Tieu luan cao học, tthcm phan 1 tự chọn nguồn gốc chủ yếu của tư tưởng dân chủ hồ chí minh và sự vận dụng của đảng, nhà nước ta trong việc thực hiện dân chủ cơ sở

Tiểu luận học phần tự chọn I Tư tưởng Hồ Chí Minh về dân chủ và công tác dân vận LỜI MỞ ĐẦU Hồ Chí Minh là người đã suốt đời đã tranh đấu cho dân tộc Việt Nam từ dân tộc nô lệ thành dân tộc tự do, đưa[.]

LỜI MỞ ĐẦU

Hồ Chí Minh là người đã suốt đời đã tranh đấu cho dân tộc Việt Nam

từ dân tộc nô lệ thành dân tộc tự do, đưa người dân từ thân phận dân thuộcđịa lên địa vị công dân làm chủ đất nước

Sinh thời Hồ Chí Minh đã đưa ra một hệ thống các luận điểm về dânchủ, từ quan niệm cho đến sự thể hiện của chúng trong các lĩnh vực chính trị,kinh tế, văn hóa - xã hội , cũng như phương thức hiện thực hóa chúng trongthực tiễn Như vậy, Người vừa là nhà tư tưởng, vừa là nhà thực hành dân chủ

vĩ đại của thế kỷ XX Tư tưởng dân chủ của Người đã trở thành bộ phận vănhóa của dân tộc Việt Nam

Đảng Cộng sản Việt Nam cho đến nay vẫn kiên định nhấn mạnh mụctiêu độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, xây dựng đất nước dângiàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh Đây là mục tiêu cao cả, làđiểm tựa về đường lối, chính sách để đoàn kết toàn dân thực hiện thành công

sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Thực hiện mục tiêu cao cả

đó cũng chính là vận dụng và phát triển tư tưởng dân chủ và tiến bộ của HồChí Minh trong điều kiện mới

Nhận thức được tầm quan trọng to lớn của dân chủ, trong quá trìnhcách mạng Việt Nam, đặc biệt là từ khi bước vào công cuộc đổi mới đến nay,Đảng và Nhà nước ta hết sức quan tâm đến vấn đề dân chủ Với phươngchâm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra” và việc “xây dựng và thựchiện Quy chế dân chủ ở cơ sở”, “Pháp lệnh dân chủ” Đảng, Nhà nước ta đãnhận thức một cách đúng đắn vị trí, vai trò và tầm quan trọng của dân chủ,thực hành dân chủ và phát huy quyền làm chủ của nhân dân Tuy nhiên, quátrình thực hiện dân chủ ở cơ sở vẫn còn nhiều hạn chế Tình trạng vi phạmdân chủ và quyền làm chủ của dân, dân chủ hình thức đã làm xuất hiện nhiều

“điểm nóng” về chính trị, xã hội và có xu hướng lan rộng, ngày càng phứctạp, đòi hỏi Đảng và Nhà nước ta phải có biện pháp xử lý đúng đắn, kịp thời

để giữ vững ổn định chính trị - xã hội, thúc đẩy đổi mới Nhất là trong thời kỳ

mở cửa và hội nhập quốc tế, đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá, nước

ta đứng trước nhiều cơ hội phát triển, đồng thời cũng phải đối mặt với nhữngthách thức và nguy cơ trong phát triển Do đó vấn đề dân chủ và thực hànhdân chủ cơ sở, đang là vấn đề có tính bức xúc, cấp bách

Xuất phát từ những vấn đề trên, tôi chọn đề tài “Nguồn gốc chủ yếu của tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh và sự vận dụng của Đảng, Nhà nước

ta trong việc thực hiện dân chủ cơ sở hiện nay” làm tiểu luận kết thúc học

phần I tự chọn

Đó là sự tác động trực tiếp của hoàn cảnh xã hội Việt Nam từ cuối thế

kỷ XIX sang đầu thế kỷ XX với cuộc đấu tranh kiên cường của nhân dân tachống sự xâm lược của thực dân Pháp Những thất bại của các phong tràocứu nước đầu thế kỷ đã cho Hồ Chí Minh nhận thấy cuộc đấu tranh của nhândân ta muốn giành thắng lợi không thể bằng con đường cũ Sự hấp dẫn của

những khái niệm mới, giá trị mới của nhân loại về dân chủ như tự do, bình đẳng, bác ái đã cuốn hút Người đi tìm một con đường mới cho dân tộc.

Được nuôi dưỡng bằng truyền thống yêu nước và nhân văn của dân tộc,cuộc hành trình xuyên qua các đại dương đi tìm chân lý của Hồ Chí Minh đã

có một cơ sở căn bản để tiếp thu, một bộ lọc để lựa chọn con đường phù hợp

tới tương lai của các dân tộc trên thế giới Đó cũng là nền tảng để Hồ ChíMinh tiếp nhận những giá trị dân chủ của nhân loại và dựng xây tư tưởng dânchủ của mình.

