÝ tại Fossalta di Piave. Sau đó Hemingway đã được chính phủ Ý trao tặng huân chương bạc Silver Medal of Military Valor vì nỗ lực đưa những người lính Ý bị thương đến vùng an toàn bất chấp vết thương của mình. Trong thời gian hồi phục vết thương tại một bệnh viện ở Milan, Hemingway đã gặp và yêu Agnes von Kurowsky, một y tá của Hội Chữ thập đỏ Mỹ. Tuy nhiên, tình cảm của hai người không đi đến kết quả tốt đẹp bởi vì khi ông trở về Mỹ, Agnes đã không thể trở về cùng ông như dự định ban đầu. Chuyện này đã trở thành một cú sốc lớn trong tâm trí của Hemingway và để hồi phục những vết thương về thể chất lẫn tinh thần, nhà văn đã dành một năm ở nhà cha mẹ. Sự nghiệp văn chương của Ernest Hemingway khởi đầu với truyện ngắn và thơ, ông dần định hình phong cách với truyện ngắn và được đánh giá cao ở thể loại này. Nhưng về sau, càng ngày Hemingway càng quan tâm tới tiểu thuyết, thậm chí vào giai đoạn sau (có thể là là từ năm 1937), ông hầu như chỉ chú ý tới tiểu thuyết. Đặc biệt khi thành công ở thể loại tiểu thuyết, Hemingway dành phần lớn cho thể loại này những phát biểu quan trọng về sáng tác. Cái thành công lớn trong văn chương của Hemingway là khao khát sự thật, đi tìm sự thật trong các cảnh vật thiên nhiên, lối văn độc thoại và đối thoại tài tình, nhất là trong tác phẩm The old man and the sea (Ông già và biển cả), tác phẩm đã đưa ông chạm đến giải Nobel văn chương năm 1954. Viện Hàn Lâm Thụy Điển đã ca ngợi ông: “Ernest Hemingway là một trong những văn hào vào bậc nhất của thời đại chúng ta. Ông thực là văn gia, theo đúng nghĩa của nó; vì mỗi cuốn tiểu thuyết ông viết là một khám phá mới lạ. Ông cố gắng đi tìm những gì bên ngoài sự sống, những gì siêu việt và ông luôn luôn cố gắng làm những gì mà người khác không thể làm nổi hay họ làm chỉ đưa đến thất bại”. Các tác phẩm tiêu biểu khác của ông gồm có: The sun also rises, A farewell to arms, For whom the bell tolls, Men without women và nhiều cuốn khác cùng những truyện ngắn của ông về chiến tranh và biển cả. “Mỗi cuốn tiểu thuyết của ông đều có đặc tính riêng: sự hiểu biết của con người về bản năng chiến đấu, sự tàn bạo và phi lý của chiến tranh, tình yêu, lòng thù oán và lòng thương hại giữa con người với con người” (“Ernest Hemingway”, 1969, tr.120). 1.2.Tác phẩm “Trại người da đỏ” Trong gần một trăm truyện ngắn trong Tuyển tập truyện ngắn Hemingway, có một khối lượng lớn truyện trong đó nhân vật Nick xuất hiện, nhân vật Nick đã xuất hiện như một dự báo, một tiên cảm về những vấn đề của đời sống mà sau này Nick và các nhân vật khác sống trong đó. Và đáng chú ý, câu chuyện đầu tiên có sự xuất hiện của Nick là truyện ngắn Trại người da đỏ. Trong truyện ngắn này, Nick theo cha là bác sĩ, tới trại người da đỏ để đỡ đẻ cho một sản phụ. Sản phụ đẻ khó, rên la dữ dội. Mọi người hoảng hốt lo lắng. Anh chồng của sản phụ nằm bất động chờ đợi ở giường trên nơi sản phụ nằm. Bác sĩ quyết định phải phẫu thuật cho sản phụ để lấy đứa bé ra. Suốt cuộc mổ sống vì không có thuốc mê, phải có bốn người phụ giữ chặt lấy sản phụ, chị ta cắn chặt lấy tay chú George. Bác sĩ cha của Nick sau cuộc mổ nói rằng người chồng là người chịu đựng nhiều nhất trong trường hợp này, và ông khen anh chồng vì thấy anh nằm im suốt khi cuộc mổ diễn ra. Khi bác sĩ kéo chiếc mền che anh chồng, tay bác sĩ đẫm máu: anh ta không chịu đựng nổi, đã tự cắt cổ. Nick xuất hiện giống như một sự dự báo về tình trạng con người phải đối diện với những điều kinh khủng nhất. Để cứu sống được người mẹ và đứa con, ông bố đã phải mạo hiểm dùng con dao bỏ túi, không có phương tiện gây mê; mặc dù người phụ nữ la hét dữ dội, ông ta vẫn tiến hành giải phẫu để cứu hai mẹ con chị. Hemingway đã để nhân vật được chứng kiến những trạng huống éo le và kinh khủng đến tột độ: người phụ nữ nằm giữa lằn ranh giữa sự sống và cái chết, còn Nick thì đóng vai trò phụ giúp cầm chiếc chậu dính đầy máu trong khi người bố tiến hành phẫu thuật. Chưa hết, một cảnh tượng rùng rợn hiện ra trước cậu ta: người chồng của người đàn bà da đỏ do không chịu đựng được những điều kinh khủng và trong tình trạng bất lực đã tự giết mình bằng lưỡi dao cạo trên một chiếc giường treo. Đó là những ám ảnh đầu tiên mà Nick được chứng kiến như vai trò của một nhân chứng. Từ đây, từ một chú bé hồn nhiên ngây thơ, Nick bước vào một thế giới khác, thế giới của những điều khủng khiếp mà cậu ta chưa từng gặp.

