Quan điểm của chủ nghĩa mác lênin về nhà nước xã hội chủ nghĩa và ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở việt nam hiện nay

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIAO THÔNG VẬN TẢI TP HỒ CHÍ MINH KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ Họ và tên SV Mã số SV Mã nhóm HP TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC LÊ NIN VỀ NHÀ NƯỚC. TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIAO THÔNG VẬN TẢI TP. HỒ CHÍ MINHKHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊHọ và tên SV Mã số SV Mã nhóm HPTIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINHQUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC LÊ NIN VỀ NHÀ NƯỚC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ ĐỐI VỚI VIỆC XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA Ở VIỆT NAM HIỆN NAYGiảng viên hướng dẫn: Ths...Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2021 MỤC LỤCMỤC LỤCiPHẦN I: LỜI MỞ ĐẦU1PHẦN II: NỘI DUNG2CHƯƠNG I: MỘT SỐ LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN21.1.Lý luận về Nhà nước xã hội chủ nghĩa21.1.1 Khái niệm về nhà nước xã hội chủ nghĩa21.1.2. Tính tất yếu khách quan và sự ra đời của nhà nước xã hội chủ nghĩa21.1.3. Chức năng của nhà nước xã hội chủ nghĩa41.2.Lý luận về nhà nước pháp quyền71.2.1.Khái niệm71.2.2.Những lí luận của một số nhà triết học trước Mác về nhà nước pháp quyền.81.2.3.Những lí luận của chủ nghĩa MacLenin về vấn đề nhà nước pháp quyền9CHƯƠNG II: Ý NGHĨA CỦA QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC LÊNIN TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN132.1. Tính tất yếu của việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam132.2. Bản chất của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam142.3. Đặc trưng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam14CHƯƠNG III: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN TRONG ĐIỀU KIỆN ĐẶC THÙ KINH TẾ VIỆT NAM163.1. Thực trạng xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam163.1.1. Thành tựu163.1.2. Hạn chế173.2. Biện pháp xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay18KẾT LUẬN21TÀI LIỆU THAM KHẢO22  PHẦN I: LỜI MỞ ĐẦUTrong những năm gần đây, trước những đổi thay lớn lao của đời sống quốc tế và sự sụp đổ của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu, đòi hỏi chúng ta phải có sự nhận thức lại đúng đắn các quan điểm của học thuyết Mác Lênin, trong đó có việc nhận thức lại một số vấn đề lý luận về Nhà nước và pháp luật. Trong thời đại ngày nay, khi mà những tiến bộ, những thành tựu của khoa học kỹ thuật đã làm cho sự phát triển toàn diện của mỗi cá nhân trở thành một tất yếu như Mác đã từng tiên đoán thì xu hướng chung của các Nhà nước trên thế giới là xác định lại vai trò của mình trong xã hội, từ đó Nhà nước hướng các hoạt động vào các lĩnh vực của đời sống xã hội, vì sự phát triển toàn diện của con người. Do đó, vấn đề chức năng xã hội của Nhà nước đang trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều lĩnh vực khoa học (chính trị, pháp lý...), trở thành mối quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong các chế độ Nhà nước khác nhau.Từ thực trạng đó, đặt ra yêu cầu là vấn đề về Nhà nước Xã hội chủ nghĩa cần được tiếp tục nghiên cứu một cách có hệ thống, góp phần bổ sung lý luận khoa học cho công cuộc củng cố và hoàn thiện Nhà nước ta trong giai đoạn cách mạng hiện nay. Vì vậy, việc tác giả chọn đề tài Quan điểm của chủ nghĩa Mác Lê nin về nhà nước xã hội chủ nghĩa và ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn. PHẦN II: NỘI DUNGCHƯƠNG I: MỘT SỐ LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN1.1.Lý luận về Nhà nước xã hội chủ nghĩa1.1.1 Khái niệm về nhà nước xã hội chủ nghĩa Nhà nước xã hội chủ nghĩa là tổ chức mà thông qua đó, đảng của giai cấp công nhân thực hiện vai trò lãnh đạo của mình đối với toàn xã hội; là một tổ chức chính trị thuộc kiến trúc thượng tầng dựa trên cơ sở kinh tế của chủ nghĩa xã hội; đó là một nhà nước kiểu mới, thay thế nhà nước tư sản nhờ kết quả của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa; là hình thức chuyên chính vô sản được thực hiện trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Với tư cách là một trong những tổ chức cơ bản nhất của hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa, nhà nước xã hội chủ nghĩa là tổ chức thể hiện và thực hiện ý chí, quyền lực của