PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Trong lịch sử Trung Quốc cổ đại, Lão Tử lần đầu tiên dùng hình thức tư duy lý luận sáng lập hệ thống lý luận tư tưởng chính trị, triết học rất hoàn chỉnh, trở thành vị thuỷ tổ của phái Đạo gia. Là nhà tư tưởng lớn thời Xuân Thu, Lão Tử còn được xem là người khơi sáng cho Bách Gia Chư Tử, học thuyết và tư tưởng chính trị của Lão Tử có ảnh hưởng sâu sắc đối với các học phái như Nho, Mặc, Pháp, Hình, Danh… Người ta xem Lão Tử là chủ cán trong lịch sử tư tưởng Trung Quốc cổ đại và tư tưởng chính trị của ông vẫn có một vị trí ảnh hưởng nhất định đến ngày nay. Bao trùm tư tưởng chính trị của ông được thể hiện ở phương pháp cai trị “vô vi nhi trị”, tuy có nhiều mặt hạn chế hơn là tích cực nhưng phương pháp “vô vi” của ông vẫn có những nhân tố hợp lý cần được đánh giá và nghiên cứu một cách có hệ thống…. Nâng cao năng lực, hiệu lực quản lý Nhà nước ở Việt Nam hiện nay là một vấn đề rất cấp thiết được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm: Về mặt khoa học điều này đặt ra nhu cầu phải có sự nghiên cứu theo chiều hướng khác nhau để đưa ra các giải pháp nhằm hoàn thiện việc quản lý Nhà nước ở nước ta. Thiết nghĩ rằng trong quá trình đó, chúng ta không chỉ quan tâm đến các lý thuyết, quan điểm khoa học hiện đại về quản lý nhà nước mà còn phải quan tâm đến các tư tưởng truyền thống về quản lý Nhà nước trong tư tưởng chính trị và triết học Trung Quốc cổ đại. Hiện nay các nhà tư tưởng lớn Trung Quốc cổ đại như: Khổng Tử, Mặc Tử, Hàn Phi Tử… thu hút sự quan tâm rộng rãi của các nhà khoa học trên thế giới khi khai thác tư tưởng về quản lý Nhà nước của các nhà tư tưởng này để rút ra những kinh nghiệm cho công cuộc quản lý Nhà nước trong xã hội hiện đại và Lão Tử cũng nằm trong số đó. Chính vì lý do nói trên, việc khai thác một số hạt nhân hợp lý về cách quản lý Nhà nước trong tư tưởng LãoTử để rút ra một số kinh nghiệm cho việc quản lý Nhà nước ở Việt Nam hiện nay là có ý nghĩa cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn. Từ hai ý lớn đã nói ở phần trên thì đó chính là lý do để em chọn đề tài này. 2. Tình hình nghiên cứu. Trong nhiều năm qua ở Việt Nam đã có nhiều công trình khoa học nghiên cứu về tư tưởng chính trị và tư tưởng về quản lý Nhà nước. Tuy những công trình nghiên cứu đó chỉ hệ thống một cách khái quát về hai phương diện trên mà không đi sâu vào từng nội dung: có thể kể đến các cuốn sách: Lão Tử - Đạo đức kinh (Nguyễn Hiến Lê); Lão Tử - Tư tưởng và sách lược (Trí tuệ); Lão Tử tinh hoa (Thu Giang - Nguyễn Duy Cần)… Do là một sinh viên, lần đầu tiên được nghiên cứu vấn đề lý luận nên kiến thức và thời gian còn hạn chế. Vì lý do đó bài viết tiểu luận này em cũng chỉ xin được đi vào khái quát nội dung tư tưởng chính trị và giá trị về quản lý Nhà nước của Lão Tử, để rút ra một hạt nhân hợp lý vận dụng vào việc quản lý Nhà nước Việt Nam hiện nay. 3. Mục tiêu của đề tài. Luận giải và khái quát nội dung tư tưởng chính trị của Lão Tử và giá trị tư tưởng về quản lý Nhà nước của Lão Tử để vận dụng một số hạt nhân hợp lý vào việc quản lý Nhà nước ở Việt Nam hiện nay. Đó là mục tiêu chính của đề tài này. 4. Phương pháp nghiên cứu. Nội dung tư tưởng chính trị của Lão Tử có nhiều nội dung tiêu cực và có một số nội dung tích cực. Tư tưởng về quản lý Nhà nước của ông cũng tương tự. Do vậy khi nghiên cứu đề tài, chúng ta phải đứng trên quan niệm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử kết hợp với logic, gạt bỏ những cạn bã phong kiến tiếp thu những tinh hoa mang tính dân chủ, kế thừa những tư tưởng truyền thống một cách có phê phán, chống tư tưởng phục cổ. 5. Kết cấu đề tài. Đề tài gồm 24 trang ngoài phần mở đầu và kết luận đề tài gồm có 2 nội dung chính: I. Tư tưởng chính trị của Lão Tử. II. Khả năng kế thừa và phát triển tư tưởng của Lão Tử về quản lý nhà nước, vận dụng vào Việt Nam.
