Tiểu luận phần VIII Tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hóa và xây dựng con người mới, về kinh tế LỜI MỞ ĐẦU Chúng ta đang chứng kiến xu thế toàn cầu hóa Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) được hình thành đánh[.]
Trang 1LỜI MỞ ĐẦU
Chúng ta đang chứng kiến xu thế toàn cầu hóa Tổ chức Thươngmại thế giới (WTO) được hình thành đánh dấu sự ra đời một thị trường quyphạm hóa, pháp chế hóa, cho thấy sự tự do hóa của thương mại thế giớibước vào giai đoạn mới Tự do buôn bán hiện nay đã trở thành bước đi đầutiên của nhất thể hóa kinh tế quốc tế
Xu thế toàn cầu hóa về kinh tế đã mang lại nhiều thuận lợi cho sựphát triển kinh tế của mỗi nước, đặc biệt những nước chậm phát triển vềkinh tế Nhờ có vốn đầu tư và kỹ thuật từ nước ngoài đưa vào, các nướcchậm phát triển về kinh tế có thể thêm điều kiện tạo công ăn việc làm chongười lao động Trình độ tay nghề được nâng cao Yêu cầu sử dụng thànhthạo kỹ thuật trong sản xuất cùng với các hoạt động dịch vụ khác đòi hỏingười lao động phải học tập về ngoại ngữ, tin học, giao dịch trong thươngmại.v.v Đó là những cơ hội để người lao động phát huy các khả năng củamình
Từ những vấn đề kinh tế và kỹ thuật, xu thế toàn cầu hóa đang từngbước tác động tới những giá trị tinh thần của các dân tộc Việt Nam đã vàđang từng bước hội nhập với thế giới và đã thu được nhiều kết quả rất đángkhích lệ Bên cạnh việc hội nhập kinh tế quốc tế, Đảng và Nhà nước ta cũng
đã rất coi trọng vấn đề hội nhập văn hóa Cho đến nay, Việt Nam đã thamgia ký kết hàng trăm điều ước quốc tế và khu vực, ký kết và gia nhập nhiềuđiều ước quốc tế trong lĩnh vực văn hóa Trong quá trình hội nhập văn hóa,hình ảnh Việt Nam và văn hóa Việt Nam đậm đà bẳn sắc văn hóa dân tộc đãđược quảng bá mạnh mẽ ra với thế giới Tuy nhiên, cũng như hội nhập kinh
tế quốc tế, hội nhập văn hóa cũng nổi lên những vấn đề rất đáng quan tâm
và cần phải được giải quyết tốt nhằm xây dựng hệ giá trị văn hóa mới, gópphần định hướng giá trị con người Việt Nam
Trang 2Để làm rõ những vấn đề trên, bản thân chọn đề tài: “Tác động của
toàn cầu hóa đối với sự phát triển văn hóa và con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay” làm tiểu luận hết học phần VIII.
Trang 3NỘI DUNG
I KHÁI NIỆM TOÀN CẦU HÓA, VĂN HÓA, CON NGƯỜI
1 Khái niệm toàn cầu hóa
1.1.Có nhiều cách lý giải khác nhau về toàn cầu hóa:
Theo nghĩa hẹp, toàn cầu hóa được hiểu là tiến trình các quốc gia,khu vực bị cô lập đã và đang hội nhập với quốc tế
Theo nghĩa rộng, toàn cầu hóa được hiểu là sự giao lưu ngày càngnhộn nhịp về kinh tế, chính trị, văn hóa, giữa các quốc gia trong phạm vitoàn cầu
Toàn cầu hóa được hiểu thiên về nhất thể hóa nền kinh tế thế giới,các nền kinh tế trên thế giới giao lưu, hợp tác, hòa nhập với nhau tiến tớihình thành một chỉnh thể kinh tế toàn cầu
Toàn cầu hóa được hiểu là một vấn đề chung không có ranh giới.Các nhà kinh tế, các chính sách, các nhà xã hội học, các nhà văn hóa, đều
có thể giải thích từ lĩnh vực chuyên môn của mình
Lý giải ở tầng nấc sâu hơn, toàn cầu được hiểu là một sự thay đổisâu sắc trong phạm vi toàn cầu nhưng không phải là một hiện tượng mới Từkhi chủ nghĩa tư bản Tây Âu bành trướng ra toàn cầu, hình thành phân côngquốc tế, thị trường quốc tế, cho đến nay sự lưu thông xuyên biên giới vềhàng hóa, dịch vụ, công nghệ, tin tức, nhân tài và phân phối tài nguyên đều
là những biểu hiện của toàn cầu hóa
Từ những giải thích khác nhau kể trên, các học giả quốc tế đã cónhững định nghĩa không giống nhau về toàn cầu hóa, chẳng hạn có nhữngđịnh nghĩa sau đây:
Trang 4Toàn cầu hóa là một sự thay đổi xã hội, một sự liên thông ngày càngtăng giữa các xã hội và các yếu tố của nó có sự xuyên văn hóa, sự gia tăngbùng nổ của giao thông và các công nghệ truyền thông góp phần thúc đẩykinh tế quốc tế và giao lưu văn hóa.