MỤC LỤC

1 Ernest Hemingway và Trại người da đỏ 3

1.1 Ernest Hemingway 3

1.2 Tác phẩm “Trại người da đỏ” 4

2 Nguyên lý tảng băng trôi trong sáng tác của Hemingway 5

3 Một số vấn đề thi pháp tảng băng trôi trong Trại người da đỏ 9

3.1 Nhân vật 9

3.2 Cốt truyện 14

3.3 Đối thoại trong tác phẩm 16

3.4 Không gian và thời gian trong tác phẩm 20

4 Tạm kết 22

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 24

Ernest Hemingway và Trại người da đỏ

1.1 Ernest Hemingway

Ernest Hemingway (1899 - 1961), tên đầy đủ là Ernest Miller Hemingway,được sinh ra tại Oak Park, Illinois, Hoa Kỳ Hemingway được học tại các trường cônglập và bắt đầu viết văn vào những năm ông học trung học Tốt nghiệp trung học năm

1917, ông đã không tiếp tục đại học mà đến thành phố Kansas, trở thành phóng viên

cho tờ Star Ông nhiều lần bị từ chối không được phép tham gia vào nghĩa vụ quân sự

vì bị khiếm khuyết một bên mắt, nhưng ông vẫn cố gắng tham gia vào Thế chiến thứnhất, làm tài xế xe cứu thương cho Hội Chữ thập đỏ Hoa Kỳ Ngày 8 tháng 7 năm

1918, chưa tròn 19 tuổi, ông bị thương ở mặt trận Áo-Ý tại Fossalta di Piave

Sau đó Hemingway đã được chính phủ Ý trao tặng huân chương bạc SilverMedal of Military Valor vì nỗ lực đưa những người lính Ý bị thương đến vùng an toànbất chấp vết thương của mình

Trong thời gian hồi phục vết thương tại một bệnh viện ở Milan, Hemingway đãgặp và yêu Agnes von Kurowsky, một y tá của Hội Chữ thập đỏ Mỹ Tuy nhiên, tìnhcảm của hai người không đi đến kết quả tốt đẹp bởi vì khi ông trở về Mỹ, Agnes đãkhông thể trở về cùng ông như dự định ban đầu Chuyện này đã trở thành một cú sốclớn trong tâm trí của Hemingway và để hồi phục những vết thương về thể chất lẫn tinhthần, nhà văn đã dành một năm ở nhà cha mẹ

Sự nghiệp văn chương của Ernest Hemingway khởi đầu với truyện ngắn và thơ,ông dần định hình phong cách với truyện ngắn và được đánh giá cao ở thể loại này.Nhưng về sau, càng ngày Hemingway càng quan tâm tới tiểu thuyết, thậm chí vào giaiđoạn sau (có thể là là từ năm 1937), ông hầu như chỉ chú ý tới tiểu thuyết Đặc biệt khithành công ở thể loại tiểu thuyết, Hemingway dành phần lớn cho thể loại này nhữngphát biểu quan trọng về sáng tác

Cái thành công lớn trong văn chương của Hemingway là khao khát sự thật, đitìm sự thật trong các cảnh vật thiên nhiên, lối văn độc thoại và đối thoại tài tình, nhất

là trong tác phẩm The old man and the sea (Ông già và biển cả), tác phẩm đã đưa ông

chạm đến giải Nobel văn chương năm 1954 Viện Hàn Lâm Thụy Điển đã ca ngợiông: “Ernest Hemingway là một trong những văn hào vào bậc nhất của thời đại chúng

ta Ông thực là văn gia, theo đúng nghĩa của nó; vì mỗi cuốn tiểu thuyết ông viết làmột khám phá mới lạ Ông cố gắng đi tìm những gì bên ngoài sự sống, những gì siêuviệt và ông luôn luôn cố gắng làm những gì mà người khác không thể làm nổi hay họlàm chỉ đưa đến thất bại”

Các tác phẩm tiêu biểu khác của ông gồm có: The sun also rises, A farewell to arms, For whom the bell tolls, Men without women và nhiều cuốn khác cùng những

truyện ngắn của ông về chiến tranh và biển cả “Mỗi cuốn tiểu thuyết của ông đều cóđặc tính riêng: sự hiểu biết của con người về bản năng chiến đấu, sự tàn bạo và phi lýcủa chiến tranh, tình yêu, lòng thù oán và lòng thương hại giữa con người với conngười” (“Ernest Hemingway”, 1969, tr.120)

1.2 Tác phẩm “Trại người da đỏ”

Trong gần một trăm truyện ngắn trong Tuyển tập truyện ngắn Hemingway, có

một khối lượng lớn truyện trong đó nhân vật Nick xuất hiện, nhân vật Nick đã xuấthiện như một dự báo, một tiên cảm về những vấn đề của đời sống mà sau này Nick vàcác nhân vật khác sống trong đó Và đáng chú ý, câu chuyện đầu tiên có sự xuất hiện

của Nick là truyện ngắn Trại người da đỏ

Trong truyện ngắn này, Nick theo cha là bác sĩ, tới trại người da đỏ để đỡ đẻcho một sản phụ Sản phụ đẻ khó, rên la dữ dội Mọi người hoảng hốt lo lắng Anhchồng của sản phụ nằm bất động chờ đợi ở giường trên nơi sản phụ nằm Bác sĩ quyếtđịnh phải phẫu thuật cho sản phụ để lấy đứa bé ra Suốt cuộc mổ sống vì không cóthuốc mê, phải có bốn người phụ giữ chặt lấy sản phụ, chị ta cắn chặt lấy tay chúGeorge Bác sĩ cha của Nick sau cuộc mổ nói rằng người chồng là người chịu đựngnhiều nhất trong trường hợp này, và ông khen anh chồng vì thấy anh nằm im suốt khicuộc mổ diễn ra Khi bác sĩ kéo chiếc mền che anh chồng, tay bác sĩ đẫm máu: anh takhông chịu đựng nổi, đã tự cắt cổ