nhân dân. Đó là một công cụ quản lý do chính đảng của giai cấp công nhân lãnh đạo nhân dân tổ chức ra nhằm thực hiện quyền lực và lợi ích của nhân dân, đồng thời cũng thông qua nó, giai cấp công nhân và chính đảng của mình thực hiện sự lãnh đạo đối với toàn xã hội trong quá trình bảo vệ và xây dựng chủ nghĩa xã hội. Chính vì vậy, nhà nước xã hội chủ nghĩa vừa là cơ quan quyền lực, vừa là bộ máy hành chính, vừa là tổ chức quản lý kinh tế, văn hóa, xã hội của nhân dân, được thể hiện tập trung qua hai chức năng chủ yếu của nó, đó là chức năng thống trị giai cấp và chức năng xã hội.1.1.2. Tính tất yếu khách quan và sự ra đời của nhà nước xã hội chủ nghĩa C.Mác và Ph. Ăngghen cho rằng, giai cấp công nhân khi thực hiện sứ mệnh lịch sử của mình, xóa bỏ tình trạng người bóc lột người và mọi sự tha hóa của con người do chế độ tư hữu sản sinh ra, thì trước hết họ phải cùng với nhân dân lao động phá hủy nhà nước tư sản chiếm lấy chính quyền thiết lập chuyên chính vô sản. Bởi vì, giữa xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội cộng sản chủ nghĩa là một thời kỳ cải biến cách mạng từ xã hội nọ sang xã hội kia. Thích ứng với thời kỳ ấy là một thời kỳ quá độ chính trị, và nhà nước của thời kỳ ấy không thể là cái gì khác hơn là nên chuyên chính cách mạng của giai cấp vô sản .Sau khi trở thành giai cấp cầm quyền, giai cấp công nhân phải nắm vững công cụ chuyên chính, phải xây dựng nhà nuớc xã hội chủ nghĩa vững mạnh, trở thành một công cụ trấn áp các thế lực đi ngược lại lợi ích của nhân dân để bảo vệ thành quả cách mạng nhằm xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội. Sự cần thiết tất yếu phải xác lập chuyên chính vô sản, xây dựng nhà nước xã hội chủ nghĩa vững mạnh còn xuất phát từ thực tiễn của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là thời kỳ còn tồn tại các giai cấp bóc lột, chúng hoạt động chống lại sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội. Điều đó khiến cho giai cấp công nhân và nhân dân lao động thông qua nhà nước phải trấn áp bằng bạo lực khi cần thiết. V.I.Lênin xem dấu hiệu tất yếu, điều kiện bất buộc của chuyên chính là trấn áp bằng bạo lực những kẻ bóc lột, phản động với tính cách là một giai cấp. Đồng thời, trong thời kỳ quá độ cũng còn có các giai cấp, tầng lớn trung gian khác và do địa vị kinh tế xã hội vốn có, các giai cấp này thường dao động, không thể tự mình đi lên chủ nghĩa xã hội. Trước thực tế đỏ, giai cấp công nhân phải tuyên truyền, thuyết phục, lôi cuốn họ đi theo mình trong công cuộc xây dựng xã hội mới. Do đó, nhà nước xã hội chủ nghĩa đóng vai trò là thiết chế cần thiết bảo đảm sự lãnh đạo của giai cấp công nhân đối với toàn xã hội. Để mở rộng dân chủ tới mức tối đa đối với mọi tầng lớp nhân dân, kiên quyết đấu tranh chống lại mọi hành vi đi ngược lại những chuẩn mực dân chủ, vi phạm những giá trị dân chủ chuyên chính của nhân dân, đòi hòi phải có một thiết chế nhà nước phù hợp. Chính vì vậy trong nền dân chủ xã hội chủ nghĩa, nhà nước phải được củng cố, xây dựng để trở thành công cụ bảo vệ và phát triển thành quả của dân chủ. Dân chủ cần phải có chuyên chính để giữ lấy dân chủ, để những hành vi gây tác hại tới quyền dân chủ của nhân dân được xử lý kịp thời... Các quyền đó phải được thể chế hóa trong hiến pháp, pháp luật và được thực hiện bằng những thiết chế tương ứng của nhà nước xã hội chủ nghĩa. Do đó, quá trình xây dựng nhà nước xã hội chủ nghĩa tất yếu gắn liền với quá trình xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa. Quá trình này cho thấy, dân chủ và pháp luật, dân chủ và kỷ cương không bài trừ và phủ định nhau, trái lại, đó chính là sự thống nhất biện chứng, là điều kiện, tiền đề tồn tại và phát triển của nhau. Xây dựng chủ nghĩa xã hội là quá trình cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, tư tưởng. Với ý nghĩa đó, nhà nước xã hội chủ nghĩa là phương thức, phương tiện, là một công cụ chủ yếu của nhân dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Bởi vậy, để bảo đảm cho sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội thành công thì việc xây dựng và không ngừng hoàn thiện nhà nước xã hội chủ nghĩa một trong những công cụ chủ yếu của quá trình cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới, là một yêu cầu tất yếu khách quan trong tiến trình cách mạng xã hội chủ nghĩa.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIAO THÔNG VẬN TẢI TP HỒ CHÍ MINH