Nhưng cuộc hành trình tìm đường cứu nước, cứu dân chủ có kết quả khi

Hồ Chí Minh bắt gặp thời đại mới Dưới tác động sâu sắc của Cách mạngTháng Mười Nga và việc hình thành Quốc tế III, Hồ Chí Minh đã đến với chủnghĩa Mác - Lênin và tìm thấy con đường cứu nước, cứu dân, con đường đemlại những giá trị dân chủ đích thực hướng tới sự giải phóng dân tộc và giảiphóng hoàn toàn con người - con đường cách mạng vô sản

Có thể xác định nguồn gốc chủ yếu của tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh:

2 Giá trị văn hóa dân tộc

Đó là chủ nghĩa yêu nước, chủ nghĩa nhân văn Việt Nam với những giátrị về dân chủ của cha ông ta nhằm cố kết cộng đồng, đoàn kết dân tộc trongtiến trình lịch sử dựng nước và giữ nước, trong lãnh đạo sản xuất, sáng tạo,bảo tồn và phát triển dân tộc

Do đặc điểm kinh tế của sự tồn tại quan hệ cộng đồng công xã, ở Việt

Nam đã hình thành và lưu truyền một loạt phong tục tập quán gọi chung là lệ làng ít nhiều phản ánh tính chất dân chủ công xã Đó là sự bình đẳng giữa các

thành viên trong việc chia ruộng đất công, trong sinh hoạt cộng đồng, bìnhđẳng trong việc thảo luận, bàn bạc xây dựng hương ước và bầu chọn nhữngngười đại diện cho họ để quản lý việc làng cũng như việc phán xét các viphạm lệ làng1 Tính chất dân chủ còn biểu hiện trong sự tôn trọng người giàkhông phân biệt đẳng cấp và vai trò của người mẹ trong cuộc sống gia đình.Ảnh hưởng của nó được phản ánh trong Bộ luật Hồng Đức, được xây dựng từthế kỷ XV và được áp dụng lâu dài cho tới thế kỷ XVII, tới 721 điều, trong

đó đã đề cao tinh thần dân chủ Một số phong tục tập quán dưới dạng luật tụcdân gian có hiệu lực lâu đời được ghi nhận và hợp pháp hóa thành nhữngđiều luật của nhà nước phong kiến mà tập trung nhất là việc thừa nhận quyền

lợi của người phụ nữ trong gia đình và xã hội, trong việc thừa hưởng gia tài,

kế thừa, hương hỏa và phân chia tài sản khi vợ chồng phải ly dị2

Về mặt xã hội, quần chúng đông đảo trong xã hội Việt Nam cổ truyền lànông dân công xã nông thôn và nông dân tá điền có kinh tế riêng những hầunhư không có quyền sở hữu ruộng đất Đặc điểm kinh tế - xã hội đó ảnhhưởng sâu sắc tới cuộc đấu tranh xã hội của nông dân và quá trình nảy sinh,phát triển cũng như nội dung tư tưởng dân chủ của nông dân vào thời kỳ Lý,Trần với những tư tưởng đòi bình đẳng xã hội, điển hình là cuộc khởi nghĩacủa Lê Văn (cuối thế kỷ XII), khởi nghĩa Ngô Bệ (thế kỷ XIV) với khẩu hiệuchẩn cứu dân nghèo Đến giai đoạn cuối của chế độ phong kiến, trong cáccuộc chiến tranh nông dân thế kỷ XVIII đến nửa đầu thế kỷ XIX, tư tưởngdân chủ nông dân đã phát triển lên một trình độ mới với khẩu hiệu lấy củanhà giàu chia cho người nghèo phản ánh yêu cầu bình đẳng về tài sản và tâm

lý bình quân chủ nghĩa của những người sản xuất tiểu nông Việt Nam trongđiều kiện kinh tế hàng hóa đã xuất hiện “Về mặt chính trị, tư tưởng dân chủcao nhất của nông dân là bạo động chống lại chế độ chuyên chế, lật đổ bạochúa, tham quan, cường hào với ước mơ một xã hội công bằng có vua sáng,tôi hiền” và “nó chỉ dừng lại ở yêu cầu bình đẳng xã hội, bằng đẳng về tài sản

mà mức độ phát triển cao nhất là chủ nghĩa bình quân về kinh tế - xã hội và

tư tưởng bạo động về chính trị”3

Chịu sự tác động của thiết chế làng xã, các triều đại Lý - Trần đã dựatrên kết cấu của làng xã cổ truyền để xây dựng bộ máy tập quyền thân dân,lấy dân làm gốc và lấy ruộng đất Công làm chỗ dựa kinh tế của chính quyềntrung ương Cũng vì vậy, cùng với việc tạo ra cơ chế bảo vệ quyền lợi củadân, việc thi tuyển chọn người vào bộ máy nhà nước không phân biệt đẳngcấp cũng phần nào phản ánh những yếu tố dân chủ nhất định Trong quá trìnhđấu tranh bảo vệ nền độc lập, các triều đại phong kiến Việt Nam sớm nhậnthức được mối quan hệ gắn bó giữa lợi ích vương triều với lợi ích của dân

tộc, hiểu rõ sức mạnh của nhân dân Hội nghị Diên Hồng quyết định kế sách

giữ nước và động viên toàn dân tham gia đánh giặc là một hình thức dân chủ trực tiếp điển hình, có một không hai trong lịch sử cổ trung đại Việt Nam.

Trần Quốc Tuấn đã từng tổng kết thắng lợi của cuộc kháng chiến chống quân

Nguyên là do vua tôi đồng lòng, anh em hòa thuận, cả nước chung sức: Nguyễn Trãi đã ví dân như nước, nước có thể chở thuyền và lật thuyền.