Toàn cầu hóa là sự phụ thuộc qua lại không ngừng giữa các quốcgia và các cá nhân Sự phụ thuộc qua lại có thể xảy ra trong lĩnh vực kinh tế,công nghệ, văn hóa, môi trường hay xã hội
Toàn cầu hóa là sự hình thành một ngôi làng toàn cầu hóa dưới sựtác động của những tiến bộ trong lĩnh vực tin học và viễn thông Quan hệgiữa các lĩnh vực trên thế giới ngày càng gần gũi hơn, cộng với sự tăngkhông ngừng về sự hiểu biết lẫn nhau như tình hữu nghị giữa các “côngdân” thế giới dẫn tới một nền văn minh toàn cầu
1.2.Toàn cầu hóa hay “Mỹ hóa”
Hiện nay, đang nổi lên hai quan điểm cực đoan, đối nghịch nhau.Quan điểm thứ nhất cho rằng, toàn cầu hóa là xu thế khách quan khôngcưỡng được, là tất yếu, hợp lý, không thể khác và mọi quốc gia chỉ có thể cómột cách duy nhất đúng đắn và có hiệu quả là chấp nhận và tuân thủ mọiluật chơi của toàn cầu hóa thể hiện ở các quy tắc của các tổ chức kinh tế, tàichính và thương mại quốc tế
Quan điểm này tưởng chừng như khoa học và thiết thực, song thật
ra lại gần như một sự “bái vật giáo toàn cầu hóa”, đặt con người ở vị trí thầnphục và bị chi phối bởi chính một sản phẩm của con người là toàn cầu hóa
Quan điểm thứ hai cho rằng, toàn cầu hoá là kết quả của chiến lượcsiêu cường Mỹ với sự đồng lõa của một số nước tư bản đế quốc khác hòng
áp đặt cho toàn thế giới sự thống trị của kinh tế Mỹ, và cùng với nó là sự
Trang 5thống trị của chính trị, văn hóa, lối sống Mỹ Thực chất của toàn cầu hóa là
Mỹ hóa, chư không có gì khác
Quan điểm này tưởng chừng như sáng suốt và vững vàng về lậptrường, song thật ra lại gần như một sự sùng bái, đề cao quá mức và thổiphồng sức mạnh của Mỹ Họ ngộ nhận rằng, Mỹ muốn làm gì là được nấy,lầm lẫn mưu đồ của Mỹ với khả năng của Mỹ mà không thấy rằng Mỹ cũngđang ở thế “lực bất tòng tâm” Chính sự sùng bái, ngộ nhận và sợ sệt nhưvậy đã dẫn đến sự co rúm cứng nhắc bị động của kẻ yếu “chưa đánh đã chịuthua”
Một thực tế không thể phủ nhận là, Mỹ là siêu cường mạnh nhất thếgiới hiện nay Sức mạnh và ưu thế của Mỹ có thể được duy trì trong nhiềuthập kỷ tới Chính trên cơ sở sức mạnh, Mỹ đã là nước đi đầu trong việcthúc đẩy nhiều tiến trình của lịch sử, trong đó có việc tạo nên những cơ chếcho sự phát triển của toàn cầu hóa Bởi vì sức mạnh của nước Mỹ sẽ chophép nước Mỹ trở thành động lực, người hưởng lợi và làm lợi cho quá trìnhtoàn cầu hóa Rõ ràng sức mạnh kinh tế của Mỹ đang là chỗ dựa cho quyềnlực chính trị Mỹ trong việc chi phối quá trình toàn cầu hóa và việc giảiquyết các vấn đề toàn cầu Đó là một thực tế cần được tính đến khi đề cậpđến các vấn đề toàn cầu hóa
Tính chủ động trong quá trình dẫn đến toàn cầu hóa đang diễn rahiện nay rõ ràng thuộc về Mỹ Do đó, toàn cầu hóa hiện nay biểu hiện thànhmột xu hướng Mỹ hóa rất rõ, nhưng thực chất vẫn là toàn cầu hóa
1.3.Toàn cầu hóa, khu vực hóa và bản địa hóa
Thực tiễn cho thấy, tiến trình toàn cầu hóa không diễn ra biệt lập,
mà nó diễn ra đồng thời với các quá trình khác vừa như đối tượng vừa như
Trang 6yếu tố bổ sung hỗ trợ của nó Đó là các quá trình khu vực hóa và bản địahoa hay địa phương hóa Như vậy các quá trình toàn cầu hóa, khu vực hóa
và bản địa hóa không chỉ là sự phân biệt các cấp độ không gian, mà đồngthời còn thể hiện tính chất và xu hướng vận động khác nhau của chủ thểquốc gia