Trang 1Phần mở đầu
1 Lý do chọn đề tài
Trong lịch sử Trung Quốc cổ đại, Lão Tử lần đầutiên dùng hình thức t duy lý luận sáng lập hệ thống lýluận t tởng chính trị, triết học rất hoàn chỉnh, trởthành vị thuỷ tổ của phái Đạo gia
Là nhà t tởng lớn thời Xuân Thu, Lão Tử còn đợcxem là ngời khơi sáng cho Bách Gia Ch Tử, học thuyết
và t tởng chính trị của Lão Tử có ảnh hởng sâu sắc
đối với các học phái nh Nho, Mặc, Pháp, Hình, Danh…Ngời ta xem Lão Tử là chủ cán trong lịch sử t tởng TrungQuốc cổ đại và t tởng chính trị của ông vẫn có một vịtrí ảnh hởng nhất định đến ngày nay
Bao trùm t tởng chính trị của ông đợc thể hiện ởphơng pháp cai trị “vô vi nhi trị”, tuy có nhiều mặthạn chế hơn là tích cực nhng phơng pháp “vô vi” của
ông vẫn có những nhân tố hợp lý cần đợc đánh giá vànghiên cứu một cách có hệ thống…
Nâng cao năng lực, hiệu lực quản lý Nhà nớc ở ViệtNam hiện nay là một vấn đề rất cấp thiết đợc Đảng vàNhà nớc ta đặc biệt quan tâm: Về mặt khoa học
điều này đặt ra nhu cầu phải có sự nghiên cứu theochiều hớng khác nhau để đa ra các giải pháp nhằmhoàn thiện việc quản lý Nhà nớc ở nớc ta
Thiết nghĩ rằng trong quá trình đó, chúng takhông chỉ quan tâm đến các lý thuyết, quan điểmkhoa học hiện đại về quản lý nhà nớc mà còn phải quantâm đến các t tởng truyền thống về quản lý Nhà nớctrong t tởng chính trị và triết học Trung Quốc cổ đại.Hiện nay các nhà t tởng lớn Trung Quốc cổ đại nh:Khổng Tử, Mặc Tử, Hàn Phi Tử… thu hút sự quan tâm
Trang 2rộng rãi của các nhà khoa học trên thế giới khi khai thác
t tởng về quản lý Nhà nớc của các nhà t tởng này để rút
ra những kinh nghiệm cho công cuộc quản lý Nhà nớctrong xã hội hiện đại và Lão Tử cũng nằm trong số đó
Chính vì lý do nói trên, việc khai thác một số hạtnhân hợp lý về cách quản lý Nhà nớc trong t tởng LãoTử
để rút ra một số kinh nghiệm cho việc quản lý Nhà nớc
ở Việt Nam hiện nay là có ý nghĩa cả về mặt lý luậnlẫn thực tiễn
đi vào khái quát nội dung t tởng chính trị và giá trị vềquản lý Nhà nớc của Lão Tử, để rút ra một hạt nhân hợp
lý vận dụng vào việc quản lý Nhà nớc Việt Nam hiệnnay
3 Mục tiêu của đề tài.
Luận giải và khái quát nội dung t tởng chính trịcủa Lão Tử và giá trị t tởng về quản lý Nhà nớc của Lão
Tử để vận dụng một số hạt nhân hợp lý vào việc quản
Trang 3lý Nhà nớc ở Việt Nam hiện nay Đó là mục tiêu chínhcủa đề tài này.