Nick xuất hiện giống như một sự dự báo về tình trạng con người phải đối diệnvới những điều kinh khủng nhất Để cứu sống được người mẹ và đứa con, ông bố đãphải mạo hiểm dùng con dao bỏ túi, không có phương tiện gây mê; mặc dù người phụ

nữ la hét dữ dội, ông ta vẫn tiến hành giải phẫu để cứu hai mẹ con chị Hemingway đã

để nhân vật được chứng kiến những trạng huống éo le và kinh khủng đến tột độ: ngườiphụ nữ nằm giữa lằn ranh giữa sự sống và cái chết, còn Nick thì đóng vai trò phụ giúpcầm chiếc chậu dính đầy máu trong khi người bố tiến hành phẫu thuật Chưa hết, mộtcảnh tượng rùng rợn hiện ra trước cậu ta: người chồng của người đàn bà da đỏ dokhông chịu đựng được những điều kinh khủng và trong tình trạng bất lực đã tự giếtmình bằng lưỡi dao cạo trên một chiếc giường treo Đó là những ám ảnh đầu tiên màNick được chứng kiến như vai trò của một nhân chứng Từ đây, từ một chú bé hồnnhiên ngây thơ, Nick bước vào một thế giới khác, thế giới của những điều khủng khiếp

mà cậu ta chưa từng gặp

Sau Trại người da đỏ, Nick tiếp tục xuất hiện ở các truyện ngắn khác, với nhiều

biến thể khác, Nick không chỉ là nhân vật tái xuất hiện mà còn đóng vai trò nhân vậtgốc trong sáng tác của Hemingway, mà rất nhiều nhân vật chính trong các tác phẩmkhác là những biến thể khác nhau, tạo nên một hệ thống các nhân vật vừa đa dạngnhưng lại vừa thống nhất trong tác phẩm của ông Philip Young, một người nghiêncứu khá toàn diện và sâu sắc về sáng tác của Hemingway, khi nói về câu chuyện đầu

tiên có Nick xuất hiện - truyện Trại người da đỏ (thực tế về sau, trong một tuyển tập truyện về Nick Adams, người ta biết được rằng, Trại người da đỏ là truyện thứ hai, sau truyện Ba phát súng mà sinh thời Hemingway đã không công bố), đã chỉ ra một

cách xác đáng ý nghĩa của nhận vật này trong sáng tác của ông Đồng thời, Youngcũng gợi ra một khía cạnh có ý nghĩa về cách tiếp cận phổ biến đối với sáng tác của

nhà văn này: truyện Trại người da đỏ “tiết lộ một phần lớn những gì mà tác giả của nó

đã làm trong ba mươi lăm năm cầm bút của ông ta Hemingway không quan tâmhàng đầu đến những sự kiện rùng rợn mà lại chú ý tới tác động của những sự kiện đếnđứa trẻ, người đã chứng kiến những sự kiện đó” (Young, 1968, tr 147)

2 Nguyên lý tảng băng trôi trong sáng tác của Hemingway

Ernest Hemingway là một hiện tượng văn học phức tạp của văn học Mỹ nóiriêng và văn học thế giới nói chung Nhắc đến Hemingway là phải nhắc đến mộtnguyên lý sáng tác được nhà văn phát biểu và luôn gắn liền với ông: nguyên lý tảngbăng trôi Nhiều nhà nghiên cứu trên thế giới đã chỉ ra rằng, nguyên lý tảng băng trôichi phối hầu hết đến thi pháp văn xuôi của Hemingway Bởi thế, để tiếp cận truyện

ngắn Trại người da đỏ, chúng tôi cho rằng cần phải có những cái nhìn theo hướng thi

pháp, mà cụ thể ở đây là thi pháp được quyết định bởi nguyên lý tảng băng trôi

Khác với cách phát hiện “tiểu thuyết đa thanh” mà Mikhail Bakhtin đã chỉ ra

trong sáng tác của Dostoevsky với công trình Một số vấn đề thi pháp Dostoevsky: một

nhà lý luận - phê bình nghiên cứu tác phẩm của một tác gia và tìm ra đặc trưng và đặttên cho đặc trưng thi pháp đó của tác gia; “nguyên lý tảng băng trôi” được chínhHemingway phát biểu qua một số tác phẩm cũng như trong những cuộc phỏng vấn

Trong tác phẩm Chết trong chiều (Death in the Afternoon, 1932), ông trình bày về sự

“đúng mức” trong cách viết:

Nếu một tác giả văn xuôi biết đúng mắc về điều mình đang viết anh ta có thể lược bỏnhững thứ mà anh biết và người đọc, nếu nhà văn viết đúng mức thật, sẽ có được cáicảm giác về những điều đó cũng mạnh mẽ như thể nhà văn trình bày chúng Chân giátrị sự chuyển động của một tảng băng trôi là do một phần tám tảng băng nổi trên mặt

nước Một nhà văn lược bỏ một số thứ vì không biết chúng thì chỉ tạo ra những chỗgiả tạo, trống rỗng trong tác phẩm của mình

