Hàm lượng lipid và các acid béo trong sữa của phụ nữ cho con bú ở một số x∙ vùng đồng bằng sông hồng - Việt Nam Nguyễn Xuân Ninh Khoa Vi chất dinh dưỡng-Viện Dinh dưỡng Hàm lượng lip
Trang 1Hàm lượng lipid và các acid béo trong sữa của phụ nữ cho con bú ở một số x∙ vùng đồng bằng
sông hồng - Việt Nam
Nguyễn Xuân Ninh
Khoa Vi chất dinh dưỡng-Viện Dinh dưỡng
Hàm lượng lipid và 38 acid béo trong sữa của 194 bà mẹ cho con bú ở một số xã nông thôn, vùng đồng bằng sông Hồng-Việt Nam được xác định bằng phương pháp sắc ký khí, những kết quả đưa ra có thể sử dụng như một bộ số liệu quy chiếu về thành phần sữa mẹ
mà “Bảng thành phần dinh dưỡng thực phẩm Việt Nam” hiện nay chưa có, nhằm ứng dụng tính toán khẩu phần của trẻ em Việt Nam Kết quả cũng cho thấy thành phần lipid của sữa
mẹ, đặc biệt là các acid béo trong sữa dao động khác nhau giữa các vùng, giữa các cá thể,
có thể liên quan tới số lượng và chất lượng lipid của khẩu phần Một số acid béo chưa no cần thiết (C18:1 acid oleic; C18:2 acid linoleic; C18:3 acid linolenic) có một hàm lượng khá cao trong sữa mẹ Việt Nam
I Đặt vấn đề
Sữa mẹ là thức ăn tốt nhất cho trẻ trong
những tháng đầu sau khi sinh, sữa mẹ cung
cấp đủ các chất dinh dưỡng, với tỷ lệ cân
đối, sữa mẹ còn đảm bảo vệ sinh, có chứa
một lượng kháng thể giúp cho trẻ chống
được một số bệnh nhiễm trùng Một số
công trình nghiên cứu gần đây cho thấy
những trẻ được bú sữa mẹ đầy đủ sẽ ít bị
mắc các bệnh mãn tính và rối loạn chuyển
hoá khi trưởng thành Chính vì vậy Tổ chức
Y tế thế giới và UNICEF đã khuyến nghị
cho con bú sữa mẹ hoàn toàn trong sáu
tháng đầu [1]
Nhiều công trình nghiên cứu cho thấy
thành phần dinh dưỡng của sữa mẹ phụ
thuộc đáng kể vào thành phần dinh dưỡng
của chế độ ăn, một khẩu phần thiếu vitamin
A (VA) và β-carotene là nguyên nhân trực
tiếp của nồng độ VA trong sữa thấp [2,3]
Sữa mẹ cũng là môi trường dễ bị nhiễm các
chất độc từ môi truờng bên ngoài; những bà
mẹ làm việc trong môi trường ô nhiễm thuốc
trừ sâu, DDT, sữa của họ cũng bị nhiễm các
chất độc này Sữa mẹ ở vùng nông thôn
Việt Nam còn có hàm lượng sắt và một số
chất khoáng thấp hơn so với tiêu chuẩn khuyến nghị của WHO [4]
Sữa mẹ còn là dung môi hoà tan một số gia vị, kích thích như rượu, cà phê, thuốc lá, hành tỏi và gây nên những mùi vị bất thường Những đặc tính này của sữa rất có thể liên quan đến thành phần lipid và các acid béo trong sữa mẹ Bữa ăn của phụ nữ Việt Nam, đặc biệt trong thời gian có thai và cho con bú thường còn thiếu về số lượng và chất lượng, đặc biệt lượng chất béo trong khẩu phần thường ở mức thấp, điều này rất
có thể dẫn đến lượng lipid, đặc biệt là các acid béo cần thiết trong sữa mẹ cũng bị thiếu Đã có một số công trình nghiên cứu
về thành phần chất đạm, mỡ, đường, một
số chất khoáng trong sữa của bà mẹ Việt Nam [4,5], tuy nhiên về thành phần và tỷ lệ các acid béo riêng biệt còn chưa được nghiên cứu
Mục tiêu nghiên cứu: Xác định hàm lượng lipid, thành phần các acid béo trong sữa của bà mẹ cho con bú ở vùng Đồng bằng sông Hồng, làm số liệu qui chiếu cho thành phần dinh dưỡng thực phẩm Việt Nam
Trang 2II Đối tượng và phương pháp
nghiên cứu
Phụ nữ cho con bú trong năm đầu tiên,
thuộc 8 xã đồng bằng sông Hồng
Tiêu chuẩn lựa chọn: đẻ thường, đang
cho con bú, không bị mắc các bệnh nhiễm
trùng cấp tính, chấp nhận cho lấy mẫu sữa
và hỏi phiếu
Mẫu nghiên cứu được ước tính theo tỷ lệ
