Tiểu luận cao học, nội dung đường lối đối ngoại của đảng cộng sản việt nam thời kỳ từ 1986 – 2004

MỞ ĐẦU Đối ngoại là một lĩnh vực rất cơ bản của một quốc gia, là chiếc cầu nối giữa dân tộc và nhân loại, giữa đất nước và thế giới Hoạt động đối ngoại không chỉ thể hiện tài năng, vị thế của một quốc[.]

MỞ ĐẦU

Đối ngoại là một lĩnh vực rất cơ bản của một quốc gia, là chiếccầu nối giữa dân tộc và nhân loại, giữa đất nước và thế giới Hoạtđộng đối ngoại không chỉ thể hiện tài năng, vị thế của một quốc giatrên trường quốc tế, mà còn hàm chứa trong đó cả yếu tố văn hóatruyền thống của dân tộc mình

Ngày nay, trước xu thế khách quan của toàn cầu hóa, khu vựchóa diễn ra mạnh mẽ và nhanh chóng, thì hoạt động đối ngoại ngàycàng được mở rộng, vai trò và vị trí của nó càng trở nên quan trọngtrong chiến lược quan hệ giữa các quốc gia, dân tộc trên thế giới.Không có một quốc gia nào coi nhẹ công tác đối ngoại

Đối với nước ta, trong thời chiến cũng như trong thời bình,Đảng ta đều coi trọng công tác đối ngoại, xem chùm sáng đối ngoại

là một bộ phận không thể thiếu trong đường lối cách mạng ViệtNam Đặc biệt, từ sau Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VI củaĐảng (tháng 12/1986), Đảng ta đã đề ra đường lối đổi mới toàn diện,trong đó có đổi mới đường lối đối ngoại của Đảng, thì công tác đốingoại của Việt Nam đã mở ra một bước ngoặt mới Hoạt động đốingoại được tăng cường và mở rộng hơn, Việt Nam có quan hệ ngoạigiao với nhiều nước trên thế giới, bạn bè trên thế giới hiểu rõ hơn vềđất nước và con người Việt Nam Từ đó, vị thế của Việt Nam ngàycàng được nâng cao trên trường quốc tế Với những thành tựu trênmặt trận ngoại giao đã góp phần to lớn vào thắng lợi chung của sựnghiệp đổi mới

Để góp phần vào việc nghiên cứu đường lối đối ngoại củaĐảng nói chung, trong phạm vi tiểu luận này sẽ đi sâu nghiên cứu:

Nội dung đường lối đối ngoại của Đảng Cộng sản Việt Nam thời

kỳ từ 1986 – 2004.

NỘI DUNG

I ĐẶC ĐIỂM TÌNH HÌNH THẾ GIỚI VÀ TRONG NƯỚC TÁC ĐỘNG ĐẾN VIỆC ĐỔI MỚI ĐƯỜNG LỐI ĐỐI NGOẠI CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM.

1 Đặc điểm tình hình thế giới

Từ giữa thập kỷ 80 của thế kỷ XX, tình hình thế giới diễn biếnnhanh chóng, phức tạp và chứa đựng nhiều yếu tố biến động khólường Đặc biệt, sau sự sụp đổ của Liên Xô và các nước xã hội chủnghĩa ở Đông Âu đã tác động mạnh mẽ đến sự thay đổi cục diện thếgiới và quan hệ quốc tế Trật tự thế giới mới được hình thành với xuhướng đa cực hóa chính trị thay cho trật tự thế giới hai cực đối rộng(hai phe xã hội chủ nghĩa và tư bản chủ nghĩa) do Liên Xô và Mỹđứng đầu bị tan rã Thế giới xuất hiện những đặc điểm mới đòi hỏicác quốc gia, nhất là các nước vừa và nhỏ phải điều chỉnh chínhsách đối ngoại để tìm kiếm con đường phát triển và hội nhập quốc tế

có lợi nhất cho quốc gia, dân tộc mình Những đặc điểm mới củatình hình thế giới, đó là:

Thứ nhất, cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại

phát triển mạnh mẽ, có bước tiến nhảy vọt đã tác động đến tất cả cácquốc gia, dân tộc

Với những bước tiến khổng lồ của điện tử, tin học, mạngInternet trong lĩnh vực công nghệ thông tin, sự độc biến *** trongcông nghệ sinh học, những thành tựu của công nghệ vật chất mới…

đã đưa loài người từ nền văn minh công nghiệp chuyển sang thời kỳmới của nền văn minh tin học Cách mạng khoa học và công nghệhiện đại trên thế giới đã tạo ra thời cơ và thách thức đối với mỗiquốc gia trong việc tiếp cận, áp dụng những thành tựu của khoa học

và công nghệ hiện đại để phát triển vươn lên, hay bị tụt hậu về kinhtế

Thứ hai, toàn càu hóa kinh tế là một xu thế khách quan lôi

cuốn ngày càng nhiều nước tham gia, xu thế này đang bị một sốnước phát triển và các tập đoàn tư bản xuyên quốc gia chi phối, chứađựng nhiều mâu thuẫn vừa có mặt tích cực, vừa có mặt tiêu cực, vừa

có hợp tác, vừa có đấu tranh

Xu thế toàn cầu hóa hình thành từ đầu thế kỷ XX và được đẩymạnh trong hai thập kỷ cuối của thế kỷ này Chắc chắn nó sẽ tiếp tụcdiễn ra mạnh mẽ hơn nữa trong thế kỷ XXI Toàn cầu hóa là một quátrình mới thông qua đó thị trường và sản xuất ở nhiều nước khácnhau đang ngày càng trở nên phụ thuộc lẫn nhau

Toàn cầu hóa là hệ quả tất yếu của sự phát triển lực lượng sảnxuất hiện đại, đặc biệt là sự bùng nổ của công nghệ thông tin Toàncầu hóa trước hết là sự biểu hiện của xã hội hóa cao độ lực lượngsản xuất Toàn cầu hóa đồng thời là sự phát triển tất yếu theo chiềurộng và chiều sâu của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, mặc dùkhông phải tất cả các nước tham gia toàn cầu hóa đều là những nước

tư bản Do vậy, ****** của toàn cầu hóa các nước tư bản phát triển,

xứ sở của phần lớn các công ty xuyên quốc gia trên thế giới

Mặt khác, để tồn tại và phát triển, mỗi quốc gia đều quan tâmđến lợi ích dân tộc mình Kịp thời nắm bắt chiều hướng phát triểncủa thế giới Xu thế hợp tác và đấu tranh vì mục tiêu hòa bình, ổnđịnh và phát triển trong quan hệ quốc tế được đặt ra Các quốc giađều coi chiến lược mở cửa với bên ngoài là một trong những độnglực chủ yếu để phát triển kinh tế Nhu cầu liên kết, hợp tác để pháttriển ngày càng gia tăng Điều đó đã thúc đẩy nhanh chóng và mạnh

mẽ quá trình toàn cầu hóa

Tuy nhiên, toàn cầu hóa là một quá trình phức tạp đầy mâuthuẫn, chứa đựng cả mặt tích cực lẫn mặt tiêu cực, cả thời cơ và

thách thức đối với các quốc gia, trong đó có các nước đang pháttriển, chậm phát triển chịu nhiều thách thức gay gắt hơn cả.

Toàn cầu hóa có tác dụng tích cực trong việc thúc đẩy xu thếhòa bình, hợp tác để phát triển, tháo dỡ các rào cản đối với nền kinh

tế thị trường, tự do hóa thương mại, làm cho giao lưu kinh tế diễn ramạnh mẽ nhanh chóng Toàn cầu hóa tạo ra môi trường cạnh tranhngày càng quyết liệt buộc các nước phải có tư duy năng động, có cơchế quản lý, bộ máy quản lý hoạt động có hiệu quả Toàn cầu hóa vàcách mạng thông tin tạo điều kiện thuận lợi để các quốc gia tiếp cậnnhanh chóng những thành tựu văn hoá, khoa học, công nghệ của lòaingười, đồng thời có điều kiện đóng góp tích cực vào sự phát triểncủa văn minh nhân loại Toàn cầu hóa còn làm cho các quốc giaquan tâm hơn các vấn đề toàn cầu, đòi hỏi phải có sự liên kết, hợptác giữa các quốc gia không phân biệt chế độ chính trị để giải quyết