(Hemingway, dẫn theo Đào Ngọc Chương, 2003, tr.101)Hình ảnh tảng băng trôi với một phần nổi và bảy phần chìm được đề cập đến trong tácphẩm này như là một phần trữ tình ngoại đề của tác giả về vấn đề sáng tạo nghệ thuật

“Chân giá trị sự chuyển động của một tảng băng trôi” chính là giá trị đích thực củanghệ thuật Điều đặc biệt của tảng băng trôi là ở chỗ, nó không thể chỉ có một phầnđược nhìn thấy trên bề mặt nước biển: nó cần phải có bảy phần chìm bên dưới để giữthế vững chắc và không bị rã nát ra Cái chúng ta nhìn thấy được là một phần nhỏ hiện

ra trên mặt nước, và chúng ta cần phải biết rằng để tồn tại phần nổi đó thì còn có một

tỉ lệ hơn hơn nhiều phần chìm ở dưới mặt nước Văn bản văn học, theo quan niệm củaHemingway cũng cần phải như thế: nhà văn cho độc giả thấy được một phần bề mặtcủa tác phẩm, và “lược bỏ” đi những gì nhà văn biết, làm sao cho độc giả cũng “cóđược cái cảm giác về điều đó [điều bị lược] cũng mạnh mẽ như thể nhà văn trình bàychúng”

“Lược bỏ” (omit) được xem như một thao tác mà Hemingway sử dụng như mộtthủ pháp nghệ thuật trong các tác phẩm của mình Điều đáng chú ý ở đây: không phảimuốn lược bỏ gì cũng được; nhà văn cần phải lược bỏ “những thứ mà anh biết”, nếukhông, sẽ tạo ra những sự thiếu sót giả tạo Bởi thế, nguyên lý tảng băng trôi (IcebergPrinciple) còn được giới nghiên cứu văn chương gọi là “nguyên lý lược bỏ” hay

“nguyên lý thiếu sót” (Omission Principle) Theo chúng tôi, cái “biết” của nhà văn có

lẽ là cái quan trọng nhất trong nguyên lý tảng băng trôi “Lược bỏ” là chuyện dễ dàng,nhưng lược bỏ như thế nào để cho “đúng mức”, không để những lỗ hổng vô duyên, giảtạo trong tác phẩm là chuyện rất khó khăn Vấn đề này dẫn đến một câu hỏi: làm sao

để biết thế nào là “đúng mức”, và độc giả sẽ đối diện ra sao? Chúng tôi cho rằng,Hemingway, trong vai trò là một người sáng tác, cũng đã đồng thời đóng vai của độcgiả với các tác phẩm của mình Vì thế, ông tạo ra một thế giới nghệ thuật - một hiệnthực - không với mục đích bày ra toàn bộ những trắc diện của nó, mà tạo ra nhữngkhoảng trống (với điều kiện là những khoảng trống này được tác giả nhận thức có ýđồ), để độc giả, bằng những quan sát, kinh nghiệm, ký ức, vốn văn hoá của mình, cóthể có những cái nhìn về hiện thực của riêng độc giả

[H]iện thực không bao giờ bày ra tất cả các chiều kích khác nhau của nó trước một cáinhìn, một góc nhìn cho dù là sâu sắc nhất Và vì thế nó luôn luôn dịch chuyển, và bảnchất của nó là bất định […] Chính nơi đó, điều chủ yếu (the real thing) xuất hiện cókhả năng chứa đựng trong nó cái toàn thể bất khả phân của bản chất bản ngã nhờ vào

sự tương chiếu của các yếu tố trong một cấu trúc mới mẻ của sáng tạo […] Và mỗingười đọc - tác giả ấy [tức người đọc với vai trò đồng sáng tạo] nhìn thấy và tìm thấy

ở hiện thực trong tác phẩm một phần cái bản ngã xem ra quen thuộc của mình Trongsáng tác, Ernest Hemingway luôn hướng tới sự tiếp nhận như vậy của tinh thần dânchủ

(Đào Ngọc Chương, 2003, tr.110)

“The real thing” mà Đào Ngọc Chương dịch là “điều chủ yếu” có lẽ cái “yếutính” của hiện thực, những thứ “thực sự” tạo nên cảm nhận về hiện thực Phương pháp

này thoạt nghe có vẻ giống với phương pháp mô tả hiện tượng học mà Edmund

Husserl đề ra và các nhà văn hiện sinh chủ nghĩa kế thừa, song mô tả hiện tượng học

là phương pháp mô tả hiện thực/thế giới hiện ra trong mắt nhân vật; còn nguyên lý củaHemingway là tạo ra một hiện thực trong tác phẩm văn học và hiện tượng luận nằm ởchỗ cái nhìn của chính độc giả Mỗi độc giả sẽ được mở ra một thế giới/hiện thực củariêng người đó, với những “the real thing” mà tác giả đã tạo nên

Không chỉ trong tác phẩm mà Hemingway trữ tình ngoại đề về sự sáng tạo,trong một ngữ cảnh ngoại văn học, ông cũng đã tự nhận rằng bản thân viết theonguyên lý tảng băng trôi Cụ thể, trong cuộc phỏng vấn được thực hiện bởi George

Plimpton năm 1958 trên tờ The Paris Review, Hemingway đã phát biểu:

Nếu một nhà văn ngừng quan sát, anh ta chấm dứt sự nghiệp Anh ta không phải cố ýquan sát và không nên nghĩ rằng quan sát sẽ có ích ra sao Có thể thời mới bắt đầu viếtthì như vậy nhưng về sau thì mọi thứ anh ta nhìn thấy sẽ hoà vào kho dự trữ lớnnhững điều mà anh ta đang biết hoặc đã gặp Nếu việc biết các kho dự trữ kia mà (là)hữu ích