Chính vì thế các vương triều tiến bộ phải lo giữ lòng dân và phải áp dụng một

số hình thức dân chủ với nhân dân, khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc:

Năm 1618, một số quan dâng tờ tâu lên Chúa Trịnh Tùng, đòi Chúaphải thi hành 6 việc:

1 Xin sửa đức để cầu mệnh trời

2 Ngăn cường hào để nuôi sức dân

3 Cấm phiền hà để dân sống khá

4 Cấm xa xỉ để dân phong túc

5 Dẹp trộm cước để dân ở yên

6 Sửa quân chính để bảo hộ dân sinh “thương nuôi dân mọn; phàmmột tí gì tiện lợi cho dân thì đều làm, một tí gì có hại cho dân thì đều bỏ”4

Thực tế lịch sử đã cho thấy, ở nước ta, một phong trào dân tộc rộng lớn bao giờ cũng hàm chứa những yếu tố dân chủ nhất định Trong tiến trình đi

lên của dân tộc, vấn đề giải phóng dân tộc luôn phải gắn liền với vấn đề giảiphóng con người theo sự phát triển của lịch sử dân tộc Đây chính là nguồnlực cơ bản, cực kỳ mạnh mẽ, mà nhờ đó, dân tộc ta luôn duy trì được sự sinhtồn, phục hưng và phát triển của mình trước áp lực khổng lồ và hung tàn củacác thế lực xâm lăng Thành công hoặc thất bại của các nhà chính trị ViệtNam trong tiến trình đi lên của lịch sử dân tộc chính là do họ đã nhìn thất vàtác động như thế nào vào nguồn lực căn bản đó Đây chính là bí quyết thànhcông của các nhà chính trị Việt Nam trong lịch sử

Như vậy, tác động tổng hợp của những nhân tố kinh tế, chính trị, xã hộicủa Việt Nam trong lịch sử đã làm nảy sinh, bảo tồn và phát triển, ở một mức

độ nhất định, những giá trị dân chủ và có thể xem như đây là một trong

những giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam Đó là dân chủ nông dân nảy sinh trong cuộc đấu tranh xã hội, là dân chủ công xã dựa trên sự bảo tồn các quan hệ cộng đồng và một số biện pháp thân dân của các vương triều tiến bộ

trong điều kiện phân hóa giai cấp và yêu cầu bức thiết của các cuộc đấu tranhbảo vệ Tổ quốc, bảo tồn và phát triển dân tộc5

Những yếu tố dân chủ đó đã tác động không nhỏ tới văn hóa truyềnthống Việt Nam, trong việc duy trì, củng cố sức mạnh cộng đồng để pháttriển đất nước trước sức tác động nghiệt ngã của thiên nhiên và trước những

kẻ thù xâm lăng hung tàn luôn có tiềm lực vật chất mạnh hơn Điều đó cho

thấy, những nhu cầu và hoạt động thể hiện tính chất dân chủ là tiến trình quá trình bảo tồn và phát triển dân tộc, là đòi hỏi nội tại của dân tộc ta và là một nội dung của chủ nghĩa yêu nước - nhân văn Việt Nam Do vậy, những biều

hiện dân chủ trong văn hóa truyền thống Việt Nam với các giá trị của nó, dùcòn giản đơn, chưa trở thành một học thuyết, nhưng cũng chính là một cơ sởvăn hóa vững chắc, thuận lợi để Hồ Chí Minh có thể so sánh, chọn lọc, tiếpthu những giá trị dân chủ của nhân loại và chủ nghĩa Mác - Lênin

3.Tinh hoa văn hóa nhân loại

Xuất thân trong một gia đình khoa bảng, trước khi ra đi tìm đường cứunước, dù phải tiếp nhận những tri thức thông qua nền giáo dục theo kiểu Hánhọc hay của phương Tây, Hồ Chí Minh cũng đã được trang bị một học vấnthấm đậm chủ nghĩa yêu nước - nhân văn Việt Nam Cũng vì vậy, những giátrị tinh túy của văn hóa nhân loại đã được Hồ Chí Minh dễ dàng chọn lọc vàtiếp nhận

Trong nhiều tác phẩm, bải nói, bài viết, Hồ Chí Minh đã sử dụng nhiềumệnh đề Nho giáo và đem lại cho nó những ý nghĩa mới Mặc dù phê phán

những yếu tố lạc hậu của Nho giáo, nhưng những triết lý về sức mạnh củanhân dân, gần dân, thân dân, những ước vọng về một xã hội bình trị, an ninh,hòa mục, một thế giới đại đồng, bình đẳng về tài sản đã được Hồ Chí Minhkhai thác lựa chọn Sự lý giải của Hồ Chí Minh ngay từ đầu những năm 20

của thế kỷ XX về “chủ nghĩa cộng sản thâm nhập dễ dàng hơn vào châu Á vì truyền thống kinh tế và tư tưởng của châu Á” 6 đã chỉ rõ sự tác động của các

giá trị có ý nghĩa dân chủ của phương Đông đến Hồ Chí Minh và sự hiểu biếtsâu sắc của Người trước khi tiếp nhận các giá trị dân chủ mới của nhân loại

Trong bài Phong trào cộng sản quốc tế viết năm 1924, Hồ Chí Minh đã

phân tích các vấn đề kinh tế như chế độ ruộng đất, chế độ lao động của TrungHoa cổ và tóm tắt tư tưởng tiến bộ của các nhà tư tưởng phương Đông như:

“Khổng Tử khởi xướng tuyết đại đồng và truyền bá sự bình đẳng về tài sản.Ông từng nói: thiên hạ sẽ thái bình khi thế giới đại đồng Người ta không sợthiếu, chỉ sợ có không đều Bình đẳng sẽ xóa bỏ nghèo nàn Việc thủ tiêubất bình đẳng về hưởng thụ, hạnh phúc không phải cho một số đông mà chotất cả mọi người, đấy là đường lối kinh tế của các vị hiền triết”7 Điều nàycho thấy, Hồ Chí Minh không chỉ học Nho giáo mà còn hiểu biết rất sâu sắc

về lịch sử, kinh tế, chính trị, văn hóa của phương Đông, nhất là của TrungQuốc cổ đại

Sau này, trên báo Thanh niên, sau khi phê phán Chính phủ Trung Quốc

xóa bỏ tràn lan các nghi lễ của nhân dân là trái dân chủ, Hồ Chí Minh viết:

“Còn những người An Nam chúng ta hãy tự hoàn thiện mình, về mặt tinhthần bằng cách đọc các tác phẩm của Khổng Tử, và về mặt cách mạng thì đọccác tác phẩm của Lênin”8

Những triết lý của Phật giáo đã được Việt Nam hóa theo hướng tíchcực, trở nên rất gắn bó với dân, với đất nước đã ảnh hưởng mạnh đến tưtưởng của Hồ Chí Minh Quan niệm về lòng từ bi, bác ái, cứu khổ cứu nạn,thương người như thể thương thân, tình thương yêu vạn vật của Phật giáo ít

nhiều đã phản ánh tinh thần bình đẳng, dân chủ nhất định, đã hòa vào văn hóacủa dân tộc và làm sâu sắc thêm tinh thần dân chủ trong văn hóa Việt Nam.

Sự hình thành Thiền phái Trúc lâm Việt Nam với chủ trương sống gắn bóvới dân, với nước, tham gia vào cuộc đấu tranh chống kẻ thù dân tộc, bảo tồnđất nước là một minh chứng điển hình

Có thể tìm thấy tinh hoa văn hóa phương Đông thời cận đại cũng cónhững tác động mạnh mẽ tới sự hình thành tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh

Đó là ảnh hưởng của Chủ nghĩa Tam dân của Tôn Trung Sơn với chủ trương

dân tộc độc lập, dân quyền tự do, dân sinh hạnh phúc Hồ Chí Minh đã

không ngần ngạu khẳng định chủ nghĩa Tôn Trung Sơn có những chính sách

“thích hợp với điều kiện nước ta” Tiêu chí Độc lập - Tự do - Hạnh phúc của

nước chủ nghĩa mới do Người nêu lên là sự gặp gỡ với tinh thần dân chủ đódưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lênin, theo lập trường của giai cấp côngnhân

Từ thế kỷ XIX, nền kinh tế tư bản chủ nghĩa của các nước phương Tây

đã du nhập mạnh mẽ vào châu Á kéo theo sự truyền bá của những tư tưởngdân chủ tư sản Các nhà Nho Việt Nam cũng được hấp thụ tư tưởng của cácnhà dân chủ tư sản Pháp qua các bản dịch của các nhà tân học Trung Hoa vàNhật Bản Thậm chí, Vônte và Rútxô còn được một bộ phận các nhà Nho coinhư những bậc thánh hiền Kết quả là, đến đầu thế kỷ XX, các nhà Nho yêunước, những trí thức Việt Nam tiêu biểu là Phan Chu Trinh, Phan Bội Châu,Huỳnh Thúc Kháng đã xúc tiến quá trình cứu nước, đã chịu ít nhiều ảnhhưởng tư tưởng dân chủ tư sản

Khi mới mười ba tuổi, Hồ Chí Minh đã chịu sức hấp dẫn của nền văn

hóa phương Tây và bắt đầu tìm hiểu những giá trị của dân chủ như Tự do Bình đẳng - Bác ái Những khái niệm và giá trị mới đó của văn hóa dân chủ

-phương Tây xuất hiện ở Việt Nam, đã thôi thúc, cuốn hút và trở thành mộttrong những động cơ thúc đẩy Người hướng về quê hương đã sản sinh ra

những giá trị mới đó để tìm con đường cứu nước, cứu dân Hồ Chí Minh nóirằng: “Vào trạc tuổi mười ba, lần đầu tiên tôi được nghe những từ Pháp Tự

do - Bình đẳng - Bác ái Đối với chúng tôi, người da trắng nào cũng là ngườiPháp Người Pháp đã nói thế và từ thuở ấy, tôi rất muốn làm quen với nềnvăn minh Pháp, muốn tìm xem những gì ẩn dấu sau những từ ấy”9

Trong cuộc hành trình gian khổ đi khắp thế giới để tìm đường cứunước, cứu dân, Hồ Chí Minh đã tới nước Mỹ, sống và lao động ở NewYour.Tác động của cuộc tranh đấu giành độc lập và những giá trị về quyền conngười mà nhân dân Hoa Kỳ viết lên bằng xương máu của mình quan cuộcđấu tranh anh dũng đó cũng như thực tế cuộc sống ở đây đã tác động mạnh

mẽ hai chiều tới nhận thức của Người Thành quả cuộc đấu tranh giải phóng

dân tộc được ghi nhận qua Tuyên ngôn độc lập của nước Mỹ với những giá

trị về quyền con người của nhân dân Hoa Kỳ đã in đậm vào tâm trí của Hồ

Chí Minh mà sau này Người thừa nhận nó như một điều bất hũ và đã ghi

nhận vào Tuyên ngôn độc lập của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa

Rời nước Mỹ, trong khoảng bốn năm (1913-1917) sống trong điều kiệnnền quân chủ lập hiến ở nước Anhm lao động và tham gia vào các hoạt độngđấu tranh cuẩ giai cấp công nhân ở thủ đô Luân Đôn, Hồ Chí Minh lại trực

tiếp hiểu biết thêm một hình thức dân chủ nữa của nhân loại Sự hiểu biết nổi

bật của Hồ Chí Minh về nền dân chủ tư sản Anh đã được sử dụng một cáchhiệu quả vào năm 1931 khi Người nhờ luật sư Lôzơbai biện hộ để thoát khỏibàn tay của thực dân Anh và Pháp

Năm 1917, Hồ Chí Minh đến hoạt động ở Pari, nơi được xem là trung

tâm văn hóa của châu Âu, nơi đã sản sinh ra lý Tự do - Bình đẳng - Bác ái và

được tiếp xúc trực tiếp với các tác phẩm của các lý luận gia dân chủ Pháp nhưMoongtexkiơ (Tinh thần pháp luật), Rútxô (Khế ước xã hội) Tại đây, ngoàicác lý thuyết về dân chủ, những tác động thực tiễn của nền dân chủ dưới chế

độ Cộng hòa Pháp với Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền đã làm gia

tăng thêm những hiểu biết của Hồ Chí Minh về dân chủ với một hình thứcdân chủ tư sản nữa.