4 Phơng pháp nghiên cứu.
Nội dung t tởng chính trị của Lão Tử có nhiều nộidung tiêu cực và có một số nội dung tích cực T tởng vềquản lý Nhà nớc của ông cũng tơng tự Do vậy khinghiên cứu đề tài, chúng ta phải đứng trên quan niệmcủa chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duyvật lịch sử kết hợp với logic, gạt bỏ những cạn bã phongkiến tiếp thu những tinh hoa mang tính dân chủ, kếthừa những t tởng truyền thống một cách có phê phán,chống t tởng phục cổ
5 Kết cấu đề tài.
Đề tài gồm 24 trang ngoài phần mở đầu và kếtluận đề tài gồm có 2 nội dung chính:
I T tởng chính trị của Lão Tử
II Khả năng kế thừa và phát triển t tởng của Lão Tử
về quản lý nhà nớc, vận dụng vào Việt Nam
Trang 4“Lễ ký”, “Khổng Tử gia ngữ”, “Trang Tử”, “Liệt Tử”chỉ ghi chép lại vụn vặt
Theo “Sử ký Lão Tử truyện” ghi chép: Lão Tử sốngvào khoảng 580 – 500 TCN, họ Lý, tên Nhĩ, tự là Đam,ngời ở xóm Khúc Nhân, làng Lệ, huyện Khổ, nớc Sởthời Xuân Thu Huyện Khổ thời đó thuộc nớc Trần, saukhi nớc Sở diệt nớc Trần thì nó thuộc nớc Sở, ở huyệnLộc ấp, tỉnh Hà Nam ngày nay
Lão Tử là ngời sáng lập ra phái Đạo gia, là một nhà ttởng lớn, có một tri thức phong phú ông từng làm quangiữ kho sách dới triều U Vơng nhà Chu
Ông là ngời có cái t tởng siêu phàm, ông chán ghétdanh lợi, chán ghét sự vinh hoa phú quý cùng những cáingời ta gọi là văn minh Ông thích sống cái cuộc đời ẩnkhuất
Theo “Sử ký T Mã Thiên”, về đoạn Khổng Tử thếgia và Lão Tử truyện có nói, khi Lão Tử làm quan ở đôthành nhà Chu, Khổng Tử đã gặp Lão Tử một lần, đó làlúc Khổng Tử cùng Nam Kinh Thúc qua nớc Chu hỏi lễ ởLão Tử
Trang 5Sau khi trở về nớc Lỗ, Khổng Tử đã bảo với đệ tửrằng: “Chim ta biết nó bay nh thế nào: Cá ta biết nó lội
ra sao; thú ta biết nó chạy cách nào Thú chạy, thì ta cóbẫy bắt nó; Chim bay, thì ta dùng tên bắn nó; Cá lội, tadùng dây câu cá Còn rồng, thì ta không biết nó theomây theo gió mà bay liệng nh thế nào Nay ta tháy Lão
Tử nh con rồng”
Lão Tử làm quan tại đô thành nhà Chu thời lâu thấytriều nhà Chu ngày càng suy yếu, đại quyền lọt vào taycác ch hầu, bèn từ chức mà ra đi
Có thuyết truyền rằng khi Lão Tử bỏ quan triều ra
đi, ông cỡi trâu xanh đi đến cửa Hàm Cốc, quan lệnhDoãn Hy đã gặp và nói với ông: ngài muốn đi ẩn c xinhãy biên soạn lại bộ sách về học vấn của ngài Thế là Lão
Tử ở lại biên soạn bộ sách “Đạo đức kinh” Biên soạn xong
ông bỏ đó mà đi, không rõ cuộc đời ông về sau rasao Vì vậy, không ai biết đợc Lão Tử chết bao giờ và ởchố nào
Trong “Thần tiên truyện” có nói về tớng mạo củaLão Tử, thân cao tám thớc tám tấc, lông mày vàng, tránrộng, cằm vuông, môi dày, răng sa, hai sống mũi, ba lỗtai, mẫu thân mang thai tám mơi mốt năm mới sinh ra,cho nên khi sinh ra tóc đã bạc phơ
Thuyết truyền là vậy, nhng thực tế cuộc đời củaLão Tử nh thế nào điều đó đến bây giờ vẫn là một ẩnsố