(đối với nhà văn), (thì đây) tôi luôn cố gắng viết theo nguyên lý tảng băng trôi cứ mộtphần bày ra là có bảy phần tám tảng băng dưới nước Thứ gì anh biết anh có thể bỏ đi

và điều đó chỉ làm tảng băng trôi của anh thêm mạnh mẽ

[…] Trước hết tôi đã cố gắng bỏ đi tất cả những thứ không cần thiết để chuyển đếnngười đọc những trải nghiệm, nhờ vậy sau khi bạn đọc nam, nữ đã đọc điều gì đó thì

nó sẽ trở thành một phần kinh nghiệm của họ và thực sự đã xảy ra

(Hemingway, dẫn theo Đào Ngọc Chương, 2003, tr 102) Hemingway đã nhận rằng bản thân luôn “cố gắng viết theo nguyên lý tảng băngtrôi” Như vậy, không có gì là không thoả đáng khi giới nghiên cứu tập trung vàonguyên lý tảng băng trôi để cố gắng lý giải sáng tác của Hemingway theo kiểu tìmkiếm những lớp nghĩa ẩn sâu dưới bề mặt văn bản Song, điều này vô hình trung đồngnhất nguyên lý tảng băng trôi với những cách thức sáng tác theo kiểu tạo mạch ngầmvăn bản, ý tại ngôn ngoại, tả cảnh ngụ tình,… của mỹ học phương Đông Vậy điều gìlàm nên sự khác biệt giữa nguyên lý tảng băng trôi và phần còn lại? Các phương thứcsáng tạo theo kiểu tạo mạch ngầm của văn bản thường là dùng cái A để nói cái B, mộtdạng tượng trưng, ẩn dụ, không có thao tác lược bỏ Còn với Hemingway và sáng tác

của ông, thì nhà văn thể hiện hiện thực như là nó, lược bỏ những cái không cần thiết,

dư thừa, để lại hiện thực ở mức tối giản Có một sự thật rằng, cái gì tồn tại càng ở mứctối giản thì càng vững chãi, chắc chắn Việc của Hemingway không phải là tạo ranhững ẩn dụ để độc giả giải nghĩa nó (dù đôi lúc hướng đi này cũng tạo sinh ra nhiềunghĩa thú vị cho tác phẩm của Hemingway), mà ông tạo ra một hiện thực: hiện thực tựthân đã có đủ tính phức tạp của nó, và nhà văn không cần phải lý giải thêm; độc giả từ

đó có thể cảm nhận được “the real thing”, từ đó hiểu ra những gì nhà văn cất giấu dưới

“bảy phần tám tảng băng”

Trong giới nghiên cứu ở Việt Nam hiện nay có nhiều cách hiểu về nguyên lýtảng trôi của Ernest Hemingway, song cũng không đi ra ngoài cái hình ảnh gợi ý là

“tảng băng trôi” Bùi Thị Kim Hạnh trong một bài viết được biên tập năm 2013 trên

Tạp chí Văn (tapchivan.com) đã trình bày ba cách hiểu của giới học giả Việt Nam về

nguyên lý tảng băng trôi:

1 “Tảng băng trôi là hình ảnh chỉ mối quan hệ giữa vốn liếng phong phúcủa nhà văn và sự thể hiện một phần vốn trên trang viết” Hemingway luôn chú

ý đến vốn sống của nhà văn và khả năng quan sát của người cầm bút Phần nhàvăn viết ra chỉ là một phần tám, còn bảy phần tám còn lại để người đọc phải tựmình tìm hiểu lấy

2 “Tảng băng trôi còn là hình ảnh diễn tả một tác phẩm hàm súc, đanghĩa” Sáng tác của Hemingway tạo ra một không gian bảy phần tám tảngbăng cho độc giả đồng sáng tạo với tác giả Trí tưởng tượng của độc giả vachạm với phần chìm của tảng băng, tức những gì ngầm ẩn trong tác phẩm, dướilớp vỏ ngôn từ, và người đọc lần lượt bóc tách từng lớp sâu của nghĩa tácphẩm

3 “Tảng băng trôi liên quan đến một loạt vấn đề về nghệ thuật Chẳng hạnnhư kết cấu.” Nguyên lý tảng băng trôi của Hemingway thể hiện kết cấu ởnhiều cấp độ, từ nhân vật, cốt truyện, đến đối thoại, liên văn bản,… Các kết cấu

bề sâu và bề mặt này tương tác với nhau, tạo nên nghĩa cho văn bản (như cáicách các nhà cấu trúc luận nói về cấu trúc văn bản)

(Bùi Thị Kim Hạnh, 2013) Chúng tôi cho rằng những cách hiểu đó không hề đối chọi nhau mà cùng nhau

mở rộng cách nhìn nhận về tác phẩm của Hemingway, và dường như cụm “nguyên lýtảng băng trôi” cũng là một cụm từ chứng minh tự thân, tức tự nó cũng đã cho thấy sự

“một nổi bảy chìm” của các quan niệm văn học khác nhau về một vấn đề lý luận

Có một điều đáng lưu ý khi nghiên cứu các sáng tác của Hemingway dưới ánhsáng của nguyên lý tảng băng trôi, đó là thời đại mà tác giả viết nên những tác phẩmcủa mình Với Hemingway, đó là thời của những hỗn loạn, những chồng chéo sinh-tử,những ám ảnh về sự phi lý của đời sống, lằn ranh mong manh giữa sự sống và cáichết, những đau khổ, mệt mỏi với chiến tranh, tương tàn,… Thế hệ của Hemingway làmột thế hệ mất mát (lost generation) Song, tác giả không bộc lộ những nỗi sợ, nỗi lo