HIỆN NAY

Giảng viên hướng dẫn: Ths

Thành phố Hồ Chí Minh, năm 2021

MỤC LỤC

MỤC LỤC i

PHẦN I: LỜI MỞ ĐẦU 1

PHẦN II: NỘI DUNG 2

CHƯƠNG I: MỘT SỐ LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VÀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN 2

1.1 Lý luận về Nhà nước xã hội chủ nghĩa 2

1.1.1 Khái niệm về nhà nước xã hội chủ nghĩa 2

1.1.2 Tính tất yếu khách quan và sự ra đời của nhà nước xã hội chủ nghĩa 2

1.1.3 Chức năng của nhà nước xã hội chủ nghĩa 4

1.2 Lý luận về nhà nước pháp quyền 7

1.2.1 Khái niệm 7

1.2.2 Những lí luận của một số nhà triết học trước Mác về nhà nước pháp quyền 8

1.2.3 Những lí luận của chủ nghĩa Mac-Lenin về vấn đề nhà nước pháp quyền 9

CHƯƠNG II: Ý NGHĨA CỦA QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC- LÊNIN TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN 13

2.1 Tính tất yếu của việc xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam 13

2.2 Bản chất của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam 14

2.3 Đặc trưng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam 14

CHƯƠNG III: GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN TRONG ĐIỀU KIỆN ĐẶC THÙ KINH

TẾ VIỆT NAM 16

3.1 Thực trạng xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam 16

3.1.1 Thành tựu 16

3.1.2 Hạn chế 17

3.2 Biện pháp xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay 18

KẾT LUẬN 21

TÀI LIỆU THAM KHẢO 22

PHẦN I: LỜI MỞ ĐẦU

Trong những năm gần đây, trước những đổi thay lớn lao của đời sốngquốc tế và sự sụp đổ của hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa Đông Âu, đòihỏi chúng ta phải có sự nhận thức lại đúng đắn các quan điểm của học thuyếtMác - Lênin, trong đó có việc nhận thức lại một số vấn đề lý luận về Nhànước và pháp luật Trong thời đại ngày nay, khi mà những tiến bộ, nhữngthành tựu của khoa học kỹ thuật đã làm cho sự phát triển toàn diện của mỗi cánhân trở thành một tất yếu như Mác đã từng tiên đoán thì xu hướng chung củacác Nhà nước trên thế giới là xác định lại vai trò của mình trong xã hội, từ đóNhà nước hướng các hoạt động vào các lĩnh vực của đời sống xã hội, vì sựphát triển toàn diện của con người Do đó, vấn đề chức năng xã hội của Nhànước đang trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều lĩnh vực khoa học (chínhtrị, pháp lý ), trở thành mối quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu trong cácchế độ Nhà nước khác nhau