Bản địa hóa (Localization) là một quá trình trên cơ sở truyền thốngvăn minh và chế độ chính trị xã hội của dân tộc, mà hấp thụ và biến hóa cácyếu tố văn minh của bản thân phục vụ cho ổn định và phát triển của đấtnước Xét về chiều hướng vận động, bản địa hóa cơ bản là một quá trìnhhướng tâm, tức là đi từ ngoài vào Do đó bản địa hóa đòi hỏi một ý thức tựchủ, một sự định vị địa văn hóa và xác định đúng đắn trình độ của quốc giacác nhiệm vụ và bước đi cụ thể cho chiến lược phát triển quốc gia ngangtầm thời đại và hội nhập và nhóm các quốc gia tiên tiến Ngay cả trongtrường hợp một công ty nước ngoài thực hiện bản địa hóa sản phẩm củamình nhằm xâm nhập thị trường một nước nào đó, người ta thấy rõ tính chấthướng tâm của hành động đó: sản phẩm đó đòi hỏi đáp ứng tâm lý tiêu dùngdựa trên đặc trưng văn hóa của người bản địa Xét về khía cạnh lịch sử, kháiniệm bản địa hóa xuất hiện sớm hơn so với khái niệm khu vực hóa và kháiniệm toàn cầu hóa bởi vì nó gắn liền với quá trình tiếp xúc và tiếp biến vănhóa khởi nguồn từ xa xưa
Khu vực hóa (Regionalization) được xem như một sự liên kết giữacác quốc gia hay các tổ chức bên trong của các nước cùng khu vực địa lýnhằm giải quyết các vấn đề nội bộ khu vực cũng như tăng sức mạnh cạnhtranh quốc tế của cả khu vực Khái niệm khu vực hóa gắn liền với thời đạihội nhập của các quốc gia ở khu vực, trước hết là khu vực Tây Âu với sự ra
Trang 7đời của Cộng đồng châu Âu (EC) nhừng năm 1950 và của khối ASEAN ởkhu vực Đông Nam Á trong hằng năm 1960 của thế kỷ XX Xét về chiềuhướng vận động, khu vực hóa là quá trình hai chiều, vừa hướng ngoại (lytâm) và hướng nội (hướng tâm) nhằm đáp ứng hai mục đích nói trên của chủnghĩa quốc gia Do tính hai mặt của khu vực hóa mà nảy sinh khái niệm chủnghĩa khu vực (Regionalism) với hai đại diện điển hình là Liên minh châu
Âu (EU) và ASEAN
Toàn cầu hóa (Globalization) ngày nay là một quá trình gia tăng đếnphạm vi toàn cầu của các hoạt động toàn diện của con người (kinh tế, chínhtrị, văn hóa) trước hết là kinh tế với các quá trình sản xuất, liên thông màchủ yếu là các doanh nghiệp và cá nhân, dựa trên các thành tựu của côngnghệ viễn thông, giao thông và chất lượng mới của nguồn nhân lực
1.4.Toàn cầu hóa văn hóa và văn hóa toàn cầu
Trong các văn kiện chính thức của Đảng và Nhà nước ta chỉ nói đếntoàn cầu hóa kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế, không hề nói đến toàn cầuhóa văn hóa và văn hóa toàn cầu Một số nhà khoa học cũng khẳng địnhkhông có cái gọi là toàn cầu hóa văn hóa Nhưng cũng có rất nhiều nhà khoahọc cho rằng có toàn cầu hóa văn hóa và văn hóa toàn cầu PGS.TS Nguyễn
Văn Dân trong cuốn “Văn hóa và phát triển trong bối cảnh toàn cầu hóa”
đã nêu lên một số điều kiện quan trọng dẫn đến toàn cầu hóa văn hóa là: (1)Toàn cầu hóa kinh tế - một điều kiện quan trọng nhất của toàn cầu hóa vănhóa; (2) Sự tiến bộ của khoa học - công nghệ - một điều kiện cơ bản củatoàn cầu hóa Việt Nam; (3) Giao lưu văn hóa - một điều kiện đặc thù củatoàn cầu hóa văn hóa Tác giả còn nêu lên những cơ sở nhân văn chủ yếu
Trang 8của văn hóa toàn cầu vì toàn cầu hóa văn hóa hay văn hóa toàn cầu khôngchỉ bao hàm văn hóa đại chúng, mà văn hóa toàn cầu là sự biểu hiện ướcvọng và ý chí chung của loài người Đó là vì con người đều có những đặctính chung như: lòng nhân đạo, tình yêu đồng loại, yêu cái đẹp, yêu thíchsáng tạo, yêu thích thể thao, yêu thích hòa bình, có nhu cầu giao lưu.