ấy một cách trực tiếp, mà ông lược bỏ những cảm xúc ấy đi, chỉ để lại những hànhđộng, lời thoại mà ông cho rằng đó là “the real thing” Việc này càng làm tỏ rõ hơn ýnghĩa của sự che giấu nỗi sợ của các nhân vật Nhân vật lẩn tránh, cố tình lờ đi nỗi sợ

của mình, và hành động và nói chuyện khác đi (như nhân vật Nick của Trại người da

đỏ mà chúng tôi sẽ phân tích sau đây; hay nhân vật ông lão bên cầu trong truyện ngắn

cùng tên…) Hành động của nhân vật như một lát cắt hiện sinh của nhân vật ấy, đôikhi là phân thân một phần của tác giả vào trong nhân vật Cái độc giả cần tìm kiếm lànhững gì được tác giả che giấu đi, những gì mà nhân vật thực sự cảm nhận được ở tậnsâu bên trong, và được thể hiện bằng những hành động có vẻ đơn giản và không liênquan

3 Một số vấn đề thi pháp tảng băng trôi trong Trại người da đỏ

3.1 Nhân vật

3.1.1 Nhân vật trung tâm Nick Adams và vấn đề sống - chết

Như tất cả các sáng tác khác của Hemingway, Trại người da đỏ cũng nằm trong

khuôn khổ thi pháp tảng băng trôi Câu chuyện ngắn dài chưa tới hai ngàn chữ, đượctỉnh lược tinh gọn hết sức có thể đến mức các nhân vật đều chỉ xuất hiện trong mộtchốc thoáng qua mà không hề được xây dựng bất kỳ tiểu sử, bối cảnh hay tính cách

nào Nếu chỉ đọc truyện ngắn Trại người da đỏ ở một phần nổi mà chưa chạm đến những phần chìm, hay nếu chỉ đọc mỗi Trại người da đỏ mà bỏ qua một hệ thống

truyện ngắn đồ sộ của Hemingway thì ắt hẳn khó có ai nghĩ rằng cậu bé Nick Adams

đi theo vị bác sĩ đỡ đẻ lại là nhân vật trung tâm Cốt truyện nói đơn giản chỉ xoayquanh việc một ông bác sĩ da trắng mang theo nền y học hiện đại tới khu trại nguyên

sơ của những người da đỏ để cứu một người đàn bà đẻ khó và rồi sau đó vì một lý donào đó, mà người chồng sản phụ đã tìm đến cái chết bằng cách tự cắt cổ mình Nếunhìn vào đây để xác định xem ai mới là nhân vật trung tâm thì người đàn bà, ngườichồng hay ông bác sĩ sẽ là những đối tượng trực tiếp tác động tới hành động truyệnchứ không phải là một cậu bé sợ hãi trước cuộc sinh đẻ, đến nhìn cũng không dám

nhìn Tuy nhiên, nhân vật mà ít ai ngờ tới – Nick Adams – lại chính là nhân vật trung

tâm của Trại người da đỏ nói riêng và của thế giới truyện ngắn Hemingway nói chung.

Vậy tại sao có thể khẳng định vai trò nhân vật trung tâm của Nick Adams màkhông phải những nhân vật có khả năng can thiệp, đóng vai trò đáng kể hơn trong sựphát triển tình huống truyện?

Một nhân vật trung tâm thường thấy sẽ là nhân vật nổi bật nhất trong số cácnhân vật Họ được tập trung khai thác về tính cách, hành động, số phận và những nhânvật này thường là điểm quy chiếu với tính cách, hành động của những nhân vật khác

Sự phát triển của những nhân vật này cũng tác động qua lại với sự vận động của tìnhtiết truyện Nếu như so sánh với những đặc điểm nhân vật trung tâm thường thấy trongvăn học thì có thể nhận thấy Nick Adams của Hemingway thuộc một kiểu khác TuyNick có xuất hiện trong truyện nhưng lại không có vai trò chủ chốt trong mối tươngquan với các nhân vật khác Hành động phụ mổ, thậm chí còn không dám nhìn, củaNick không có tác dụng tới diễn tiến truyện, cũng không gây bất kỳ ảnh hưởng nào tớicác nhân vật khác

Câu trả lời nằm ở việc Nick không tham gia mạnh mẽ trong sự vận động củatình tiết truyện trên bề mặt nhưng đây lại là nhân vật mở ra tầng sâu ý nghĩa, nhữngtầng nghĩa nằm ẩn dưới lòng đại dương Nick chỉ là cậu bé được bố dắt đi theo vớimong muốn sẽ học hỏi để tiếp bước cha cậu trên con đường y học Khi ca mổ xảy ra

và khi người chồng tự sát, Nick hoàn toàn không có một sự can thiệp và không thểchạm vào sự rối rắm của một tình huống sống-chết đan xen như thế Tuy nhiên, Nicklại đóng vai trò chủ chốt trong việc khép lại truyện bằng một loạt câu hỏi về triết lýsinh tử ở cuộc đời này Có thể nói, Nick Adams là kiểu nhân vật trung tâm dị thường

của riêng Hemingway, là chìa khóa mở ra tầng sâu ý nghĩa trong Trại người da đỏ

Bỏ lại tầng nghĩa trên bề mặt mà bất kì ai biết chữ cũng có thể đọc hiểu, chúng

ta đến với những tầng sâu hơn của tảng băng Trại người da đỏ với mấu chốt là “cái

nhìn của Nick” Có thể nói, Hemingway đã sắp xếp mọi tình tiết, cảnh huống, phôngnền, để phục vụ cho cuộc cách mạng nhận thức của Nick Adams Từ việc bố conNick phải đi thuyền qua một cái hồ để tiến vào khu trại của người da đỏ cho tới việc

bố muốn Nick phụ mổ, rồi những tiếng la hét của người sản phụ, cái chết của ngườichồng và bài học triết lý từ bố đều được Hemingway sắp xếp để để biến chuyển nhậnthức của nhân vật Nick Một trong số những nhận thức quan trọng đầu tiên và dễ thấynhất đó là cách suy nghĩ về sống-chết