Từ thực trạng đó, đặt ra yêu cầu là vấn đề về Nhà nước Xã hội chủnghĩa cần được tiếp tục nghiên cứu một cách có hệ thống, góp phần bổ sung

lý luận khoa học cho công cuộc củng cố và hoàn thiện Nhà nước ta trong giai

đoạn cách mạng hiện nay Vì vậy, việc tác giả chọn đề tài " Quan điểm của chủ nghĩa Mác- Lê nin về nhà nước xã hội chủ nghĩa và ý nghĩa của nó đối với việc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay" có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễn.

PHẦN II: NỘI DUNG CHƯƠNG I: MỘT SỐ LÝ LUẬN VỀ NHÀ NƯỚC XÃ HỘI CHỦ

NGHĨA VÀ NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN 1.1 Lý luận về Nhà nước xã hội chủ nghĩa

1.1.1 Khái niệm về nhà nước xã hội chủ nghĩa

Nhà nước xã hội chủ nghĩa là tổ chức mà thông qua đó, đảng của giaicấp công nhân thực hiện vai trò lãnh đạo của mình đối với toàn xã hội; là một

tổ chức chính trị thuộc kiến trúc thượng tầng dựa trên cơ sở kinh tế của chủnghĩa xã hội; đó là một nhà nước kiểu mới, thay thế nhà nước tư sản nhờ kếtquả của cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa; là hình thức chuyên chính vô sảnđược thực hiện trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

Với tư cách là một trong những tổ chức cơ bản nhất của hệ thống chínhtrị xã hội chủ nghĩa, nhà nước xã hội chủ nghĩa là tổ chức thể hiện và thựchiện ý chí, quyền lực của nhân dân Đó là một công cụ quản lý do chính đảngcủa giai cấp công nhân lãnh đạo nhân dân tổ chức ra nhằm thực hiện quyềnlực và lợi ích của nhân dân, đồng thời cũng thông qua nó, giai cấp công nhân

và chính đảng của mình thực hiện sự lãnh đạo đối với toàn xã hội trong quátrình bảo vệ và xây dựng chủ nghĩa xã hội Chính vì vậy, nhà nước xã hội chủnghĩa vừa là cơ quan quyền lực, vừa là bộ máy hành chính, vừa là tổ chứcquản lý kinh tế, văn hóa, xã hội của nhân dân, được thể hiện tập trung qua haichức năng chủ yếu của nó, đó là chức năng thống trị giai cấp và chức năng xãhội

1.1.2 Tính tất yếu khách quan và sự ra đời của nhà nước xã hội chủ nghĩa

C.Mác và Ph Ăngghen cho rằng, giai cấp công nhân khi thực hiện sứmệnh lịch sử của mình, xóa bỏ tình trạng người bóc lột người và mọi sự thahóa của con người do chế độ tư hữu sản sinh ra, thì trước hết họ phải cùng vớinhân dân lao động "phá hủy nhà nước tư sản" chiếm lấy chính quyền thiết lập

chuyên chính vô sản Bởi vì, "giữa xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội cộng sảnchủ nghĩa là một thời kỳ cải biến cách mạng từ xã hội nọ sang xã hội kia.Thích ứng với thời kỳ ấy là một thời kỳ quá độ chính trị, và nhà nước của thời

kỳ ấy không thể là cái gì khác hơn là nên chuyên chính cách mạng của giaicấp vô sản

Sau khi trở thành giai cấp cầm quyền, giai cấp công nhân phải nắm vững công

cụ chuyên chính, phải xây dựng nhà nuớc xã hội chủ nghĩa vững mạnh, trởthành một công cụ trấn áp các thế lực đi ngược lại lợi ích của nhân dân để bảo

vệ thành quả cách mạng nhằm xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội

Sự cần thiết tất yếu phải xác lập chuyên chính vô sản, xây dựng nhà nước

xã hội chủ nghĩa vững mạnh còn xuất phát từ thực tiễn của thời kỳ quá độ lênchủ nghĩa xã hội là thời kỳ còn tồn tại các giai cấp bóc lột, chúng hoạt độngchống lại sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội Điều đó khiến cho giai cấpcông nhân và nhân dân lao động thông qua nhà nước phải trấn áp bằng bạolực khi cần thiết V.I.Lênin xem dấu hiệu tất yếu, điều kiện bất buộc củachuyên chính là trấn áp bằng bạo lực những kẻ bóc lột, phản động với tínhcách là một giai cấp Đồng thời, trong thời kỳ quá độ cũng còn có các giaicấp, tầng lớn trung gian khác và do địa vị kinh tế - xã hội vốn có, các giai cấpnày thường dao động, không thể tự mình đi lên chủ nghĩa xã hội Trước thực

tế đỏ, giai cấp công nhân phải tuyên truyền, thuyết phục, lôi cuốn họ đi theomình trong công cuộc xây dựng xã hội mới Do đó, nhà nước xã hội chủ nghĩađóng vai trò là thiết chế cần thiết bảo đảm sự lãnh đạo của giai cấp công nhânđối với toàn xã hội

Để mở rộng dân chủ tới mức tối đa đối với mọi tầng lớp nhân dân, kiênquyết đấu tranh chống lại mọi hành vi đi ngược lại những chuẩn mực dân chủ,

vi phạm những giá trị dân chủ chuyên chính của nhân dân, đòi hòi phải cómột thiết chế nhà nước phù hợp Chính vì vậy trong nền dân chủ xã hội chủnghĩa, nhà nước phải được củng cố, xây dựng để trở thành công cụ bảo vệ và

phát triển thành quả của dân chủ Dân chủ cần phải có chuyên chính để giữlấy dân chủ, để những hành vi gây tác hại tới quyền dân chủ của nhân dânđược xử lý kịp thời Các quyền đó phải được thể chế hóa trong hiến pháp,pháp luật và được thực hiện bằng những thiết chế tương ứng của nhà nước xãhội chủ nghĩa Do đó, quá trình xây dựng nhà nước xã hội chủ nghĩa tất yếugắn liền với quá trình xây dựng nền dân chủ xã hội chủ nghĩa Quá trình nàycho thấy, dân chủ và pháp luật, dân chủ và kỷ cương không bài trừ và phủđịnh nhau, trái lại, đó chính là sự thống nhất biện chứng, là điều kiện, tiền đềtồn tại và phát triển của nhau.

Xây dựng chủ nghĩa xã hội là quá trình cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hộimới trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, tư tưởng Với ý nghĩa

đó, nhà nước xã hội chủ nghĩa là phương thức, phương tiện, là một công cụchủ yếu của nhân dân trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Bởi vậy,

để bảo đảm cho sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội thành công thì việc xâydựng và không ngừng hoàn thiện nhà nước xã hội chủ nghĩa - một trongnhững công cụ chủ yếu của quá trình cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới,

là một yêu cầu tất yếu khách quan trong tiến trình cách mạng xã hội chủnghĩa

1.1.3 Chức năng của nhà nước xã hội chủ nghĩa

Chúng ta đều biết, chức năng của nhà nước vừa bị quy định, vừa là sự thểhiện bản chất của nhà nước Tuỳ theo các tiêu chí khác nhau mà chức năngcủa nhà nước được đề cập, xem xét dưới nhiều góc độ Trong bài viết này,chúng tôi chỉ giới hạn ở phạm vi xem xét nhà nước từ góc độ tính chất củaquyền lực chính trị mà theo đó, bất kỳ nhà nước nào cũng đều có chức năngthống trị chính trị của giai cấp (chức năng giai cấp) và chức năng xã hội Theo quan niệm chung, chức năng giai cấp là cái chỉ ra rằng, mọi nhànước bao giờ cũng là công cụ chuyên chính của một giai cấp nhất định Mọinhà nước đều sẵn sàng sử dụng bất cứ công cụ, biện pháp nào có thể có để

bảo vệ sự thống trị của giai cấp mình Còn chức năng xã hội của nhà nước làcái chỉ ra rằng, mọi nhà nước đều phải thực hiện việc quản lý những hoạtđộng chung vì sự tồn tại của xã hội, đồng thời phải chăm lo một số công việcchung của toàn xã hội Trong một giới hạn xác định, nhà nước phải hoạt động