Giữa những người khẳng định có toàn cầu hóa văn hóa và văn hóatoàn cầu lại có bốn cách lý giải khác nhau: (1) Toàn cầu hóa văn hóa là xuthế “đồng hóa” về văn hóa hoặc “đồng chất hóa” về văn hóa; (2) Toàn cầuhóa văn hóa là “thực dân hóa” về văn hóa; (3) Toàn cầu hóa văn hóa đanglàm “tiêu tan các nền văn hóa dân tộc; (4) Toàn cầu hóa văn hóa là tất cả cácnền văn hóa trên thế giới lưu thông trong phạm vi toàn cầu dưới mọi hìnhthức, chịu tác động song hành của hòa nhập và bảo tồn Nền văn hóa dù nhỏnhưng có sức sống mãnh liệt sẽ tồn tại và phát triển, những nền văn hóathiếu sức sống dù lớn sẽ bị teo tóp hoặc hòa tan trong quá trình toàn cầuhóa
Trong bốn cách lý giải nói trên, rõ ràng cách lý giải thứ tư có tínhphổ cập hơn và tương đối sát thực với những gì đang diễn ra trong tiếntrình toàn cầu hóa văn hóa hiện nay
Với những cách lý giải khác nhau về toàn cầu hóa văn hóa, nhậnthức của các chính khách và giới học giả quốc tế về toàn cầu hóa văn hóacũng không giống nhau Tựu chung lại có hai loại nhận thức tiêu cực và tíchcực về vấn đề toàn cầu hóa văn hóa
Nhận thức tiêu cực cho rằng toàn cầu hóa văn hóa là sự bành trướng
và lũng đoạn của một nền văn hóa nào đó hoặc sự lên ngôi một loại hìnhvăn hóa nào đó Cùng với nhận thức đó, một số người cho rằng, trong quá
Trang 9trình toàn cầu hóa văn hóa, các nền văn hóa nhược tiểu sẽ bị tổn thương, sẽ
bị đồng hóa bởi các nền văn hóa khác lớn mạnh hơn
Nhận thức tích cực cho rằng, toàn cầu hóa văn hóa là sự thẩm thấucủa toàn cầu hóa sang lĩnh vực văn hóa, là một bộ phận quan trọng của toàncầu hóa Toàn cầu hóa văn hóa không phải xây dựng trên một vùng lãnh thổnào đó mà xây dựng trên cơ sở người - chủ thể của văn hóa Đặc trưng củatoàn cầu hóa văn hóa là sự giao thoa giữa con người, nghệ thuật, sức mạnhvật chất và hình thái ý thức của các quần thể văn hóa Trong quá trình giaothoa này, khái niệm “toàn cầu” là chỉ số đông nhân loại chứ không phải đơnthuần là khu vực địa lý Ý thức chung của con người gặp nhau trong toàncầu hóa văn hóa là các vấn đề về tự do, dân chủ, quyền lợi và bình đẳng Vìvậy, toàn cầu hóa văn hóa không phải là phủ định sự khác biệt giữa các nềnvăn hóa mạnh và các nền văn hóa yếu; cũng không phải là coi thường sự đốilập giữa văn hóa của các nước phát triển với văn hóa của các nước đangphát triển Trong quá tình toàn cầu hóa văn hóa, các nền văn hóa khác nhauđều cố gắng bảo vệ bản sắc riêng của mình, vì vậy sẽ không tránh khỏi cọxát và xung đột Những mâu thuẫn và cọ xát đó không có nghĩa là một vàinền văn hóa nào đó bị tẩy chay
2 Khái niệm văn hóa
2.1 Khái niệm văn hóa của tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO)
Bằng những cách tiếp cận khác nhau, gắn với nhiều chiều cạnh của
cuộc sống, từ tác giả E.B.Tylo - Văn hóa nguyên thủy (Primitere Culture,
London, 1871) đến UNESCO (Tuyên bố về những chính sách văn hóa tạiHội nghị quốc tế do UNESCO chủ trì tại Meehicô, tháng 8/1982), đã có
Trang 10hàng trăm định nghĩa về văn hóa, phản ánh văn hóa “hữu thể” và văn hóa
“vô hình” Có thể hiểu văn hóa theo nghĩa rộng, phức thể nhiều mặt: là giátrị vật chất và tinh thần, khắc họa bản sắc, tạo nên đặc trưng riêng của cộngđồng; văn hóa là hiểu biết, ứng xử; gắn với từng lĩnh vực (văn hóa vănnghệ, văn hóa giáo dục, văn hóa pháp luật) Văn hóa là phạm trù chỉ toàn bộđời sống con người trong quan hệ giữa con người với con người và giữa conngười với thiên nhiên Quan hệ đó đã kết tinh các giá trị (vật chất và tinhthần); năng lực hoạt động của con người (trong phương thức sống, năng lựcchiếm lĩnh thế giới và khả năng hóa thân sản phẩm do mình tạo ra); và trình
độ phát triển của chính bản thân con người (hoàn thiện phẩm chất, nhâncách, trình độ người) Văn hóa giúp cho con người tự hoàn thiện, khắc họabản sắc, tính cách riêng của một cộng đồng, có tầm quan trọng to lớn và ýnghĩa cách mạng sâu xa đối với vận mệnh con người
2.2 Khái niệm văn hóa của Hồ Chí Minh
Tháng 8/1943, Hồ Chí Minh đưa ra quan niệm của mình về ý nghĩacủa văn hóa: “Vì lẽ sinh tồn và cũng như mục đích của cuộc sống, loàingười mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật,khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàngngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo vàphát minh đó tức là văn hóa Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thứcsinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thíchứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”1
Tinh thần và bản chất trong quan niệm văn hóa của Hồ Chí Minh cótính kế thừa và phát triển các quan niệm văn hóa trước, nhưng lại hoàn toànphù hợp và thống nhất với quan niệm văn hóa của UNESCO Đây là khái
Trang 11niệm văn hóa sớm nhất và duy nhất của Hồ Chí Minh khi bàn về văn hóatheo nghĩa rộng.