Nó cũng tạo ra một chủ thể quốc tế mới chống mặt trái của toàn cầuhóa và lôi kéo đông đảo các quốc gia, dân tộc chống lại sự phân hóagiàu nghèo, chống sự áp đặt phi lý của các cường quốc kinh tế vàcác công ty xuyên quốc gia

Song, bên cạnh những tác dụng tích cực, toàn cầu hóa đã tạo ranhững thành tựu và nguy cơ không nhỏ đối với các nước, nhất là cácnước đang phát triển Toàn cầu hóa làm tăng tính phụ thuộc của cácnước đang phát triển vào các nước lớn về vốn, công nghệ và thịtrường Toàn cầu hóa kinh tế có tác động trực tiếp đến lĩnh vựcchính trị, đến an ninh quốc gia Nó tạo ra nguy cơ các nội dung đangphát triển bị lệ thuộc về chính trị, làm nguy hại đến chủ quyền và anninh quốc gia

Nghiêm trọng nhất trong các vấn đề toàn cầu là nguy cơ khủnghoảng toàn cầu về môi trường, sinh thái đe doạ sự sống trên trái đấtđang đến gần Hiểm họa môi trường gia tăng với sự bùng nổ về dân

số đang là vấn đề xã hội của toàn nhân loại chứ không phải chỉ mộtquốc gia nào.

Trước xu thế toàn cầu hóa hiện nay ở các nước đang phát triểndiễn ra ba xu hướng: một là, cường điệu hóa mặt tích cực của toàncầu hóa, coi nó là liều thuôc vạn năng cho sự phát triển của quố gia.Hai là, chỗ nhìn thấy mặt tiêựcc, khó khăn, thách thức, từ đó tièmcách né tránh, quay lưng lại với toàn cầu hóa Ba là, chủ động hộinhập trên cơ sở nhận thức sâu sắc những tác động tích cực của toàncầu hóa cùng những tác động tiêu cực của nó để tìm cách hạn chế

Thực tế cho thấy, cả nước muốn tránh khỏi nguy cơ bị biệt lập,tụt hậu, kém phát triển thì phải tích cực, chủ động tham gia hội nhậpkhu vực và quốc tế, đồng thời phải có bản lĩnh cân nhắc một cáchcẩn trọng các yếu tố bất lợi để vượt qua

Thứ ba, tình hình thế giới còn nhiều biến động, các cuộc đấu

tranh giai cấp, đấu tranh dân tộc vẫn liên tiếp xảy ra Tuy có giảmhơn so với thời kỳ chiến tranh lạnh (nếu như trong thời kỳ chiếntranh lạnh mỗi năm trung bình có 43 cuộc xung đột trên toàn cầu thếgiới thì từ khi kết thúc chiến tranh lạnh mỗi năm trên thế giới cókhoảng 13 cuộc xung đột), nhưng các cuộc xung đột về dân tộc, vềsắc tộc vẫn tiếp tục diễn ra mang tính chất gay gắt, quyết liệt và sâusắc hơn Các nước *** lợi dụng cái gọi là “tự do, dân chủ, nhânquyền”, đứng đầu là Mỹ đã trực tiếp hoặc gián tiếp can thiệp vàocông việc nội bộ của nhiều quốc gia Tình trạng bạo loạn lật đổ vẫn

là mối đe dọa của các quốc gia, dân tộc Nguy cơ bùng nổ chiếntranh thế giới bị đẩy lùi, song chủ nghĩa đế quốc vẫn chưa từ bỏchạy đua vũ trang

Tuy nhiên, sau chiến tranh lạnh, các nước đã đổi mới tư duy vềquan niệm sức mạnh và vị thế của quốc gia Thay thế cách đánh giá

cũ, chủ yếu dựa vào sức mạnh quân sự là chính bằng cách đánh giá

tổng hợp, toàn diện hơn, trong đó nhấn mạnh sức mạnh kinh tế vàkhoa học, công nghệ là yếu tố hàng đầu Từ đó, đã biến cuộc chạyđua vũ trang giữa các quốc gia thành cuộc cạnh tranh về kinh tế,hình thành xu thế hòa bình, tương tác và phát triển giữa các quốcgia.