1.2 Tác phẩm.
Lão tử để lại một tác phẩm duy nhất đó là sách
“Lão Tử” còn gọi là “Đạo đức Kinh”
Trang 6Theo nghiên cứu, có ý kiến cho rằng: “sách đókhông phải Lão Đam trớc tác, nhng trên cơ bản đã phản
ánh đợc t tởng của Lão Đam, tác giả cuốn Lão Tử này hiệnnay cha đợc khoả đính, nhng chắc chắn không phải
do một ngời sáng tác”1 Nhng thực tế tác phẩm “Đạo đứckinh” chủ yếu phản ánh t tởng của Lão Tử
Toàn văn tác phẩm “Lão Tử” gồm 5000 nghìn chữ
là kinh điển chủ yếu của phái Đạo gia, là một tác phẩm
đồ sộ có ảnh hởng quan trọng đến xã hội, t tởng, vănhoá của Trung Quốc
Sách gồm 81 chơng phân làm 2 thiên: Thiên thợng
từ chơng I đến chơng XXXVII (37), gọi là “đạo Kinh”,thiên hạ từ chơng XXXVIII (38) đến chơng LXXX (81),gọi là “Đức Kinh” cho nên gọi là “Đạo đức Kinh” và đợc inthành sách vào giữa thời kỳ chiến quốc
Năm 1973, tại ngôi mộ cổ số 3 đời Hán gò Mã
V-ơng – Trờng Sa – Hồ Nam, đã khai quật đợc cuốn sáchlụa Lão Tử này và đợc gìn giữ đến ngày nay
Tác phẩm “Đạo đức Kinh” tuy chỉ có 5000 nghìnchữ nhng rất sâu sắc bao gồm những nội dung nh t t-ởng triết học, khoa học tự nhiên, chính trị quân sự,văn học nghệ thuật… Có tác dụng quan trọng trong sựphát triển của văn hoá Trung Quốc, có ảnh hởng sâusắc trong việc tôi luyện tạo dựng phẩm đức và tínhcách tố chất của dân tộc Trung Hoa
Trong “Đạo đức Kinh”, Lão Tử bàn về chính trịkhông nhiều, nhng tơng đối có hệ thống Ông nêu ra lýluận triết học “Đạo pháp tự nhiên”, vận dụng nhuần
Trang 7nhuyễn và nhất quán triết học đó để lý giải lĩnh vựcchính trị.
2 T tởng chính trị của Lão Tử.
2.1 Lý luận về đạo pháp tự nhiên.
“Đạo” là phạm trù trung tâm của đạo pháp tự nhiên.Lão Tử quan niệm “Đạo” là bản nguyên của thế giới, nhngkhông phải là một thực thể nào đó Đó là tổng thể củavạn vật, đạo là bản thể của vạn vật, là tổ tông của vạnvật
“Đạo xung nhi dung chi hoặc bất doanh:
Uyên hề tự vạn vật chi tòng”1
(Đạo thỉtống không, nhng đổ vô mãi mà không
đầy; đạo nh vực thẳm, dờng nh tổ tông của vạn vật)
“Đạo” vô cùng, vô tận, nhìn không thấy, nghekhông đợc, bắt không đợc, sinh ra vạn vật mà khôngkhoe công lao, vận động không ngừng mà không mỏimệt, chẳng có tên gọi “Đạo” là tên gọi mà Lão Tử tạm
đặt
Lão Tử còn cho rằng đạo có trớc trời đất, xuất hiệnsớm hơn thợng đế, thế giới muôn vật đều là do đạosinh ra
“Đạo sinh nhất, nhất sinh nhị, nhị sinh tam, tamsinh ra vạn vật”2.1
(Đạo sinh một, một sinh hai, hai sinh ba, ba sinh ramuôn vật)
11 Thu Giang – Nguyễn Duy Cần: Lão Tử Đạo đức Kinh Chơng IV tr.50 NXB Văn học: 1991
12 Thu Giang – Nguyễn Duy Cần: Lão Tử Đạo đức Kinh: Chơng XLII tr.210, NXB Văn học: 1991
Trang 8Mặt khác, “đạo” chứa đựng trong đõn phép tắccấu tạo, biến đổi sinh thành và thực hiện những phéptắc đó mà sinh ra vạn vật nh sáng – tối, cơng – nhu;hoạ - phúc, xấu - đẹp… những quy tắc tơng phản, t-
ơng thành vận động ngợc chiều, tuần hoàn “Đạo” đợcbiểu hiện ra bên ngoài là “đức”
“Đạo” và “đức” là một cặp phạm trù cơ bản củatriết học Lão Tử Lão Tử giải thích “đạo” là “chỗ chứasâu kín của vạn vật”, “đức” là “dáng đức lớn, theo cùngvới đạo”