Từ sau thắng lợi của cách mạng Tháng Tám năm 1945, văn hóađược Hồ Chí Minh xác định là lĩnh vực kiến trúc thượng tầng, thuộc đờisống tinh thần của xã hội Với vị trí đó, văn hóa có mối quan hệ mật thiếtvới chính trị, kinh tế, xã hội
3 Khái niệm con người
3.1 Khái niệm chung về con người
Khái niệm con người đang ngày càng được chú ý nghiên cứu và trởthành lĩnh vực hàng đầu trong các tìm tòi khoa học
Khoa học xã hội nghiên cứu con người như một yếu tố của hệ thống
xã hội Con người là cái mang thuộc tính xã hội, là lực lượng sản xuất chínhcủa xã hội, là chủ thể và khách thể của quá trình lịch sử, là đối tượng củagiáo dục Việc nghiên cứu của khoa học xã hội thường gắn liền một cáchtrực tiếp với lợi ích con người, các nhóm xã hội, các giai cấp nên diễn ratheo chiều hướng khác nhau, mâu thuẫn nhau
Khoa học tự nhiên nghiên cứu con người như là sự tiến hóa sinhhọc, một loài sinh vật đặc biệt, một cá thể tự nhiên có chương trình biến dị -
di truyền nhất định Khoa học kỹ thuật nghiên cứu con người trong mối liênquan với việc nghiên cứu các hệ thống kiểm tra, giao tiếp và quản lý để tạo
ra các thiết bị mô phỏng chức năng của con người trong các quá trình côngnghệ
Mỗi khoa học cụ thể nghiên cứu về con người thường bị hạn chế bởitính đa diện của chính con người và đòi hỏi nhất thiết phải sử dụng phươngpháp và kết quả nghiên cứu của khoa học khác, chẳng hạn tâm lý học không
Trang 12thể không quan tâm đến di truyền học Việc hợp tác các ngành khoa họckhác nhau để nghiên cứu phù hợp về con người đang là vấn đề đòi hỏi cấpbách.
3.2.Quan niệm của chủ nghĩa Mác - Lênin về con người
Chủ nghĩa Mác - Lênin cho rằng, con người vừa là thực thể tựnhiên, vừa là thực thể xã hội, đồng thời là chủ thể cải tạo hoàn cảnh
Con người là một thực thể “song trùng” tự nhiên và xã hội, là sự kếthợp cái tự nhiên (sinh học) và cái xã hội Hai yếu tố này gắn kết với nhau,đan quyện vào nhau, trong cái tự nhiên chứa đựng tính xã hội và cũngkhông có cái xã hội tách rời cái tự nhiên
Con người trong quá trình tồn tại không chỉ tác động vào tự nhiên,làm biến đổi thế giới tự nhiên mà con người còn quan hệ với nhau tạo nênbản chất người, làm cho con người khác với con vật “Bản chất con ngườikhông phải là một cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt Trong tínhhiện thực của nó, bản chất con người là tổng hòa những quan hệ xã hội”2
Con người không thể tồn tại được một khi tách khỏi xã hội Chỉtrong xã hội con người mới có thể trao đổi lao động, thông qua đó mới thỏamãn những nhu cầu trong cuộc sống, như ăn, ở, đi lại.v.v Trong xã hộithông qua quan hệ với người khác mà mỗi người nhận thức về mình mộtcách đầy đủ hơn, trên cơ sở đó mà rèn luyện, phấn đấu vươn lên về mọi mặt,từng bước hoàn thiện nhân cách
Trang 133.3.Quan niệm của Hồ Chí Minh về con người
3.3.1 Con người được nhìn nhận như một chỉnh thể
Hồ Chí Minh xem xét con người như một chỉnh thể thống nhất vềtâm lực, thể lực và các hoạt động của nó Con người luôn có xu hướng vươnlên cái Chân - Thiện - Mỹ, mặc dù “có thế này, thế khác”
Hồ Chí Minh có cách nhìn nhận, xem xét con người trong tính đadạng của nó: đa dạng trong quan hệ xã hội (quan hệ dân tộc, giai cấp, tầnglớp, đồng chí, đồng bào ); đa dạng trong tính cách, khát vọng, phẩm chất,khả năng, cũng như năm ngón tay dài, ngắn khác nhau, nhưng đều hợp lạinơi bàn tay; mấy mươi triệu người Việt Nam, có người thế này, thế khác,nhưng đều cùng là nòi giống Lạc Hồng; đa dạng trong hoàn cảnh xuất thân,điều kiện sống, làm việc
Hồ Chí Minh xem xét con người trong sự thống nhất của hai mặtđối lập: thiện và ác, hay và dở, tốt và xấu, hiền và dữ, bao gồm cả tínhngười - mặt xã hội và tính bản năng - mặt sinh học của con người Theo HồChí Minh, con người có tốt, có xấu, nhưng “dù là xấu, tốt, văn minh hay dãman đều có tình”3
Trang 14quan hệ quốc tế (bầu bạn năm châu, các dân tộc bị áp bức, bốn phương vôsản) Đó là con người hiện thực, cụ thể, khách quan.