Thứ tư, các nước lớn đóng vai trò ********** các mối quan

hệ trên thế giới Quan hệ giữa các nước lớn Tác động mạnh mẽ đến

sự phát triển của quan hệ quốc tế đương đại Đó là các cường quốc

về kinh tế khoa học – công nghệ, quân sự và là Ủy viên Thường trựccủa Hội đồng Bảo an Liên hiệp quốc, bao gồm các nước: Mỹ, Anh,Nga, Trung Quốc, Đức, Italia, Nhật Bản, Ấn Độ Các nước này cómột số điểm chung trong chống khủng bố, chống sản xuất vũ khíhủy diệt, chống đói nghèo, bệnh tật và suy thoái kinh tế, nhưng cũng

có những điểm bất đồng trong quan hệ kinh tế thương mại, bảo ệmôi trường sinh thái… Các nước vừa và nhỏ quan hệ với các nướclớn sẽ mở ra triển vọng quan hệ với các nước khác trên thế giới

Với những đặc điểm mới của tình hình thế giới đòi hỏi cácquốc gia phải hết sức tỉnh táo khi lựa chọn con đường mở cửa, hộinhập quốc tế Phải bảo đảm những vấn đề có tính nguyên tắc, có tìnhchiến lược, song lại phải hết sức mềm dẻo, uyển chuyển trong sáchlược khi xây dựng đường lối đối ngoại đổi mới vì một thế giới hòabình, vì sự ổn định và phát triển bền vững

2 Đặc điểm tình hình trong nước.

Sau khi đất nước được hòa bình thống nhất, cả nước tiến hànhcách mạng xã hội chủ nghĩa, định hướng con đường đi lên chủ nghĩa

xã hội, thì các thế lực thù địch, đứng đầu là đế quốc Mỹ thực hiệnviệc bao vây, cấm vận đối với nước ta Khi sự kiện Campuchia xảy

ra, chúng lợi dụng cái gọi là “vấn đề Campuchia” để cô lập ViệtNam với thế giới và khu vực Một số nước vốn có quan hệ với Việt

Nam từ trước cũng ngừng quan hệ với Việt Nam Trong khi đó, bọnphản động lưu vong chạy ra nước ngoài âm mưu câu kết với các thếlực đế quốc thực hiện chủ trương “chuyển lửa” về quê nhà, kíchđộng chia rẽ các dân tộc, tôn giáo, xung đột vũ trang, gây mất ổnđịnh tình hình chính trị – xã hội.

Mặt khác, từ sau năm 1975, do hậu quả chiến tranh chống Pháp

và Mỹ rất nặng nền chưa khắc phục được, lại xảy ra hai cuộc chiếntranh biên giới phía Tây Nam và phía Bắc Cùng với khuyết điểmchủ quan do duy trí quá lâu cơ chế kế hoạch hóa, tập trung quan liêubao cấp đã làm cho đất nước ta lâm vào tình trạng khủng hoảng kinh

tế – xã hội trầm trọng Việt Nam đang đứng trước nguy cơ tụt hậungày càng xa so với thế giới văn minh Trong khi nhân loại đãchuyển sang thời đại của nền văn minh tri thức thì Việt Nam vẫn còn

ở trong thời kỳ tiền công nghiệp hoá, hiện đại hoá (tức là chưa cócông nghiệp hiện đại) Việt Nam vẫn là một nước có nền kinh tếphát triển thấp tăng trưởng không ổn định, cơ sở hạ thầng và dịch vụthấp kém, bình quân thu nhập quốc dân trên đầu người ở dạng cácnước nghèo, trong khi các quốc gia cùng khu vực như Thái Lan,Brunây, Singapore, Inđônêxia… phát triển kinh tế rất nhanh