Như vậy, ngay từ đầu, khi đi ra nước ngoài tìm con đường mới cứu

nước, cứu dân, trước Cách mạng Tháng Mười Ngs, Hồ Chí Minh đã tiếp nhận trực tiếp ba hình thức dân chủ tư sản hiện đại của nhân loại từ chính quê hương của nó Hơn thế nữa, Người đã không chỉ sống và chịu ảnh hưởng của tư tưởng dân chủ tư sản và các hình thức tồn tại của nó mà còn thực hành dân chủ ở chính quê hương của các hình thức này với những hoạt động chính

trị sử dụng ngay thành quả của nền dân chủ tư sản phương Tây Đứng tronghàng ngũ đấu tranh của giai cấp công nhân ở các nước, tham gia hội họp, làmbáo, sinh hoạt trong các câu lạc bộ (Câu lạc bộ Faubour, Hội liên minh nhânquyền) và tham gia trong các tổ chức chính trị (Đảng Xã hội Pháp) Hồ ChíMinh đã học tập, đã trải nghiệm qua các môi trường thực hành về dân chủ.Hoạt động chính trị trong các chế độ dân chủ tư sản điển hình ở Mỹ, Anh,Pháp, tham gia vào các sinh hoạt dân chủ trong các tổ chức chính trị và khoahọc đã góp phần không nhỏ vào việc hình thành tư tưởng, phong cách dânchủ Hồ Chí Minh, tới sự lựa chọn của Người về một mô hình dân chủ

Sau này, trong quá trình hoạt động cách mạng, Hồ Chí Minh còn nhiềulần tới các nước khác ở Tây Âu và điều đó đã bổ sung thêm những hiểu biếtcho Người về sự đa dạng của các hình thức dân chủ tư sản mà loài người đãđạt tới cho đến lúc bấy giờ

Từ con đường đã trải nghiệm của mình, nên sau này, khi tổng kết đánhgiá về tinh thần của tầng lớp trí thức Việt Nam đi theo cách mạng, Hồ ChíMinh đã viết về trí thức Việt Nam “có đầu óc dân tộc vì có học thức nên xemđược sách, biết được dân chủ, biết được lịch sử cách mạng, nhất là cách mạngPháp, nên dễ hấp thụ được tinh thần cách mạng

Trí thức Việt Nam khác với trí thức tư bản đế quốc như vậy Cũng vìvậy lúc đã hiểu biết, trí thức ra dễ theo cách mạng”10

Hiểu biết dân chủ của các nước, của nhân loại để so sánh, để lựa chọn,

để tiếp thu những giá trị dân chủ ngày càng cao hơn phù hợp với sự tiến hóacủa nhân loại là con đường hình thành tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh

4 Chủ nghĩa Mác - Lênin

Đây là cơ sở lý luận chủ yếu tạo nên và hoàn thiện tư tưởng dân chủ của

Hồ Chí Minh

Bằng hành trang là chủ nghĩa yêu nước - nhân văn Việt Nam, với những

giá trị dân chủ truyền thống, tiếp thu những giá trị bất hũ, không thể chối cãi

của tư tưởng dân chủ mà nhân loại đạt được và trải nghiệm thực tế qua cáchình thức dân chủ tư sản điển hình nhất ở các nước phương Tây, Hồ ChíMinh sau hàng chục năm tìm tòi, đã có sự lựa chọn đúng đắn và đến với chủnghĩa Mác - Lênin

Theo Người, chủ nghĩa Mác - Lênin đã giải quyết được vấn đề cứunước gắn liền với cứu dân, giải phóng dân tộc gắn liền với giải phóng xã hội,giải phóng con người, làm cho toàn thể nhân dân được sống trong một xã hộidân chủ thực sự Hồ Chí Minh khẳng định rằng, chỉ có chủ nghĩa sộng sảnmới đem lại những giá trị đích thực của lý tưởng dân chủ mà nhân loại đãtừng mơ ước

Ngay từ khi vào Đảng Xã hội Pháp (đầu năm 1919), Hồ Chí Minh đãnói rõ nguyên nhân Người vào tổ chức này “chỉ vì đây là tổ chức duy nhất ởPháp bênh vực nước tôi, là tổ chức duy nhất theo đuổi lý tưởng cao quý củaĐại cách mạng Pháp: Tự do - Bình đẳng - Bác ái”11

Tháng 7 năm 1920, sau khi đọc tác phẩm của V.I Lênin Sơ thảo lần thứ nhất luận cương của Lênin về các vấn đề dân tộc và thuộc địa, Hồ Chí

Minh đã lựa chọn Quốc tế III

Tháng 8, Hồ Chí Minh viết thư gữi Quốc tế cộng sản bày tỏ quan điểmcủa mình dứt khoát đi theo Quốc tế III

Ngày 29/12/1920, Người bỏ phiếu tán thành tham gia Quốc tế III và nói

rõ nguyên nhân là vì: “Quốc tế III rất chú ý đến vấn đề giải phóng thuộcđịa Tự do cho đồng bào tôi, độc lập cho Tổ quốc tôi, đấy là tất cả nhữngđiều tôi muốn, đấy là tất cả những điều tôi hiểu”12