3.3.3.Bản chất con người mang tính xã hội
Để sinh tồn, con người phải lao động sản xuất Trong quá trình laođộng, sản xuất, con người dần nhận thức được các hiện tượng, quy luật tựnhiên, của xã hội; hiểu về mình và hiểu biết lẫn nhau , xác lập các mốiquan hệ giữa người với người
Con người là sản phẩm của xã hội Trong quan niệm của Hồ ChíMinh, con người là sự tổng hợp các quan hệ xã hội từ hẹp đến rộng, chủ yếubao gồm các quan hệ: anh, em; họ hàng; bầu bạn; đồng bào; loài người
II TOÀN CẦU HÓA TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA VÀ CON NGƯỜI VIỆT NAM
1 Tác động của toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế trên các lĩnh vực khác nhau
Một là, toàn cầu hóa thúc đẩy rất mạnh, rất nhanh sự phát triển và
xã hội hóa lực lượng sản xuất, đưa lại sự tăng trưởng kinh tế cao Toàn cầuhóa góp phần chuyển biến cơ cấu kinh tế thế giới, đặc biệt tăng mạnh tỷtrọng các sản phẩm chế tác và các dịch vụ trong cơ cấu kinh tế thế giới Nhưvậy, toàn cầu hóa tạo thêm những tiền đề mới rất quý cho xã hội hiện đại.Xét từ góc độ này, ngay những khiếm khuyết của toàn cầu hóa hiện nayđương nhiên là tai hại, nhưng qua đó cũng góp phần đặt ra những vấn đề lớncủa tương lai và thậm chí hé mở nhiều giải pháp Sự phát triển bền vững với
sự tôn vinh con người là nguồn lực chính với mối quan tâm đặc biệt đến môi
Trang 15trường xã hội và môi trường sinh thái đã nổi lên từ những năm 1980, chính
là do tiến trình toàn cầu hóa gợi mở
Hai là, toàn cầu hóa truyền bá và chuyển giao trên quy mô ngày
càng lớn tuy chưa được như mong muốn, những thành quả mới mẻ, nhữngđột phá sáng tạo về khoa học và công nghệ, về tổ chức và quản lý, về sảnxuất và kinh doanh, đưa kiến thức và kinh nghiệm đến với các dân tộc Ởnhiều nước, thành quả này đã đến từng gia đình, từng người dân, tạo nềnmóng cho nông nghiệp hóa và hiện đại hóa ngày càng hình thành và pháttriển
Ba là, toàn cầu hóa tạo thêm khả năng phát triển rút ngắn và mang
lại những nguồn lực rất quan trọng, rất cần thiết cho các nước đang pháttriển: từ các nguồn vốn vật chất đến các nguồn tri thức và kinh nghiệm cả vềchiến lược dài hạn và về tổ chức tiến hành không những đối với tầm vĩ mô
là quốc gia mà còn đối với tầm vĩ mô là từng doanh nghiệp và hộ dân Toàncầu hóa một mặt, gây sức ép mạnh mẽ và gay gắt về cạnh tranh cũng nhưhiệu quả đối với mỗi nền kinh tế, mỗi doanh nghiệp nhưng lại chỉ rõ vị tríhàng đầu của yếu tố chất lượng, yếu tố thời gian, tăng giá trị thặng dư để cósức mạnh cạnh tranh và hiệu quả kinh tế cao Mặt khác, toàn cầu hóa mở ranhững địa bàn và cách thức hoạt động mới cho từng bước, nhất là các nướcđang phát triển
Bốn là, toàn cầu hóa thúc đẩy các dân tộc xích lại gần nhau, kích
thích các luồng và các dạng giao lưu làm cho con người ở mọi châu lụcngày càng hiểu biết nhau hơn, nắm được tình hình cập nhật ở mọi nơi và cóthể góp phần tác động nhanh chóng đến mọi sự kiện Bằng cách đó, toàn cầu
Trang 16hóa góp phần vào sự nâng cao dân trí và sự tự khẳng định của các dân tộc,của con người.
Ngoài bốn mặt tích cực nói trên, toàn cầu hóa còn đưa đến những
tiêu cực và bất lợi cho nhiều quốc gia, dân tộc Đó là:
Một là, toàn cầu hóa làm trầm trọng thêm sự bất công xã hội, đào
sâu hố ngăn cách giàu nghèo trong từng nước và giữa các nước Chính mặttiêu cực này đã gây phẫn nộ không sao kể siết cho hơn 4 tỷ người, trên 2/3
số dân thế giới
Hai là, toàn cầu hóa gây bất ổn định về mọi mặt hoạt động và làm
cho đời sống con người trở nên kém an toàn: sự an toàn của từng con người,từng gia đình, an ninh quốc gia và an toàn của hệ thống kinh tế, tài chính,tiền tệ toàn cầu đều bị ảnh hưởng và xáo trộn Trong thế bất an như vậy,những bất trắc và nguy cơ khủng hoảng có thể đột ngột nổ ra, với những táchại dây chuyền khốc liêt, khó lường trước được
Ba là, dưới tác động của toàn cầu hóa, quyền lực phạm vi và hiệu
qủa tác động của các nhà nước - dân tộc phần nào bị thu hẹp, nó làm rungchuyển nền tảng đời sống của các quốc gia, đồng thời đặt ra những vấn đềrất nhạy cảm Trong trường hợp chính sách quốc gia phạm sai lầm thì táchại của sự tranh chấp và xung đột quyền lực này càng nặng nề, nghiêmtrọng
Bốn là, toàn cầu hóa đặc biệt các nước đang phát triển trước những