để thoả mãn những nhu cầu chung của cộng đồng dân cư nằm dưới sự quản lýcủa nó Trong các xã hội có giai cấp đối kháng trước đây, để giữ nhà nướctrong tay mình, giai cấp thống trị nào cũng buộc phải nhân danh xã hội màquản lý những công việc chung Việc giải quyết có hiệu quả những vấn đềchung của xã hội sẽ tạo điều kiện để duy trì xã hội trong vòng trật tự theoquan điểm và lợi ích của giai cấp cầm quyền Như vậy, việc thực hiện chứcnăng xã hội theo quan điểm và giới hạn của giai cấp cầm quyền là phươngthức, là điều kiện để nhà nước đó thực hiện vai trò thống trị giai cấp của nó.Nói về mối quan hệ biện chứng giữa hai chức năng này, Ph.Ăngghen viết: “Ởkhắp nơi, chức năng xã hội là cơ sở của sự thống trị chính trị; và sự thống trịchính trị cũng chỉ kéo dài chừng nào nó còn thực hiện chức năng xã hội củanó”(1)

Đề cập đến chức năng của Nhà nước xã hội chủ nghĩa, trong khi chútrọng đến chức năng giai cấp, các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lêninvẫn coi chức năng xã hội là thuộc tính cơ bản nhất và quan trọng nhất của nó.Nói về vấn đề này, V.I.Lênin cho rằng, chuyên chính vô sản không phải chỉ làbạo lực đối với bọn bóc lột và cũng không phải chủ yếu là bạo lực, mà mặt cơbản của nó là không ngừng mở rộng dân chủ cho nhân dân cùng với việc tổchức, xây dựng toàn diện xã hội mới - xã hội xã hội chủ nghĩa và cộng sảnchủ nghĩa Ông viết: “Lần đầu tiên chuyên chính vô sản, tức là thời kỳ quá độtiến tới chủ nghĩa cộng sản, sẽ đem lại một chế độ dân chủ cho nhân dân, cho

số đông, đi đôi với sự trấn áp tất yếu đối với số ít, đối với bọn bóc lột”(2).Như vậy, có thể nói, bản thân chuyên chính vô sản, theo quan điểm mácxít, tự

nó đã thể hiện sự thống nhất giữa chức năng giai cấp và chức năng xã hội

Nhà nước xã hội chủ nghĩa, về thực chất, là chính quyền của nhân dân, donhân dân, vì nhân dân và vì thế, trong nhà nước này, nền dân chủ phải là nềndân chủ đầy đủ nhất, rộng rãi nhất và thực chất nhất - đó là nền dân chủ baoquát toàn diện mọi lĩnh vực đời sống xã hội và lấy dân chủ trong lĩnh vựckinh tế làm nền tảng Chủ nghĩa xã hội sẽ không thể tồn tại và phát triển đượcnếu thiếu dân chủ, thiếu sự thực hiện một cách đầy đủ và không ngừng mởrộng dân chủ “Phát triển dân chủ đến cùng, tìm ra những hình thức của sựphát triển ấy, đem thí nghiệm những hình thức ấy trong thực tiễn ”(3) đãđược V.I.Lênin coi là một trong những nhiệm vụ cấu thành cách mạng xã hộichủ nghĩa, là một vấn đề có tính quy luật của sự phát triển và hoàn thiện nhànước xã hội chủ nghĩa.