Ngày 30/12/1920, Hồ Chí Minh tham gia thành lập Đảng Cộng sảnPháp Sự kiện này đã chấm dứt giai đoạn Hồ Chí Minh lựa chọn con đườnggiải phóng và tìm tòi một mô hình xã hội cho dân tộc Người đã lựa chọn conđường của chủ nghĩa cộng sản để xây dựng một xã hội dân chủ cho đất nước

mà trước hết là đem lại quyền làm chủ lớn nhất cho mọi người dân Việt Nam

- quyền làm chủ Tổ quốc mình

Tháng 12/1921, phát biểu tại Đại hội thứ nhất Đảng Cộng sản Pháp, HồChí Minh đã chỉ rõ: “Chỉ có trong chủ nghĩa cộng sản người ta mới thấy tìnhhữu ái thực sự và quyền bình đẳng, và chỉ có nó chúng ta mới có thể thựchiện được sự hòa hợp và hạnh phúc ở chính quốc và ở thuộc địa”13 Năm

1923, Người lại viết: “Chỉ có chủ nghĩa cộng sản mới cứu nhân loại, đem lạicho mọi người không phân biệt chủng tộc và nguồn gốc sự tự do, bình đẳng,bác ái, đoàn kết, ấm no trên quả đất, việc làm cho mọi người và vì mọi người,niềm vui hòa bình, hạnh phúc, nói tóm lại là nền cộng hòa thế giới nhânchính, xóa bỏ những biên giới tư bản chủ nghĩa cho đến nay chỉ là nhữngvách tường dài ngăn cản người lao động trên thế giới hiểu nhau và thươngyêu nhau ”14

Rõ ràng, về tư tưởng, Hồ Chí Minh chú ý đến giá trị dân chủ cao nhất

và trước hết của mỗi con người trong những quốc gia nô lệ là sự giải phóngcủa Tổ quốc và cùng với sự giải phóng này là phải giải phóng triệt để conngười Với Hồ Chí Minh, không có giải phóng dân tộc thì không thể nói tớibất kỳ một giá trị dân chủ nào cho con người, nhưng giải phóng dân tộc phải

đi tới giải phóng con người một cách triệt để

5 Trí tuệ Hồ Chí Minh

Cũng như nhiều nhà ái quốc khác, Hồ Chí Minh đi phương Tây tìm

đường cứu nước, đi tìm một mô hình phát triển mới cho dân tộc Tất cả

những nhà cách mạng này đều mang theo hành trang là chủ nghĩa yêu nước nhăn văn Việt Nam và bắt gặp tư tưởng dân chủ tư sản và các biểu hiện của

-nó qua các kiểu tổ chức xã hội với những hình thức tổ chức nhà nước khácnhau Tuy nhiên, sự vĩ đại và vượt trội về trí tuệ của Hồ Chí Minh so với cácnhà ái quốc đương thời chính là ở chỗ: cùng với sự tiếp nhận những giá trị

mới của nhân loại là dân chủ, cái mới mà Việt Nam chưa có, đồng thời Người

cũng phát hiện thấy tư tưởng dân chủ tư sản và các mô hình của nó là những

cái đã trở nên già cỗi, không còn mới đối với sự phát triển của nhân loại nữa,

dù mới so với Việt Nam lúc đó, nhưng bản chất của nền dân chủ tư sản khôngtương thích với văn hóa truyền thống dân tộc Việt Nam Điều đó giải thích tạisao các nhà ái quốc trước Hồ Chí Minh đã không thấy được vấn đề đó màtiếp thu tư tưởng dân chủ tư sản và du nhập nó vào nước ta Song, trên thực

tế, sự du nhập ấy cũng chỉ tạo ra một làn sống mới yếu ớt và ngắn ngủi trongphong trào dân tộc Điều đó chứng tỏ tư tưởng dân chủ tư sản với mô hìnhcủa nó, dù còn mới với Việt Nam, nhưng vẫn không được chấp nhận bởi nókhông đáp ứng được yêu cầu, đòi hỏi căn bản của dân tộc Việt Nam, nó bịchính những yếu tố dân chủ có sẵn trong văn hóa truyền thống Việt Namvượt qua và loại bỏ

Không chỉ tiếp thu một học thuyết khoa học về giải phóng dân tộc vàcon người, Hồ Chí Minh còn đến nước Nga, nơi học thuyết đó đang được đưavào cuộc sống, để chứng kiến cuộc đấu tranh của nhân dân lao động nhằmxây dựng chế độ dân chủ vô sản - chế độ Xôviết - một chế độ triệu lần dânchủ hơn chế độ dân chủ tư sản phương Tây Tại đây, Hồ Chí Minh lại đượcchiêm nghiệm từ hiện thực một hình thức dân chủ mới nhất của nhân loại -dân chủ vô sản - dân chủ của những người lao động

Đến với chủ nghĩa Mác - Lênin, tiếp thu học thuyết cách mạng và khoahọc đó, Hồ Chí Minh đã vận dụng đúng đắn và sáng tạo tư tưởng dân chủtheo quan điểm của giai cấp công nhân mà trước hết là tiến hành lãnh đạocuộc cách mạng dân tộc dân chủ, tạo ra điều kiện căn bản nhất cho việc thiếtlập chế độ dân chủ mới ở nước ta.