thiếu VA tiền lâm sàng ở bà mẹ cho con bú
(50% có VA trong sữa thấp, với α= 0,05; β
= 0,1) Cỡ mẫu được tính là 190, nếu dự
tính mỗi xã có khoảng 25-30 bà mẹ đang
cho con bú trong năm đầu tiên, 8 xã với số
dân trung bình 6-8 nghìn dân đã được chọn
Dựa theo danh sách và sổ theo dõi tiêm
phòng, xác định các bà mẹ có con trong
năm đầu tiên, viết giấy mời tới trạm y tế xã
khám kiểm tra sức khoẻ, thời gian khám từ
8 đến 10 giờ sáng Khi tới trạm y tế, các bà
mẹ được ngồi nghỉ 5 phút, uống một cốc
nước lọc, sau đó được mời vắt khoảng 10
ml sữa, từ vú bên trái vào một chiếc cốc
nhựa sạch, sữa được chuyển ngay lập tức
vào một lọ sạch vô trùng, có nút xoáy bảo
vệ, ghi nhãn code và được đặt ngay vào
hộp lạnh, kín tránh sáng, rồi được bảo quản
ở nhiệt độ âm 700C cho đến khi phân tích
lipid, các acid béo
Sau khi lấy sữa, bà mẹ được hỏi ghi về
thói quen ăn uống, sinh hoạt và tiêu thụ
thực phẩm ngày hôm trước, đo cân nặng và
chiều cao
Lipid toàn phần được chiết tách bằng
dung môi hữu cơ, sau đó dung môi được
làm bay hơi ở nhiệt độ 40-500C dưới sự bảo
vệ của khí nitơ cho đến khi trọng lượng
không đổi, cân để xác định lượng lipid [7]
Các acid béo của lipid toàn phần được
xác định bằng máy sắc ký khí tại Labo dinh
dưỡng nhiệt đới (IRD-Pháp) [7]
Thời gian lấy mẫu: tháng 2 năm 2001
III Kết quả
Tổng số 194 bà mẹ cho con bú trong năm đầu tiên của 8 xã nông thôn, thuộc 4 tỉnh (2 xã/tỉnh: Bắc Ninh, Hải Dương, ngoại thành Hà Nội, Hà Tây) đã được xét nghiệm
1 Lipid toàn phần
Bảng 1: Nồng độ Lipid toàn phần (g/L) trong sữa mẹ Việt Nam theo x∙
nghiên cứu
1 24 34,2±14,2 13,4 73,5
2 25 32,1±14,5 16,0 63,5
3 25 36,1±14,8 16,9 72,2
4 24 34,5±15,4 9,4 61,2
5 24 37,3±16,8 17,5 84,1
6 25 38,2±16,6 17,4 72,8
7 22 33,3±12,7 16,2 68,7
8 25 33,2±12,3 11 63,3
Tổng số 194 34,9±14,6 9,4 84,1
Bảng 1 cho thấy nồng độ lipid toàn phần trong sữa mẹ dao động khá lớn giữa các bà
mẹ, cũng như giữa các xã Nồng độ thấp nhất
được quan sát thấy là 9,4 g/L, thấp hơn 9 lần
so với nồng độ cao nhất là 84,1 g/L
2 Thành phần các axit béo trong sữa mẹ
Với phương pháp phân tích của chúng tôi, 38 loại acid béo đã được phân tách và tính toán tỷ lệ % Một số acid béo cần thiết, nhiều mạch nối đôi rất cần cho sự phát triển của trẻ có mặt với tỷ lệ cao (C18:1 acid oleic; C18:2 acid linoleic acid; C18:3 acid linolenic)
Các acid linoleic (18:2 n-6) và α-linolenic (18:3 n-3) là những acid béo nhiều nối đôi chủ yếu trong sữa mẹ, chúng chiếm 13,7% Những chất chuyển hoá chính là 20:4 n-6 và DHA cũng có mặt với một số lượng đáng chú ý
Trang 3Bảng 2: Thành phần các acid béo (%) trong
sữa mẹ Việt Nam (n = 194 mẫu sữa)
Bảng 3: Thành phần (%) các acid béo xếp theo các nhóm khác nhau
Nhóm các axits béo ⎯X ± SD
Acid béo bão hoà 48,62±10,93 Acid béo có 1 nối đôi 37,68±6,80
Tỷ lệ
1 18:2/18:3 10,70±4,20
2 LCn-6/LC n-3 2,25±1,40
AGPI = Acid béo nhiều nối đôi chưa b∙o hoà
LC = mạch dài trên18 C
Có một sự dao động rất lớn, có ý nghĩa (P<0,0001) theo xã, hoặc giữa các cá thể
về thành phần các acid béo, cũng như tỷ
lệ các acid béo no và không no Các acid linoleic (18:2 n-6) và α-linolenic (18:3 n-3)
là những acid béo nhiều nối đôi chủ yếu trong sữa mẹ, chúng chiếm 13,7% Những chất chuyển hoá chính là 20:4 n-6 và DHA cũng có mặt với một số lượng đáng chú ý
Bảng 4 cho thấy thành phần các acid béo của sữa mẹ Việt Nam tương tự với sữa mẹ Công gô hơn là của Burkina, nhất