Quan hệ giữa “đạo” và “đức” là: Đạo là gốc,
“đức” là công cụ; “đạo” quyết định “đức”, “đức”làm sáng tỏ “đạo” Đạo là nhận thức luậnvà phơng phápluận của Lão Tử, đức là chính trị quan và lịch sử quancủa Lão Tử
Nh vậy, đạo pháp trị tự nhiên là vốn có, vô t, tự tác
động mà biến hoá, không cần sự tác động từ bênngoài Tự nó vốn đầy đủ, hoàn thiện, không đẹpkhông xấu, trạng thái của nó là bình lặng, tĩnh tại,không khoe khoang, tranh đoạt, tự bù đắp để tự cânbằng
Từ sự luận giải vũ trụ của Lão Tử, ông rút ra phơngpháp luận cho hoạt động của con ngời nói chung và chochính trị nói riêng là phải tuân theo lẽ tự nhiên, “vô vinhi bất vi”
2.2 T tởng chính trị:
Bao trùm t tởng cai trị xã hội của Lão Tử là chủ
tr-ơng “vô vi nhi trị”, nghĩa là để xã hội tự nhiên vốn có,
Trang 9không can thiệp bằng bất cứ cách nào, xã hội sẽ đợc ổn
định
Lão Tử khi làm quan rất thuộc lễ nhà Chu, biết suytính h ngụy của lễ nhà Chu: Ông nói: “Phù lễ giả, trungtín chi bạc nhi loạn chi thủ”1 (Lễ là cái vỏ mỏng củalòng trung tín và là đầu mối của loạn)
Thêm vào đó từ thời Xuân Thu trở về sau, xu thếcủa lễ hoại nhạc tan dã khó vãn hồi, cho nên Lão Tử phản
đối dùng lễ để tiến hành thống trị xã hội Đồng thời
ông cũng cho rằng pháp trị cũng là điều vô cùng tàncác
“Pháp lệnh t chơng, đạo tặc đa hữu”1 (Pháp lệnhcàng rõ ràng, chính xác, trộm cớp lại càng nhiều)
Lão Tử vừa nêu ra vừa tổng kết có bốn hình thứccai trị, sử dụng các phơng pháp khác nhau Đó là:
- Dùng vô vi: dân số tự nhiên, yên ổn, cai trị đơngiản
- Dùng đức: giáo hoá dân, dân nghe theo mà cangợi
- Dùng pháp: dân theo, nhng vì sợ hãi mà theo
- Dùng mu lừa gạt: dân theo vì bị lừa, khi biết sẽphản đối2
Lão Tử chủ trơng cai trị bằng phơng pháp vô vi, cangợi vua cai trị theo cách vô vi, vì cho rằng đó là hợpvới lẽ tự nhiên Tự nhiên là không bị tri phối bởi tìnhcảm, ý muốn, trí tuệ của con ngời Có sự can thiệp của
11 Thu Giang – Nguyễn Duy Cần: Lão Tử Đạo đức kinh: Chơng XXXVIII tr189, Nxb Văn học, 1991
11 Thu Giang – Nguyễn Duy Cần: Lão Tử Đạo đức kinh: Chơng LVII, tr275, Nxb Văn học, 1991
22 Xem: Lão Tử, Nxb Đồng Nai, 1995, tr63
Trang 10con ngời dù bằng bất cứ cách nào thì chính trị cũng trởnên rắc rối.
“Vô vi” là một khái niệm tối quan trọng trong họcthuyết của Lão Tử “Vô” là “không”, “vi” là làm Vô vi cónghĩa là không làm gì trái với tự nhiên, chứ không phải
là không làm gì cả
Vô vi không phải là không làm gì cả, không cóphản ứng với ngoại giới Mà vô vi ở đây có nghĩa làkhông dùng tâm mà xen vào việc của ngời khác, khôngdùng lòng tham cá nhân mà can thiệp vào mọi việc.Hành sự hợp lẽ, thuận theo quy luật tự nhiên
Muốn đạt đợc cảnh giới “vô vi nhi trị” thì phải
“giúp vạn vật phát triển tự nhiên mà không dám can dựvào”3 Phải dựa vào quy luật tất yếu của bản thân sựvật để hỗ trợ phát triển, không đợc dùng bất cứ nogại lựcnào can thiệp vào
Chủ trơng “vô vi nhi trị” đối lập với “hữu vi”