Từ dân tộc và vì dân tộc ra đi, với hành trang của văn hóa truyền thống,

Hồ Chí Minh đã tiếp thu được những giá trị tinh hoa về dân chủ của nhânloại Tuy nhiên, Người cũng nhận thức được vấn đề dân chủ không chỉ là vấn

đề của dân tộc Việt Nam mà vấn đề đòi hỏi phải được tiếp tục giải quyết đốivới nhân loại và đã lựa chọn con đường phát triển dân chủ theo chủ nghĩa

Mác - Lênin, theo xu thế phát triển của thời đại Vì vậy, có thể nói, tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh được hình thành có cội nguồn, có điểm xuất phát từ Dân tộc, dược nhân lên tầm Nhân loại và phù hợp với sự tiến hóa của thời đại Với các yếu tố Dân tộc - Thời đại - Nhân loại, tư tưởng dân chủ Hồ Chí

Minh không chỉ được nhân dân Việt Nam chấp nhận mà còn phù hợp yêu cầuchung của nhân loại và thuận theo xu thế phát triển dần của loài người

Đây chính là những yếu tố cội nguồn căn bản nhằm đảm bảo cho sựthắng lợi của tư tưởng dân chủ Hồ Chí Minh

II VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ DÂN CHỦ TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

Đại hội XI nói rằng: “Đảng và Nhà nước tiếp tục đề ra nhiều chủtrương, chính sách nhằm phát huy hơn nữa quyền làm chủ, bảo đảm lợi íchcủa nhân dân, vai trò giám sát của nhân dân đối với hoạt động của các tổchức đảng, cơ quan nhà nước, cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức Côngtác dân vận của cả hệ thống chính trị có nhiều đổi mới cả về nội dung và hìnhthức Các cấp ủy Đảng, chính quyền lắng nghe, tăng cường đối thoại với cáctầng lớp nhân dân, tôn trọng các loại ý kiến khác nhau Dân chủ trong Đảng,trong các tổ chức xã hội được mở rộng, nâng cao; quyền làm chủ của nhân

dân được phát huy tốt hơn Việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của côngdân, xử lý các hành vi vi phạm pháp luật được coi trọng”15 Được biểu hiện

“Chế độ xã hội chủ nghĩa là chế độ do nhân dân làm chủ” và “Thực hành dânchủ là cái chìa khóa vạn năng có thể giải quyết mọi khó khăn” Vì vậy, vấn

đề dân chủ và thực hiện dân chủ ở cơ sở được Đảng ta đặc biệt chú trọng Cơ

sở là địa bàn sinh sống, làm ăn của nhân dân, là nơi hàng ngày cán bộ đảngviên trực tiếp làm việc với dân và dân có quan hệ với đội ngũ cán bộ Đảng,chính quyền, đoàn thể Cơ sở là nơi trực tiếp diễn ra hoạt động quản lý củanhà nước gắn với các hoạt động tự quản của cộng đồng dân cư

Quán triệt Nghị quyết Hội nghị Trung ương ba (khóa VIII) về phát huyquyền làm chủ của nhân dân, tiếp tục xây dựng nhà nước Cộng hòa xã hộichủ nghĩa Việt Nam trong sạch vững mạnh, nhận thức rõ nhu cầu của dân chủ

ở cơ sở, ngày 18/2/1998, Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung ương Đảng đãban hành Chỉ thị 30-CT/TW về “Xây dựng và thực hiện Quy chế dân chủ cơsở” Tiếp đó, Ủy ban Thường vụ Quốc hội (khóa X) ra Nghị quyết số45/1998, số 55/1998, số 60/1998, về thực hiện Quy chế dân chủ ở xã,phường, thị trấn, Nghị định số 71/1998/NĐ-CP ngày 8/9/1998 Chính phủ banhành về “Quy chế thực hiện dân chủ trong hoạt động của cơ quan” và Nghịđịnh số 07/1999/NĐ-CP ngày 13/02/1999 về thực hiện Quy chế dân chủtrong hoạt động của doanh nghiệp nhà nước

Sau 3 năm triển khai thực hiện Chỉ thị 30 của Bộ Chính trị, Ban Bí thưTrung ương Đảng (khóa IX) đã ban hành Chỉ thị số 10-CT/TW, ngày28/3/2002 về “tiếp tục đẩy mạnh việc xây dựng và thực hiện Quy chế dân chủ

cơ sở” Ngày 7/7/2003 Chính phủ tiếp tục ban hành Nghị định số79/2003/NĐ-CP về Quy chế thực hiện dân chủ ở xã Để triển khai thực hiệncác Nghị định, Chỉ thị nêu trên, các bộ, ban ngành, đoàn thể Trung ương vàđịa phương đã ban hành các văn bản chỉ đạo, hướng dẫn, tổ chức quán triệthọc tập từ cán bộ chủ chốt đến tận cơ sở và các tầng lớp nhân dân Nhữngvăn bản trên tập trung làm rõ: Những việc phải làm và khuyến khích làm; cácnguyên tắc để thực hiện dân chủ; quy trình thực hiện dân chủ Có thể khẳngđịnh rằng hệ thống các văn bản của Đảng, Quốc hội và Chính phủ đã tạo cơ

sở chính trị - pháp lý vững chắc cho việc thực hành dân chủ trong đời sống xãhội

Qua quá trình triển khai, thực hiện, Quy chế dân chủ cơ sở đã thực sựthấm sâu vào đời sống xã hội từ các tổ chức chính trị, xã hội đến nhân dân.Việc thực hiện Quy chế dân chủ đã có nhiều chuyển biến tích cực Nhiều cơ

sở đã thực hiện thành nền nếp, thường xuyên các nội dung trong quy chế.Bầu không khí dân chủ trong xã hội, trách nhiệm của các cấp, các ngành, ýthức dân chủ của người dân, sự đồng thuận của xã hội được nâng lên