là các acid béo chưa no nhiều nối đôi (AGPI) n-6 và n-3 Vì vậy, mà chúng có tỷ
lệ acid béo 18:2/18:3 và LC n-6/LC n-3 gần với khuyến nghị
Trang 4Bảng 4: So sánh thành phần acid
béo(%, X ± SD) của sữa mẹ Việt Nam với
sữa mẹ Công gô và Burkina [7]
Việt Nam
n =196
Công Gô
n=100
Burkina
n =99
Tổng LC n-3 0,76± 0,34 1,20±
0,43
0,44±
0,17 Tổng LC n-6 1,71± 0,48 1,18±
0,25
1,90±
1,25 AGPI n-3 1,71± 1,02 2,39±0,
68 0,9±0,3
18:2n-6/18:3n-3
10,70± 4,2 12,24±
12,24
52,63±27 ,6 AGPI n-6 12,00±
3,37
14,88±
3,37
21,74±4,
46 LCn-6/LCn-3 2,25± 1,40 1,08±
0,37
4,93±
2,00 6:0-14:0 21,49±
7,25
25,97±
8,17
26,98±8,
42 Tổng số một
nối đôi
37,68± 6,8 28,66±
5,64
24,54±9,
64 Tổng số AG
bão hoà
48,62±
10,93
52,86±
7,09
51,64±7,
02
AGPI = Acid béo nhiều nối đôi chưa b∙o
hoà; LC = mạch dài trên18 C
IV Bàn luận
Đã có một số nghiên cứu ở Việt Nam
phân tích về lipid, đường, năng lượng, dư
lượng thuốc trừ sâu trong sữa của phụ nữ
Việt Nam, tuy nhiên chưa có nghiên cứu
nào phân tích các acid béo cần thiết (38
loại) trong sữa Nghiên cứu của chúng tôi
đã đưa nồng độ của 38 acid béo trong sữa
mẹ làm số liệu tham khảo cho nghiên cứu
khác hoặc ứng dụng trong tính toán về
thành phần dinh dưỡng
Về lipid toàn phần, bảng thành phần
dinh dưỡng Việt Nam (năm 2000) đưa ra
thành phần của sữa mẹ (code 10003): lipid
là 30g/L [6], thấp hơn so với số trung bình
mà chúng tôi tìm thấy trên đây, có thể do
nghiên cứu của chúng tôi tập trung vào sữa
trong năm đầu, nên thành phần lipid có cao hơn Lipid là thành phần quan trọng cung cấp năng lượng của sữa mẹ, bởi vậy rất có thể sự phát triển của trẻ trong những tháng
đầu sẽ phụ thuộc vào số lượng và chất lượng lipid của sữa của mỗi bà mẹ Một số tài liệu nghiên cứu [7] công bố hàm lượng lipid trung bình của sữa các bà mẹ Công gô
là 28,7 g/L; của Burkina Faso =33,4g/L; của
Mỹ là 33,4g/L [8] Hàm lượng lipid của sữa các bà mẹ Việt Nam tương tự như của các
bà mẹ Bukina và Mỹ hơn là của phụ nữ Công gô
Trong bảng thành phần thức ăn Việt Nam năm 2000, chưa có số liệu về nồng độ các acid béo, bởi vậy những số liệu này của chúng tôi là những giá trị quy chiếu đầu tiên, có giá trị về thành phần các acid béo của sữa mẹ Việt Nam
Trong số các acid béo, có những loại nồng độ dao động lớn giữa các xã, giữa các cá nhân, điều này chắc chắn liên quan tới thói quen ăn uống của từng vùng, của từng cá thể như myristic(14:0), alpha linolenic(18:3 n-3), và docosahexanoic (DHA, 22:6 n=3) Các acid linoleic (18:2 n-6) và α-linolenic (18:3 n-3) là những acid béo nhiều nối đôi chủ yếu trong sữa mẹ, chúng chiếm 13,7% Những chất chuyển hoá chính là 20:4 n-6 và DHA cũng có mặt với một số lượng đáng chú ý Một điều cũng nhận thấy là nồng độ 6:0-14:0 tăng (acid béo bão hoà với chuỗi các bon trung bình), gián tiếp cho thấy một chế độ ăn của người
mẹ giàu gluxít, tạo ra một quá trình tổng hợp các acid béo ở tuyến sữa
Nghiên cứu phân tích về mối quan hệ giữa các thực phẩm tiêu thụ, với thành phần acid béo trong sữa mẹ, sự phát triển thể lực
và trí tuệ của trẻ là cần thiết, góp phần tìm
ra những khẩu phần phù hợp, tạo nên sữa
mẹ có chất lượng tốt hơn Những vấn đề này cần được tiếp tục nghiên cứu trong thời gian tới
Trang 5V Kết luận
1 Thành phần lipid và 38 acid béo trong
sữa của 194 bà mẹ cho con bú ở vùng nông
thôn, đồng bằng Sông Hồng-Việt Nam được
xác định bằng phương pháp sắc ký khí, có
chính xác cao Những kết quả đưa ra có thể