“Hữu vi” nghĩa là can sự can thiệp vào đời sống xãhội, làm mất tính tự nhiên vốn có của nó, vì vậy sẽ làmxã hội, làm mất tính tự nhiên vốn có của nó, vì vậy sẽlàm xã hội rối loạn, càng can thiệp sâu càng rối loạn
“Hữu vi” cũng không phải gì cũng làm, mà bày vẽchuyện làm trái với quy luật Tuỳ tiện bày vẽ chuyện sẽgây ra nhiều tai hại Hữu vi dù khéo kéo đến đâu,
đem so với quy luật tự nhiên, cũng không đáng để nói
Xem ngay cách trị nớc của các bậc vua chúa đờngthời Lão Tử nhận thấy rằng: nhà cầm quyền càng gia
Trang 11tăng luật pháp, càng bày ra nhiều điều cấm kỵ, thìdân chúng lại càng bị còng trói khổ sở, càng sinh ratham lam trá ngụy:
“Thiên hạ đa kỵ huý, nhi dân di bần: dân đa lợikhí, quốc gia t hôn; nhân đa kỹ xảo, kỳ vật t khởi;pháp lệnh t chơng, đạo tặc đa hữu”1 (thiên hạ mànhiều kiêng kỵ thì dân càng nghèo; dân mà nhiều lợikhí nớc nhà thêm tăm tối; con ngời nà nhiều khéo léocác vật lạ càng sinh tham; pháp lệnh càng rõ ràng; thìtrộm cớp càng lại càng nhiều thêm)
Nh vậy trị nớc đâu cần phải dùng đến trí, muhay htao lợc làm gì, mà tự đem cái gơng điềm tìnhvô vi mà cảm hoá
“Ngã vô vi nhi dâm tự hoá; ngã hiếu tịnh nhi dân
tự chính, ngã vô sự nhi dân tự phú, ngã vô dục nhi dân
tự phác”2 (Ta không làm gì mà dân tự hoá ta thíchthanh tịnh mà dân tự ngay thẳng; ta không làm việcgì mà dân tự giàu; ta không muốn gì mà dân tự trởnên thực thà)
11 Thu Giang – Nguyễn Duy Cần: Lão Tử Đạo đức kinh: Chơng LVII tr275 Nxb Văn học 1991
22 Thu Giang – Nguyễn Duy Càn: Lão Tử Đạo đức kinh: Chơng LVII tr275 Nxb Văn học 1991
Trang 12Lão Tử lại cho rằng kẻ dùng “trí thuật” mà trị nớc, làhạng ngời làm loạn nớc, là kẻ làm hại cho nớc Cụ thể làkhi dùng pháp luật hay mu mẹo để cai trị, thì dân sẽtìm cách lẩn tránh pháp luật, dùng mu mẹo để ứng phó
mà trở nên mu trí, khi dân đã mu trí thì xã hội tất loại.Lão Tử dùng khái niệm “tri túc” (nghĩa là phải biết thếnào là đủ) để điều chỉnh hành vi con ngời Biếtnhiều quá khó trị, tham lam quá sinh loạn
Cai trị vô vi, theo Lão Tử còn là không làm phiền
hà dân do luôn phải thay đổi pháp lệnh Lão Tử sosánh trị nớc lớn nh nấu cá nhỏ lật nhiều sẽ nát
“Trị đại quốc nhợc phang tiểu tiên”1 (trị nớc lớn giống
nh nấu cá nhỏ)
Nấu cá nhỏ, ngời ta không dám làm vẩy, lóc thịt…
là vì ngời ta sợ làm nát nó đi Trị nớc lớn cũng nh vậy, kẻcai trị không dám dùng đến cái đạo “hữu vi” ra nhiềupháp luật mà thơng tổn và đau khổ nhân dân, xui
họ sinh ra chống đối
Trị nớc dùng chính sách rộng rãi khoan hồng đừngcan thiệp đến đời sống t của nhân dân, chính bệnhkhông khắt khe, thì dân cảm thấy th thái nhẹ nhàng,nên ôn hoà thuần hậu Trái lại, khi chính lệnh quá gắtgao, xoi bói, dòm dò ngời dân cảm thấy nghi ngờ, lo sợphập phồng, bao giờ cũng đua khổ rày vò vì bị mặccảm tội lỗi
“Trị nớc lớn giống nh nấu cá nhỏ” là câu cách ngônrất nổi tiếng không những của ngời Trung Quốc mà cảngời Châu âu, Châu Mỹ cũng biết đến câu nói cách
Trang 13ngôn ấy Năm 1987, tổng thống Mỹ Rigân đã từng dẫnlời nói ấy vào trong ”văn bản báo cáo tình hình đất n-ớc” Từ đó đủ thấy đợc sự ảnh hởng của câu nói “Trịnớc lớn, giống nh nấu cá nhỏ” của Lão Tử đối với việc trịquốc.