thách thức khốc liệt Nếu họ vượt qua được thì thắng lợi, cái được rất lớn,còn nếu ứng phó thất bại thì cái mất cũng không kém phần nặng nề Đối vớicác nước đang phát triển vừa hợp tác vừa đấu tranh trong toàn cầu hóa, cảthế và lực đều yếu hơn hẳn các nước phát triển
Trang 17Toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế tạo điều kiện thuận lợi để nước ta
mở rộng thương mại quốc tế, thu hút đầu tư các nguồn lực bên ngoài, pháthuy các nguồn lực bên trong nhằm phát triển các ngành sản xuất mà ta cólợi thế, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Đặc biệt, đối với các nước có nền kinh
tế chuyển đổi như nước ta, hội nhập quốc tế là phương thức tích cực giúpchuyển đổi một cách có hiệu quả sang nền kinh tế thị trường
*Những tác động tích cực của toàn cầu hóa đối với Việt Nam
Một là, toàn cầu hóa tạo cơ hội để nước ta mở rộng thương mại
quốc tế thúc đẩy tăng trưởng thương mại Đến nay chúng ta đã có quan hệthương mại với hơn 160 nước trên thế giới, xuất khẩu đã trở thành trụ cộtcủa nền kinh tế Việt Nam, kim ngạch xuất khẩu chiếm gần 50% GDP, toàncầu hóa làm giảm các chi phí đầu vào của quá trình sản xuất kinh doanh vàgóp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa và dịch vụ
Hai là, toàn cầu hóa thúc đẩy quá trình thu hút đầu tư và phát triển
công nghệ tạo điều kiện chuyển dịch, cơ cấu kinh tế, kích thích tăng trưởng.Đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) đóng góp phần quan trọng cho tăngtrưởng kinh tế, là dạng đầu tư an toàn, ít gây hậu quả tiêu cực Đầu tư trựctiếp nước ngoài tác động đối với tăng trưởng kinh tế nhờ làm tăng yếu tốđầu vào là vốn, cũng như công nghệ mới, kỹ năng quản lý, tạo điều kiện đẩymạnh xuất khẩu thông qua đối tác nước ngoài, tăng mạnh sức cạnh tranh củahàng hóa sản xuất trong nước Vai trò của FDI trong việc đóng góp cho tăngtrưởng GDP ngày càng rõ rệt
Ba là, toàn cầu hóa tạo điều kiện thúc đẩy quá trình chuyển nền kinh
tế nước ta sang nền kinh tế thị trường Việc thực hiện cam kết quốc tế buộc
Trang 18chúng ta phải từng bước thay đổi hệ thống luật lệ, chính sách, gây sức ép cảicách trong nước theo hướng thị trường hóa.
Bốn là, toàn cầu hóa mở ra nhiều cơ hội cho việc trau dồi kỹ năng
lao động, học tập, tiếp cận thông tin, qua đó phát triển vốn con người Hộinhập quốc tế giúp đào tạo tốt hơn nguồn nhân lực cho công nghiệp hóa vàhiện đại hóa
* Cùng với những tác động tích cực nói trên, toàn cầu hóa còn có những tác động tiêu cực sau đây:
Một là, toàn cầu hóa góp phần làm sâu sắc thêm tình trạng bất bình
đẳng trong từng nước, giữa các nước và giữa các khu vực
Hai là, hiện nay toàn cầu hóa đang bị một số nước phát triển và các
tập đoàn kinh tế tư bản xuyên quốc gia chi phối Họ nắm các huyết mạchcủa toàn cầu hóa: thương mại, đầu tư, nguồn tài chính, công nghệ, thôngtin Thông qua các kênh này họ muốn phổ biến các giá trị và các luật chơicủa chủ nghĩa tư bản
Ba là, với việc hội nhập quốc tế dòng hàng hóa của các nước phát
triển có lợi thế sẽ lấn át thị trường của các quốc gia kém phát triển hơn.Điều này đã đẩy đến cạnh tranh gay gắt và nảy sinh vấn đề phá sản, thấtnghiệp, làm trầm trọng thêm các vấn đề xã hội vốn đã rất nan giải ở nước ta
Như vậy, Việt Nam đang từng bước đứng trước thách thức: ViệtNam đang cách xa các nước trên nhiều phương diện như thu nhập, côngnghệ, cơ sở hạ tầng Khu vực kinh tế nhà nước được bảo hộ, hoạt động kémhiệu quả, chiếm 35% đến 62% tổng vốn đầu tư toàn xã hội, song chỉ đónggóp xấp xỉ 40%GDP và chỉ tạo ra khoảng 5% công ăn việc làm Đặc biệt làkhu vực ngân hàng còn yếu kém; các ngân hàng thương mại chiếm giữ vị
Trang 19thế độc quyền Chất lượng lao động Việt Nam còn thấp, gần 90% lao độngchưa được đào tạo, ngôn ngữ giao tiếp là tiếng Anh lại thấp làm cho lợi thếlao động rẻ của Việt Nam chưa phát huy hết được Chất lượng giáo dục vàđạo tạo hiện nay thấp ở mức báo động Trình độ phát triển khoa học côngnghệ chưa cao, nghiên cứu chưa gắn với yêu cầu sản xuất, tỷ lệ nhập côngnghệ cũ còn cao Nhà nước chưa có bước đột phá về công nghệ, đa số doanhnghiệp chưa đặt công nghệ có tính quyết định trong cạnh tranh Khung pháp
lý của Việt Nam cho một nền kinh tế thị trường còn yếu, vẫn chưa có luậtcạnh tranh và chống độc quyền Tham nhũng là một quốc nạn đang hạn chếđáng kể tiềm năng tăng trưởng kinh tế của Việt Nam
2 Tác động của toàn cầu hóa đến sự phát triển văn hóa và con người Việt Nam