sử dụng như một bộ số liệu quy chiếu về
thành phần sữa mẹ mà “Bảng thành phần
dinh dưỡng thực phẩm Việt Nam” hiện nay
chưa có, nhằm ứng dụng tính toán khẩu
phần của trẻ em Việt Nam
2 Kết quả cũng cho thấy thành phần
lipid của sữa mẹ, đặc biệt là các acid béo
trong sữa dao động khác nhau giữa các
vùng, giữa các cá thể, liên quan tới số lượng
và chất lượng lipid của khẩu phần
3 Những nghiên cứu về phân tích về mối
liên quan giữa các thực phẩm tiêu thụ, với
thành phần dinh dưỡng của sữa mẹ, và phát
triển thể lực, trí lực của trẻ là rất cần thiết, góp
phần tìm ra những khẩu phần phù hợp và tạo
ra sữa mẹ có chất lượng tốt nhất
Tài liệu tham khảo
1 Anh NTL, Do TT, Lien DT, Khoi HH,
Chuyen NV, Yamamoto S (2001) Food
intake and lipid status of three Vietnamese
populations with different incomes J Nutr
Sci Vitaminol 47: 64-68
2 Bộ Y tế/ viện Dinh dưỡng (2000)
Bảng thành phần dinh dưỡng thực phẩm
Việt Nam Nhà xuất bản Y học Hà Nội
2000; tr 160-164
3 Chulei R, Xiaofang L, Hongsheng M
et al (1995) Milk composition of women
from five different regions of China: the
great diversity of milk fatty acids J Nutr
125:2993-2998
4 Harze GI, Dieterich MH (1984) Effect
of the diet on the composition of human milk Ann Nutr Metab 28:231-239
5 Kieu NTM, Yasugi E, Lien DTK et al (2000) Serum fatte acids, lipoprotein (a) and apolipoprotein composition of rural, suburban and urban populations in North Vietnam Asia PAcific Clin Nutr 9(2): 62-66
6 Kim NT (1986) Thành phần sữa mẹ
và sự phát triển của trẻ Mối liên quan giữa khẩu phần ăn, số lượng và chất lượng sữa Luận án tiến sỹ Y học, Hà Nội
7 Rocquelin G, Dop MC, Mbemba et al (1996) Etat de nutrition lipidiques des enfants cogolais ages de 5 mois et vivant
en milieu urbain(Brazzaville) Report d’etude du Laboratoire de nutrition tropicale, Centre ORSTOM de Monpellier, France
8 Shils ME (1994) Average values for triglycerides, faaty acids in selected foods In: modern nutrition in health and disease; 8th edition Eds by ME Shils, JA Olson, M Shike; Lea & Febiger Uublishing, USA pp
A 100-A104
9 Thuý PV, Ladodo KS (2000) Số lượng sữa và hàm lượng một số vi chất, chất độc trong sữa mẹ Trong: một số công trình nghiên cứu về dinh duỡng và vệ sinh
an toàn thực phẩm Biên tập: Khôi HH, Khẩn NC, Lâm NT Nhà XBY học Hà Nội;
tr 140-148
10 WHO collaborative study team (2000) Effect of breastfeeding on infant and child mortality due to infectious diseases in less developped countries: a pooled analysis, Lancet 355: 451-455
Trang 6Summary Lipid content and fatty acid composition in
breast-milk of Vietnamese lactating women
living in Red River Delta
Lipid concentration and 38 fatty acids in breast-milk of Vietnamese lactating women living in Red River Delta were determined by using Gas Chromatography Method The results of this study should be used as reference of Vietnamese breast- milk composition that has not yet existed in
“The nutritive composition table Vietnamese food”, in application to calculate the food consumption
of Vietnamese infant The results showed also the variable contents of lipid and fatty acid between individuals and communes, according to the quantity and quality of lipid - dietary intake Several essential fatty acids (C18:1 oleic acid; C18:2 linoleic acid; C18:3 linolenic acid) existed in quite high levels in breast- milk of Vitenamese lactating women