Lão Tử cũng nói: “Trị nớc lớn phải yên tĩnh, khôngquấy nhiễu, cũng nh múc nớc trong giếng, nhất thiếtkhông đợc khuấy động nớc cả mặt giếng Khuấy độngcàng nhiều thì rác rởi lá thối càng cuộn lên, nớc sẽ càngvẩn đục Chỉ có không khuấy động, nớc giếng mớitrong sạch, chỉ có không xao động, xã hội mới tháibình”2
Theo Lão Tử cai trị vô vi là không gây chiến tranh,chiến tranh là trái với đời sống tự nhiên của nhân dân,gây chiến tranh cớp đất chỉ phục vụ cho ham muốncủa kẻ vô đạo “hữu vi”
Đúng về phơng diện cá nhân, Lão Tử chủ trơng
“bất cảm vi thiên hạ tiên” và “bất tranh nhi thiệnthắng”, đánh đổ sự dùng bạo lực hay uy quyền màcan thiệp đến việc ngời Đứng về phơng diện chínhtrị quốc tế, ông cũng bác bỏ triệt để chiến tranh dớimọi hình thức
“Phù gia binh giả, bất thờng chi khí; cố hữu đạogiả bất xử… Bất đắc dĩ nhi dụng chi, điềm đạm vi th-ợng thắng tắc bất khả dĩ đắc chí thiên hạ hỉ”1(quân binh tốt đẹp, là các món không lành Bởi vậybậc thánh quân trị nớc mà hữu đạo không dùng đến.Nhng nếu bất đắc dĩ mà phải dùng, thì nên bình
22 Trí tuệ: Lão Tử T tởng và sách lợc Nxb Mũi Cà Mau, tr43, 2003
11 Sđd: Chơng XXXI, tr161
Trang 14tĩnh điềm đạm Thắng đợc cũng không tốt gì thế
mà cho đó là tốt đẹp, tức là vì thích giết ngời: kẻthích giết ngời thì không thể đắc chí ở giữa thiên hạvậy)
Lão Tử còn cho rằng: “kẻ lấy đạo mà giúp vuakhông nên dùng đến binh mà cỡng hiếp thiên hạ… Chỗnào quân gia ở, tất gai góc mọc đầy: sau những trậntranh hùng ắt phải nhiều năm đối khó”2
Từ dó Lão Tử chủ trơng cai trị bằng đạo vô vi;muốn dân yên đừng đẩy dân đến chỗ cùng đờng khicùng đờng dân sẽ chống đối, ít thì làm trộm cớp, caohơn nữa là giết vua Đạo tự nhiên là chỗ thừa bù chỗthiếu Nếu cai trị chỉ bóc lột dân là lấy chỗ thiếu bùvào chỗ thừa, phải dạy dân làm cho họ hết đờng sống,
đẩy họ đến chỗ phải chọn cái chết đói, hay chọn cáichết phản kháng
Lão Tử phác hoạ hình mẫu của một Nhà nớc lý tởng
là một Nhà nớc: “Nớc nhỏ ít dân Dù có khí cụ gấp trụcgấp trăm sức ngời cũng không cần dùng đến Ai lấy
đều coi trọng sự chết là hệ trọng nên không đi đâuxa… Thức ăn đạm bạc mà thấy ngon, quần áo tầm th-ờng mà lấy là đẹp, nhà ở thô sơ mà thích, phong tụcgiản phác mà lấy làm vui Các láng giềng gần gũi trôngthấy nhau, nớc này nghe tiếng gà, chó sủa nớc kia, màdân các nớc ấy đến chất không qua lại với nhau”3
Quan niệm của Lão Tử ta có thể thấy đợc một mặt
ông yêu hoà bình, thích thú vứi xã hội đơn sơ, bình
Trang 15lặng, nhng mặt khác, ông không thấy đợc sự phát triểntất yếu của xã hội, phủ nhận sự phát triển đó, ông coi
đó là trạng thái tự nhiên mà không thấy đợc chính sựphát triển đó cũng là tự nhiên Quan niệm Nhà nớc lý t-ởng của ông đi ngợc lại lịch sử, vì vậy trong lịch sử caitrị Trung Quốc cổ đại về một Nhà nớc, t tởng của Lão
Lão Tử cho rằng nhu nhợc là biểu hiện của sự sungmãn, cứng rắn là dấu hiệu của tử vong Ông lấy cây cỏ
và thân thể làm ví dụ: “con ngời khi sống cơ thểmềm yếu: khi chết đi cơ thể cứng đờ Vạn vật cây cỏkhi sinh trởng thì mềm mại, khi chết thì trở nên khôcứng”1