Để phá vỡ thế bao vây cấm vận của chủ nghĩa đế quốc, hộinhập quốc tế và khu vực đưa nước ta thoát khỏi tình trạng khủnghoảng kinh tế – xã hội và tụt hậu xa hơn về kinh tế, thực hiện côngnghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, giữ vững ổn định chính trị trongtình hình mới, một yêu cầu tất yếu khách quan và cấp bách được đặt

ra là phải đổi mới toàn diện, trong đó có đổi mới đường lối đối ngoạicủa Đảng

Phát huy truyền thống hòa bình, nhân ái, hữu nghị, hợp tác vănminh của nền ngoại giao Việt Nam và tư tưởng ngoại giao của HồChí Minh thể hiện trong tuyên bố của Người: “Chính sách đối ngoại

là thân thiện với tất cả các nước… mà không thù gì với nước nào”(Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tập

5, tr.169) Đảng ta chủ trương đổi mới đường lối đối ngoại là mởcửa, hội nhập vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng,dân chủ, văn minh

II Nội dung đường lối đối ngoại đổi mới của Đảng Cộng sảnViệt Nam thời kỳ 1986 – 2004

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng (12-1986) đãnhận thức đúng những biến động của tình hình thế giới và xu thếquốc tế, từ đó chỉ rõ đặc điểm nổi bâtruyền thống của thời đại là

“cuộc cách mạng khoa học – kỹ thuật đang diễn ra mạnh mẽ, tạothành bước phát triển nhảy vọt của lực lượng sản xuất và đẩy nhanhquá trình quốc tế hóa các lực lượng sản xuất” Cuộc cách mạng này

là nhân tố cơ bản thúc đẩy sự hình thành thị trường thế giới, màtrong đó, hệ thống kinh tế tư bản chủ nghĩa và xã hội chủ nghĩa vìyêu cầu phát triển nên phải hợp tác với nhau trong trạng thái đấutranh, cạnh tranh quyết liệt Đại hội VI nhấn mạnh: “Cuộc đấu tranhtrên lĩnh vực kinh tế có ý nghĩa chính trị ngày càng quan trọng đốivới kết cục cuộc đấu tranh giữa hai hệ thống…, giữa các nước có ch

độ xã hội khác nhau, sự lựa chọn duy nhất đúng đắn là thi đua vềkinh tế, về lối sống… và cuộc thi đua này chỉ có thể được thực hiệntrong hoàn cảnh hòa bình được đảm bảo vững chắc”

Quan điểm trên đây của Đại hội VI thể hiện bước tiến mới về

tư duy chính trị quốc tế của Đảng Sự đổi mới tư duy này đã đặt cơ

sở cho việc xây dựng chính sách đối ngoại của Đảng và Nhà nướcphù hợp hơn, thích ứng hơn với tình hình thế giới

Đại hội VI nhận thức rõ sự cần thiết phải đổi mới phương cáchtập hợp lực lượng, một trong những bài học kinh nghiệm mà Đại hộirút ra là “phải biết kết hợp sức mạnh dân tôchủ nghĩa với sứ mạnh

thời đại trong điều kiện mới” và “xu thế mở rộng phân công, hợp tácgiữa các nước, kể cả các nước có chế độ kinh tế – xã hội khác nhau,cũng là những điều kiện rất quan trọng đối với công cuộc xây dựngchủ nghĩa xã hội của nước ta” Những nhận thức mới trên đây đã đặtnềnmóng cho việc hình thành các chủ trương mở rộng quan hệ quốc