Nhân vật Nick được biết đến là nhân vật trong rất nhiều truyện ngắn khác củaHemingway tới mức nhiều nhà phê bình nhận định rằng thế giới truyện ngắn của ông

là thế giới của Nick Adams, là cuộc hành trình Nick khám phá thế giới từ ngày thơ bé

cho tới khi trưởng thành Trong cuộc hành trình ấy, Trại người da đỏ mở đầu hành trình nhận thức của Nick bằng một hiện thực đầy đầy máu và bạo lực Trong Trại người da đỏ, nhận thức của Nick về mối tương quan giữa sự sống và cái chết nảy sinh

từ dự đau đớn, đẫm máu và hình ảnh con dao nối liền hai thái cực sinh-tử Việc sinh

nở của sản phụ da đỏ là một thử thách nguy hiểm, đặt tính mạng của cô vào giữa lằnranh sống chết khi đứa bé trong bụng bị ngược, không thể sinh thường Khi ấy, chaNick – người bác sĩ đã được nghề nghiệp trui rèn khả năng lãnh đạm trước nỗi đaukinh hoàng của người bệnh – đã phẫu thuật cho người đàn bà bằng một con dao xếp vàkhông sử dụng thuốc gây mê Trải nghiệm sinh đẻ bị xé toạc cơ thể trong tình trạnghoàn toàn tỉnh táo là một điều mà khó có ai có thể chịu đựng được Đó là lý do phảibốn người đàn ông lực lưỡng phải giữ chặt người sản phụ Sau khi đứa bé được mang

ra, cha Nick khâu bụng người đàn bà da đỏ bằng chín mũi khâu và chị lịm đi, khôngcòn biết gì về mình, hay về đứa bé nữa Tương tự với sự đổ máu của người đàn bà là

sự đổ máu của chồng chị Sau ca mổ, cha Nick tới gặp người chồng thì phát hiện raanh ta đã tự cắt cổ họng mình một đường rất dài từ tai này sang tai khác bằng một condao cạo Không ai biết được lý do thực sự người đàn ông tự sát nhưng theo suy đoáncủa cha Nick thì cái chết ấy là vì người đàn ông không thể chịu đựng được, nhưngkhông thể chịu đựng được gì thì người đọc không được biết một cách tường minh,song đó có chăng sự đau đớn kinh hoàng bởi tiếng thét đau đẻ của người vợ trong suốthơn hai ngày Con dao, nỗi đau và máu nối liền sự sống và cái chết Nỗi đau và sựchịu đựng là điểm chung giữa sống và chết

Một bên là người vợ phải chịu đựng cơn đau đẻ và cơn đau bị rạch bụng không cóthuốc mê, một bên là người chồng phải chịu đựng vết chém từ rìu vào chân và sự tratấn bởi tiếng thét của người vợ suốt hai ngày trời ròng rã Tuy nhiên hai sự chịu đựngnày khác nhau ở mức độ kiên trì chịu đựng và chính điều này cũng đem đến hai kếtquả khác nhau Người đàn bà hoàn thành thử thách của cuộc đời mình và nhận đượcthành quả là một sinh linh bé bỏng mới chào đời, còn người chồng bỏ cuộc giữa chừng

và chấp nhận trả giá bằng chính mạng sống của mình Việc sắp xếp đầy ý đồ này đậmchất

Hemingway Nó đã khởi lên trong Nick một tư duy sẽ được củng cố thêm trong đoạnđối thoại với người bố ở cuối truyện – kiên trì, nhẫn nại chịu đựng là một đức tính quýgiá của con người và việc vẫn sống sót sau một cuộc chiến trong cuộc đời sẽ chứng tỏbản lĩnh làm người kiên cường

“Tại sao ông ta tự sát vậy, cha?”

“Cha không biết, Nick Cha đoán ông ta đã không chịu đựng được.”

…

“Chết có khó không, cha?”

“Không, cha nghĩ nó khá dễ, Nick ạ Cũng tuỳ thôi.”

(Hemingway, 1980, tr.19) Cái chết là biểu hiện của sự thất bại trước các thử thách của cuộc đời Khi conngười ta không thể kiên cường chịu đựng bài tập mà cuộc sống đặt ra (cơn đau đẻ tratấn) thì họ lựa chọn kết thúc cuộc sống (tự sát) Và cái chết, hay sự bỏ cuộc, được cho

là lựa chọn dễ dàng hơn Trong cảm quan đó, Nick đã “đinh ninh rằng mình sẽ chẳngbao giờ chết” Suy nghĩ về việc mình không bao giờ chết cho thấy Nick không muốn

bị nhốt lại trong cơn sợ hãi để rồi bỏ cuộc và lựa chọn cái chết Từ việc Nick nhìn thấygiữa lằn ranh sống - chết là sự kiên cường, kiên trì chịu đựng đến độ phi thường, tronglòng cậu đã nảy sinh ra một chắc chắn về sự sống Nick sẽ sống kiên cường, thậm chí

là lì lợm trước bất kỳ những biến cố nào sau này Có thể thấy Hemingway đặt nhân vậtvào trong một hoàn cảnh bạo lực với máu và sự sống - cái chết không phải để thể hiệnmàu sắc bi quan mà là đặt ra thách thức cho nhân vật Cũng tử thử thách ấy mà Nick,với quan niệm sống hào hùng được tiếp thu từ lời dạy của cha trước hoàn cảnh củanhững người da đỏ, đã khởi phát trong lòng một tính cách của một anh hùng Có thểnói, ngay từ những bước đầu tiên, Nick Adams đã bước chân vào hàng ngũ nhữngnhân vật anh hùng lý tưởng của Hemingway