Trong xã hội xã hội chủ nghĩa – xã hội không còn các giai cấp đối kháng,nhà nước xã hội chủ nghĩa vẫn thực hiện hai chức năng cơ bản, nhưng cơ chế

và mục đích thực hiện hai chức năng đó đã có sự thay đổi căn bản Cũng nhưmọi nhà nước khác đã từng tồn tại trong lịch sử, nhà nước xã hội chủ nghĩamuốn thực hiện được chức năng giai cấp của mình, trước hết phải làm tốtchức năng xã hội, đặc biệt là việc không ngừng mở rộng dân chủ cho nhândân, sử dụng sức mạnh, lực lượng của mình để bảo vệ và bảo đảm tuyệt đốicác quyền tự do dân chủ cho nhân dân Thực hiện tốt chức năng xã hội là cơ

sở, là điều kiện tiên quyết để nhà nước xã hội chủ nghĩa đảm bảo và giữ vữngđịa vị thống trị xã hội về mặt chính trị, nghĩa là có đầy đủ khả năng để trấn áp

sự phản kháng của các giai cấp bóc lột và các thế lực thù địch Điều này cónghĩa là, chức năng giai cấp và chức năng xã hội luôn có mối quan hệ biệnchứng, cái nọ làm tiền đề và là cơ sở cho cái kia Tuy nhiên, trong điều kiệngiai cấp vô sản đã giành được chính quyền và thiết lập được nhà nước củamình, thì chức năng giai cấp là nhiệm vụ thường xuyên, lâu dài; còn chứcnăng xã hội (mà trong đó, việc tổ chức xây dựng xã hội mới là chủ yếu) lànhiệm vụ cơ bản, quyết định trực tiếp sự thắng lợi hay thất bại của công cuộc

xây dựng chủ nghĩa xã hội Sự khác nhau căn bản giữa việc thực hiện chứcnăng xã hội của nhà nước xã hội chủ nghĩa và nhà nước tư bản chủ nghĩa là ởchỗ, nhà nước tư bản chủ nghĩa thực hiện chức năng xã hội không phải với tưcách là mục đích, mà là phương tiện để củng cố, đảm bảo sự thống trị chínhtrị và kinh tế của thiểu số trong xã hội là giai cấp tư sản đối với đa số là giaicấp công nhân và những người lao động khác Theo đó, việc thực hiện chứcnăng xã hội của nhà nước tư bản chủ nghĩa luôn bị giới hạn trong một phạm

vi chật hẹp và bị chi phối bởi quan điểm của giai cấp tư sản, xuất phát từnhững lợi ích kinh tế và chính trị ích kỷ của một thiểu số dân cư trong xã hội.Ngược lại, việc thực hiện chức năng xã hội của nhà nước xã hội chủ nghĩađược xác định là mục đích chứ không phải là phương tiện để nhà nước ấyđảm bảo sự thống trị chính trị của nó Chức năng xã hội của nhà nước xã hộichủ nghĩa là nhằm đảm bảo quyền dân chủ cho đại đa số những người laođộng, xây dựng những thiết chế, cơ sở để quyền làm chủ đó được thực hiệnmột cách thực sự trong thực tế

1.2 Lý luận về nhà nước pháp quyền

1.2.1 Khái niệm

Nhà nước pháp quyền là một hiện tượng chính trị - pháp lý phức tạpđược hiểu và nhìn nhận ở nhiều góc độ khác nhau, song chúng ta có thể hiểunhà nước pháp quyền theo cách đơn giản, đó là một nhà nước quản lý kinh tế

- xã hội bằng pháp luật và nhà nước hoạt động tuân theo pháp luật

Nhà nước pháp quyền là nhà nước phục tùng pháp luật mà chủ thể phụctùng pháp luật trước hết là các cơ quan nhà nước và công chức nhà nước

Tại hội nghị quốc tế họp tại Benin (9/1991) với sự tham gia của 40quốc gia đã đưa ra một quan niệm chung về nhà nước pháp quyền như sau:

“Nhà nước pháp quyền là một chế độ chính trị mà ở đó nhà nước và cá nhânphải tuân thủ pháp luật, mọi quyền và nghĩa vụ của tất cả, của mỗi ngườiđược pháp luật ghi nhận và bảo vệ, các quy trình và quy phạm pháp luật được

bảo đảm thực hiện bằng một hệ thống toà án độc lập Nhà nước pháp quyền

có nghĩa vụ tôn trọng giá trị nhất của con người và đảm bảo cho công dân cókhả năng, điều kiện, chống lại sự tuỳ tiện của cơ quan nhà nước bằng việc lập

ra cơ chế kiểm tra tính hợp hiến và hợp pháp của pháp luật cũng như các hoạtđộng của bộ máy nhà nước Nhà nước pháp quyền phải đảm bảo cho công dânkhông bị đòi hỏi bởi những cái ngoài Hiến pháp, và pháp luật đã quy định.Trong hệ thống pháp luật thì Hiến pháp giữ vị trí tối cao và nó phải được xâydựng trên cơ sở đảm bảo quyền tự do và quyền công dân”

1.2.2 Những lí luận của một số nhà triết học trước Mác về nhà nước pháp

quyền.