Từ triết lý đó, Lão Tử áp dụng vào việc cai trị đấtnớc Lão Tử cho rằng: “mềm thắng cứng, yếu thắngmạnh, thiên hạ không ai không biết, nhng không ai cóthể thực hiện”2
Cũng từ kinh nghiệm trong lĩnh vực chính trị, ôngnêu ra thế ứng xử chính trị cho chính khách: “Côngtoại, thân thoái” Lão Tử khi luận về thánh nhân và v-
11 Sđd: Chơng LXXVI, tr371
22 Sđd: Chơng LXXVIII tr378
Trang 16ơng hầu rất thích dùng nớc làm ví dụ, để nói rõ phẩmcách của ngời lãnh đạo Ông nói “Bậc thợng hiền giống
nh nớc, nớc hay làm lợi cho vạn vật mà không tranh với vạnvật ở chỗ mà ngời ngời đều ghét, nên gần với đạo”3, ýnói ngời lãnh đạo cần có phẩm cách cao thợng, phẩmcách của họ giống nh nớc vậy, làm lợi cho vạn vật màkhông chanh chấp với vạn vật, am tâm đặt mình ởnơi mà ngời ngời đều ghét, cho nên rất gần với đạo N-
ớc công chính mà vô t, tìm đế những chỗ thấp, làm lợicho vạn vật mà không nghĩ đến riêng mình
Từ đó nhận thấy rằng ngời lãnh đạo phải có đạo
đức cao thợng biết làm lợi cho nhân dân mà khôngnghĩ đến riêng mình
Lão Tử cho rằng “Đức mà cao, nh trũng thấp”, ý nói
đức cao cả giống nh hang trũng Đặc điểm của hangtrũng là có thể chứa đợc mọi vật Bởi vậy ngời lãnh đạocần phải có lòng nhân hậu, bao dung
Lão Tử nói rõ “sông biển sở dĩ làm đặng vua trămhang, vì nó khéo nằm chỗ thấp, nên làm đặng vuatrăm hang Bởi vậy, thánh nhân muốn ở trên dân, phải
đem mình để ra sau Vậy nên, thánh nhân ở trên màdân không thấy nặng, ở trớc dân mà dân không thấyhại Vì thế, thiên hạ còn a đẩy tới trớc”.1
Làm ngời lãnh đạo, phải tỏ ra khiêm tốn, hạ mình
đặt cái thân mình ra sau, làm gơng tốt cho mọi ngời,
nh vậy mới đợc mọi ngời ủng hộ
33 Thu Giang – Nguyễn Duy Cần:Lão Tử Đạo đức kinh Chơng LXXVI tr.371 Nxb Văn học 1991
Trang 17Lão Tử rất coi trọng đối với chữ “tín” của ngời lãnh
đạo, cho rằng đó là phẩm cách cần phải có Khi nêu rachủ trơng chính trị của mình, Lão Tử phân ngời lãnh
đạo làm bốn loại: Loại tốt nhất, dân không biết đến sựtồn tại của họ; kế đến, dân thân và khen họ; loại tồinhất, dân khinh họ Lão Tử còn nói tiếp “vì đủ tin, nêndân không tin” Ngời lãnh đạo cần phải giữ chữ tín,mới lấy đợc lòng tin của mọi ngời trong thiên hạ
II Khả năng kế thừa và phát triển t tởng của Lão Tử về quản lý Nhà nớc, vận dụng vào Việt Nam hiện nay.
1 Khả năng kế thừa và phát triển t tởng Lão Tử
về quản lý Nhà nớc.
Thế giới hiện nay đang có xu hớng quay trở lại cácgiá trị truyền thống của phơng Đông Trong xu hớngchung đó t tởng chính trị và triết học Trung Quốc cổ
đại thu hút đợc sự quan tâm rộng rãi của các nhà khoahọc trên thế giới
Ngời phơng Tây có câu: “ánh sáng từ phơng Đông
đến… cuộc thiên diễn của văn minh loài ngời từ xa
đến nay là từ phơng Đông sang phơng Tây Văn minhtinh thần nhân loại bắt đầu xuất hiện ở cực Đông, rồidần dần chuyển từ Trung Hoa đén ấn Độ, Ba T,Chaldée, Syrie, Hy Lạp và sau cùng là Roma và Pháp”1
Ngày nay Châu Âu không phải là trung tâm củacác giá trị tinh thần Nhiều nhà khoa học phơng Tây
đã dành công sức cả đời để nghiên cứu về phơng
11 Thu Giang – Nguyễn Duy Cần Chu dịch huyền giả Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 1996, tr54