3.1.2 Sự va chạm văn hóa thể hiện thông qua cái nhìn của Nick Adams

Ngoài tình huống về cuộc sinh nở cam go và cái chết bất ngờ của những người

da đỏ đã cho Nick những nhận thức mới thì thông qua cái nhìn của nhân vật Nick,người đọc sẽ khéo léo bắt gặp được sự va chạm giữa hai nền văn hóa Để làm nổi bật

sự khác biệt văn hóa của người Mỹ da trắng với văn hóa của người Mỹ bản địa,Hemingway đã đối chiếu các phương pháp y tế của cha Nick với các phương phápsinh đẻ truyền thống của người da đỏ Một bên là Tây y trật tự, sạch sẽ, hiệu quả, mộtbên là hỗn loạn, không đảm bảo bất kỳ hình thức vô khuẩn nào Tình trạng y học củangười da đỏ được mô tả tệ đến mức khi đến thăm bệnh cho sản phụ, việc đầu tiên màcha Nick làm chính là vệ sinh sạch sẽ Sau khi phẫu thuật thành công, cha Nick nói sẽ

có y tá đến để công việc được tiếp tục So với việc sinh thường tự phát trong một môitrường không đảm bảo điều kiện vệ sinh thì rõ ràng trình độ y tế của người da trắng đãchứng minh được sự lớp lang, bài bản, có trật tự và dĩ nhiên, có hiệu quả hơn củamình Theo một tư duy phổ thông, cuộc đỡ đẻ thành công sẽ có ý nghĩa bởi nó mang

tới thế giới này một sự sống mới Tuy nhiên theo cách nhìn của bố Nick và chúGeorge, giá trị của ca phẫu thuật này nằm ở danh vọng mà nó sắp sửa mang lại:

"Ca phẫu thuật này là cả công trình khoa học cho tập san y học đó George à",ông nói "Mổ tử cung bằng một con dao xếp, khâu chín mũi và nối các dây gân bụng"

Hay ta nhìn vào cách chú George phản ứng khi bị người sản phụ da đỏ cắn vàotay bởi việc mổ sống là quá sức chịu đựng đối với một con người, để nhìn thấy thái độcủa người Mỹ da trắng khi va chạm với một nền văn hóa khác

“…chú George và ba người đàn ông Da Đỏ giữ chặt người phụ nữ, cô ta cắnvào cánh tay chú George, chú George quát "Đồ chó cái Da Đỏ!”

Không thể phủ nhận được những lợi ích mà người Mỹ da trắng mang lại – sựhiện đại, khoa học – tuy nhiên, trong việc va chạm với một những con người từ mộtnền văn hóa khác, những người Mỹ trắng không giấu được sự dửng dưng, thiếu đồngcảm, thậm chí có phần hơi coi thường của mình

3.1.3 Hạn chế thể hiện qua nhân vật cha của Nick Adams

Nếu nguyên lý tảng băng trôi trao cho người đọc quyền lực mở rộng tư duy,được điền vào những khoảng trống mà nhà văn còn bỏ ngỏ trong truyện, vậy thì ta còn

có thể nhìn thấy được cả những hạn chế của Trại người da đỏ Đó chính là cách giáo

dục có phần áp đặt của người cha và quan niệm cực đoan về tính nam hay sự mạnh

mẽ Có rất nhiều tín hiệu để người đọc lờ mờ cảm nhận được có điều gì đó không ổnvới nhân vật người cha này Đầu tiên là cách ông phủ nhận con trai mình và áp lên nómột mẫu hình của chính bản thân ông Khi người cha nói với Nick về việc người phụ

nữ da đỏ sắp sinh em bé thì Nick đã trả lời rằng: “Con hiểu.” Tuy nhiên, không cầnbiết là liệu con mình hiểu cái gì, hiểu tới đâu thì người cha đã phủ nhận ngay lập tức:

“Con chưa hiểu” và tiến hành áp cách tư duy hết sức sinh học thuần túy lên đứa contrai mình: "Nghe ba giải thích này Những gì cô ấy phải chịu đựng được gọi là đau đẻ

Em bé muốn được sinh ra, còn cô ấy thì muốn sinh em bé Cơ của cô dồn hết sức đểsinh em bé Khi cô la hét là lúc cơ chế ấy diễn ra." Chưa dừng lại ở đó, cha của Nickkéo cậu đi theo chứng kiến một cuộc mổ sống kinh hoàng để cậu học hỏi được những

kỹ thuật y khoa, mai này có thể kế tục sự nghiệp y khoa của ông, bất chấp sự kháng

cự, không phối hợp của Nick

Không chỉ thế, cha của Nick còn coi nhẹ nỗi đau mà người phụ nữ phải chịu,trong khi đó lại đề cao sức chịu đựng của người đàn ông Khi Nick quá khổ sở vớitiếng thét của người đàn bà và kêu cha cậu phải làm gì đó để cô ấy im lặng thì cách màcha Nick lựa chọn là phớt lờ đi: "Nhưng tiếng thét của cô ấy không quan trọng Ba