tế của Đảng ta

Trong hoạt động đối ngoại, Đảng ta xác định: nội dung cơ bảncủa chính sách đối ngoại hiện nay là lấy kinh tế đối ngoại làm ưutiên hàng đầu Kinh tế đối ngoại có vai trò to lớn đối với quá trìnhcông nghiệp hoá, hiện đại hoá của đất nước như, góp phần tạo vốn;thúc đẩy quá trình đổi mới kỹ thuật – công nghệ theo hướng hiện đạihóa; thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng công nghiệphoá, hiện đại hoá; tạo điều kiện khai thác tốt lợi thế so sánh của đấtnước, thúc đẩy phát triển và tăng trưởng kinh tế – xã hội Báo cáoChính trị Đại hội lần thứ VI chỉ rõ: “Nhiệm vụ ổn địnhvà phát triểnkinh tế trong chặng đường đầu tiên cũng như sự nghiệp phát triểnkhoa học – kỹ thuật và công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa của nước

ta tiến hành nhanh hay chậm, điều đó phụ thuộc một phần quantrọng vào việc mở rộng và nâng cao hiệu quả kinh tế đối ngoại” từ

đó, Đảng chủ chương “sử dụng tốt mọi khả năng mở rộng quan hệthương mại, hợp tác kinh tế và khoa học, kỹ thuật với bên ngoài đểphục vụ công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội”

An ninh và phát triển kinh tế là hai mục tiêu cơ bản trong cácmục tiêu của hoạt động đối ngoại Hai mục tiêu này có mối quan hệchặt chẽ và tác động qua lại với nhau Tuy nhiên trong từng điềukiện cụ thể, vị trí, vai trò của từng mục tiêu có thể thay đổi cho phùhợp với yêu cầu của nhiệm vụ cách mạng Bước vào thời kỳ mới,Đảng ta đặt vấn đề cần phải có quan điểm mới về an ninh và pháttriển, phải xử lý mối quan hệ này cho phù hợp với thời đại Trong

một thế giới mà sự hợp tác, liên kết về kinh tế, sự đan xen lợi ích và

sự phụ thuộc lẫn nhau ngày càng gia tăng, thì vấn đề an ninh củamột quốc gia phải gắn với an ninh khu vực, thậm chí an ninh của cảthế giới Việc Việt Nam tham gia tích cực vào quá trình liên kết, hợptác kinh tế khu vực và quốc tế sẽ là một bảo đảm quan trọng cho anninh của Việt Nam Nghị quyết 13 của Bộ Chính trị (5/1988) vềnhiệm vụ và chính sách đối ngoại trong tình hình mới, đã chỉ ranhững cơ hội và thách thức đối với cách mạng nước ta và khẳngđịnh “lợi ích cao nhất của Đảng và nhân dân ta là phải củng cố vàgiữ vững hòa bình để tập trung sức xây dựng và phát triển kinh tế

Đó là nhân tố quyết định củng cố, giữ vững an ninh và độc lập…Cần phải có quan điểm mới về an ninh và phát triển trong thời đạingày nay để khẳng định mạnh mẽ phương hướng ưu tiên tập trungcho sự nghiệp giữ vững hòa bình và phát triển kinh tế” Bộ Chính trịchỉ ra rằng: “với một nền kinh tế mạnh, một nền quốc phòng vừa đủmạnh cùng với sự mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế chúng ta sẽ càng

có nhiều khả năng giữ vững độc lập và xây dựng thành công chủnghĩa xã hội hơn”

Trong tình hình mới, để tạo điều kiện và cơ hội giữ vững hòabình, phát triển kinh tế, Nghị quyế 13 Bộ Chính trị xác định quanđiểm: trong quan hệ quốc tế, chúng ta phải “thêm bạn, bớt thù”, rasức tranh thủ các nước anh em bầu bạn và dư luận rộng rãi trên thếgiới, phân hóa hàng ngũ đối phương, làm thất bại âm mưu bao vây,

cô lập ta về kinh tế, chính trị; kiên quyết chủ động chuyển cuộc đấutranh từ tình trạng đối đầu hiện nay sang đấu tranh và hợp tác trongcùng tồn tại hào bình; lợi dụng sự phát triển của cách mạng khoahọc kỹ thuật và xu thế toàn cầu hóa nền kinh tế thế giới để tranh thủ

vị trí có lợi nhất trong phân công lao động quốc tế; kiên quyết mởrộng quan hệ hợp tác quốc tế, ra sức đa dạng hóa quan hệ