Các cơ hội và thách thức mà toàn cầu hóa đem lại đều rất to lớn Cóbốn loại quan điểm khác nhau về sự tác động của toàn cầu hóa: có người tinvào một sự toàn cầu hóa vui vẻ, theo họ, hành tinh của chúng ta đang hướngtới một sự cùng tồn tại hòa thuận giữa văn hóa và văn minh; một số ngườikhác cho rằng “cỗ xe lu” toàn cầu hóa sẽ xóa sạch mọi khác biệt về văn hóa;loại ý kiến thứ ba lại tin là thế giới đang đi đến một sự đụng độ giữa các nềnvăn minh hay là một kiểu chiến tranh văn hóa nào đó; cuối cùng có ngườicho rằng toàn cầu hóa dường như là một tiến trình văn hóa làm nảy sinhnhiều điều kiện bạo lực khác nhau
Những cách tiếp cận một chiều như trên đã bỏ qua tính hai mặt củaquá trình toàn cầu hóa Thật ra, toàn cầu hóa thúc đẩy hai tiến trình diễn rasong song nhưng ngược chiều nhau - đó là tiến trình nhất thể hóa, đồngdạng hóa và tiến trình đa dạng hóa Trong nhận thức về toàn cầu hóa, tác
Trang 20động hai mặt của tiến trình này đối với văn hóa ngày càng được nhận thức
rõ Một mặt, những điều lợi to lớn và chưa từng có mà quá trình toàn cầuhóa đem lại cho con người trên mọi khía cạnh của đời sống nói chung vàliên quan đến giao lưu, đối thoại giữa con người, giữa nền văn hóa - vănminh nói riêng Mặt khác, toàn cầu hóa bị coi là đe dọa đối với sự đa dạnghóa vì nguy cơ đồng nhất và sự nghèo nàn gắn liền với xu thế thương mạihóa ngày càng cao các sản phẩm văn hóa Toàn cầu hóa đem lại cả nhữngbiểu đạt và cách tân chưa từng có lẫn nguy cơ loại trừ các nền văn hóa dễ bịtổn thương nhất
Trong thời đại toàn cầu hóa ngày nay, nhân tố bên ngoài có một vaitrò không thể xem nhẹ Nó có thể có một tác động nhiều khi mang tínhquyết định đến mọi lĩnh vực, trong đó có lĩnh vực tư tưởng, văn hóa và pháttriển con người Tác động của toàn cầu hóa dẫn đến sự phát triển văn hóa vàcon người theo hai chiều hướng: tác động tích cực và tác động tiêu cực
2.1 Tác động tích cực
Toàn cầu hóa đang làm cho thế giới thu nhỏ lại như “ngôi làng toàn
cầu” Nó làm cho mọi người xích lại gần nhau, tiếp thu tư tưởng của nhau,
làm cho đời sống tư tưởng con người trở nên đa dạng và phong phú hơn bao
giờ hết Nhân tố toàn cầu hóa đem đến tư tưởng tự do để tạo khả năng đadạng hóa và phong phú hóa trong tư duy nhận thức, nâng cao tư duy sángtạo cho mỗi cá nhân Mà tự do sáng tạo lại là một nhân tố rất quan trọng để
đem lại giá trị văn hóa cho con người và xã hội Vì thế trong thời đại toàn
cầu hóa ngày nay, hệ giá trị của con người trở nên phong phú chưa từng thấy.
Trang 21Toàn cầu hóa tạo điều kiện cho các nước, các quốc gia dân tộc xíchlại gần nhau hơn Sự phát triển vượt bậc của công nghệ thông tin, mạngInterrnet làm cho người dân các nước có thể hiểu được văn hóa, lối sống,phong tục tập quán, đời sống vật chất, tinh thần của nhau Từ đó có thể chia
sẽ hợp tác, mở rộng giao lưu quốc tế, tiếp thu tinh hoa văn hóa nghệ thuậtcủa các nước, các dân tộc, làm phong phú kho tàng văn hóa dân tộc mình.Toàn cầu hóa đã tạo ra điều kiện và cơ hội mà người dân các nước có thểthụ hưởng tốt hơn thành tựu văn hóa của nhân loại Sự hợp tác đa phương,song phương trên phạm vi tiểu vùng, khu vực, toàn cầu có thể tạo điều kiện
cho các nước đang phát triển hợp tác với các nước phát triển giải quyết có
hiệu quả hơn các vấn đề lớn như: đấu tranh phòng, chống tội phạm, tệ nạn
xã hội, những vấn đề về môi trường sinh thái, dịch bệnh, tạo việc làm và góp phần giải quyết nạn thất nghiệp, nâng cao hiệu lực và kinh nghiệm quản lý văn hóa - xã hội của nhà nước, phòng và chống tệ quan liêu, tham nhũng.
Toàn cầu hóa là đỉnh cao của giao lưu Nếu như nội lực bên trong
là yếu tố không thể thiếu để làm thành cơ sở cho phát triển, thì giao lưuchính là nguồn lực để tạo ra giá trị gia tăng Toàn cầu hóa cũng thúc đẩyviệc đa dạng hóa và phong phú hóa tư duy nhận thức của người dân Nhờ có
tư tưởng bên ngoài mà người dân ý thức được vai trò của mình Người tagọi việc đó là mở rộng dân chủ để thay đổi phương thức tư duy, chuyển lối
tư duy từ bên trên xuống sang tư duy dưới lên, tức là phải xuất phát từ lợiích của người dân để nhận thức vấn đề chứ không phải là xuất phát từ lợiích của nhà nước như trước đây Có thể nói, toàn cầu hóa là nhân tố quantrọng tác động đến sự biến đổi tư tưởng theo hướng thúc đẩy tự do sáng tạo