Việc thực hiện Quy chế dân chủ đã giúp cho các ngành, các cấp và cán

bộ, đảng viên nhận thức sâu sắc hơn về quyền làm chủ của nhân dân, vai tròcủa nhân dân trong sự nghiệp đổi mới, đồng thời mở rộng các hình thức đốithoại và lắng nghe ý kiến của nhân dân, nhất là phát huy quyền dân chủ trựctiếp của nhân dân Ý thức trách nhiệm, tinh thần tận tụy với công việc của độingũ cán bộ, đảng viên được nâng lên

Nhờ làm tốt công tác tuyên truyền, người dân hiểu rõ hơn việc thựchiện Quy chế dân chủ là một chủ trương đúng đắn, hợp lòng dân, vì lợi íchcủa nhân dân Do vậy, đã kích thích người dân đồng tình hưởng ứng, tiếpnhận với thái độ phấn khởi, tin tưởng, khơi dậy tính sáng tạo, giúp đỡ lẫnnhau trong phát triển kinh tế - xã hội và tổ chức cuộc sống ở các cộng đồngdân cư Gần mười năm thực hiện quy chế trên các loại hình cơ sở đã tạo ra sựchuyển biến mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội Tính tự giácnăng động, sáng tạo của nhân dân được phát huy, trở thành động lực trực tiếpcho các phong trào hành động cách mạng của nhân dân, phát triển kinh tế - xãhội, xây dựng đời sống văn hóa mới ở khu dân cư Quy chế dân chủ ở cơ sởtạo ra sinh khí mới thúc đẩy sự nghiệp phát triển đất nước và cuộc đấu tranhchống tệ quan liêu, tham nhũng

Đối với tổ chức đảng và chính quyền cơ sở, Quy chế dân chủ tác động

rất lớn đến việc đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của cáccấp chính quyền, đặc biệt là cấp cơ sở Nguyên tắc “dân biết, dân bàn, dânlàm, dân kiểm tra” đã được cụ thể hóa, luật hóa tạo nên phong cách tư duy vàlàm việc dân chủ hơn trong các quyết định có liên quan đến phát triển kinh tế

- xã hội, đến quyền và lợi ích của nhân dân Thông qua phát huy dân chủtrong nội bộ Đảng, chính quyền, nhân dân được tham gia đóng góp ý kiến,được kiểm tra, giám sát Đây thực sự là một điểm mới, trước đây chưa đượcthực hiện Nhờ đó, mối quan hệ giữa Đảng - chính quyền - đoàn thể và nhândân ngày càng gắn bó chặt chẽ hơn, không khí dân chủ trong xã hội phát triểnsâu rộng hơn, hiện tượng tiêu cực giảm dần

Triển khai thực hiện Quy chế dân chủ cơ sở đã nâng cao trách nhiệmcủa dân về giám sát và góp ý tham gia về quản lý, điều hành của chính quyền,qua đó làm hạn chế tệ quan liêu, hách dịch, độc đoán, chuyên quyền, tùy tiệncủa một số cán bộ, đảng viên Phong cách, lề lối làm việc của cán bộ, côngchức được chấn chỉnh và có những chuyển biến rõ rệt, đặc biệt là ý thức phục

vụ nhân dân Nhiều thủ tục phiền hà trong các cơ quan được hạn chế, côngtác tổ chức được cải tiến theo hướng gọn nhẹ, cơ chế “một cửa” để giải quyếtcông việc cùng nhiều biện pháp cải cách hành chính đã được áp dụng ở nhiều

cơ quan và các địa phương Do vậy, việc khiếu nại của nhân dân cũng nhưcác sự việc tiêu cực đã giảm đi một cách đáng kể

Việc xây dựng và thực hiện Quy chế dân chủ cũng đã góp phần tíchcực vào việc đổi mới phương thức hoạt động, cải tiến nội dung sinh hoạt củaMặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân như: phối hợp chặt chẽ với tổchức đảng và chính quyền để tổ chức tuyên truyền, quán triệt Quy chế dânchủ cơ sở trong hội viên và nhân dân, phối hợp với các cơ quan khác xâydựng chương trình hành động, xây dựng và ban hành văn bản hướng dẫn đạihội công nhân viên chức, xây dựng hương ước, quy ước làng bản, thôn xóm

và khu dân cư Những hoạt động này trong thời gian qua đã đem lại nhiều lợiích thiết thực cho người dân, cho đoàn viên, hội viên của các đoàn thể, làmcho họ gắn bó hơn với tổ chức và phát huy nhiều sáng kiến trong lao động,sản xuất

Đội ngũ cán bộ của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân đã thểhiện rõ hơn trách nhiệm với nhân dân, trực tiếp sinh hoạt, trao đổi và cùngvới nhân dân tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc ở cơ sở Tổ chức bộ máycủa ban thanh tra nhân dân, tổ hòa giải đã được củng cố, kiện toàn, hoạt động

có hiệu quả

Đối với người dân, Quy chế dân chủ cơ sở thực sự là phương tiện có

hiệu quả để nhân dân lao động ở nước ta thực hiện quyền làm chủ của mình.Với các quy định đã được luật hóa, người dân được biết, được bàn, được làm,được kiểm tra những việc có liên quan đến lao động, sản xuất và tổ chức đờisống mới Nhờ đó, ý thức pháp quyền của cán bộ, nhân dân được nâng cao,thực hành dân chủ có chuyển biến rõ nét, nhiều khó khăn, bức xúc trong cuộcsống của người dân được giải quyết kịp thời, tình trạng khiếu kiện đã giảm rõrệt Những kết quả trên đây là cơ sở, tiền đề quan trọng góp phần ổn địnhchính trị - xã hội, xây dựng chính quyền trong sạch, vững mạnh, phát triểnkinh tế - xã hội, củng cố hệ thống chính quyền cơ sở