Trong thời kì cổ đại đã tồn tại quan niệm ấu trĩ,ngụy biện cho rằng sứcmạnh đẻ ra pháp luật, lẽ phải bao giờ cũng thuộc về kẻ mạnh Những ngườinắm giữ công quền thả sức hoành hàn.Với vua chúa thì quyền lực của họdường như không bị hạn chế Khắp nơi thịnh hành học thuyết “đặc miễn quốcgia”, theo đó Nhà nước làm ra pháp luật thì phải đứng trên pháp luật

Tư tưởng về nhà nước pháp quền ra đời nhằm chống lại sự chuyênquyền, độc đoán,vô chính phủ, vô pháp luật đó, tức là gắn liền với việc xáclập và phát triển nền dân chủ

Salon, nhà thông thái Hy Lạp (thế kỷ XI TCN) đã nêu ra tư tưởng tổchức Nhà nước theo các nguyên tắc dân chủ Ông ta cho rằng cần kết hợp sứcmạnh với pháp luật trong viềc tổ chức Nhà nước Ai Cập cổ đại

Nhà triết học ở Hy Lạp Platon (427-347 TCN ) đã viết: Tôi nhìn thấy

sự sụp đổ nhanh chóng của Nhà nước ở nơi nào mà pháp luật không có hiệulực và nằm dưới quyền cuả một ai đó.Còn ở nơi nào mà pháp luật đứng trêncác nhà cầm quyền và các nhà cầm quyền chỉ là các nô lệ của pháp luật thì ở

đó tôi thấy có sự cứu thoát của Nhà nước

Ariston (384-322 TCN ) khẳng định: Pháp luật cần thống trị trên tất cả

Xixeron (104-44 TCN ) thể hiện tư tưởng về sự thống trị của pháp luật trongđời sống Nhà nước bằng cách đặt câu hỏi :Nhà nước là gì nếu không phải làtrật tự chung.Theo ông, pháp luật là cội nguồn tạo ra chế độ Nhà nước Ôngcho rằng :Nhà nước là Nhà nước pháp quyền không phải do Nhà nước tuânthủ pháp luật của mình mà là vì cội nguồn,về bản chất, Nhà nước chính làpháp luật, pháp luật tự nhiên của nhân dân.

Các nhà tư tưởng cổ đại không chỉ chú trọng tới tính tối cao của phápluật, mà còn chú ý đến sự tổ chức hợp lý của hệ thống quyền lực Nhà nước, tổchức các cơ quan Nhà nước phân định rõ ràng thẩm quyền của từng cơ quanđó

Những nhà tưởng vĩ đại đó tiếp tục được các nhà tư tưởng chính pháp lý tư sản sau này phát triển như một thế giới mới Đó là thế giới quanchống lại một cách kịch liệt sự chuyên quền phong kiến và tình trạng vô phápluật, chống lại các chế độ chuyên chế độc tài và cảnh sát, khẳng định mạnh

trị-mẽ những tư tưởng nhân đạo,các nguyên tắc tự do và bình đẳng cá nhân, thừanhận những quyền của con người không thể bị tước đoạt, tìm tòi những cơcấu,hình thức và công cụ chống lại một cách không khoan nhượng tình trạng

vô trách nhiệm của quyền lực đó đối với cá nhân và xã hội.Và chính đây lànội dung cốt lõi của một học thuyết mới -học thuyết Nhà nước pháp quyền tưsản Học thuyết này ra đời phát triển ngày càng hoàn thiện qua các nhà tưtưởng vĩ đại thời kì này như Loccơ, Monterquieu, Cantơ, Heghen, Mohn,Kali…Cần phải thấy rằng, trong sự phát triển về mặt lịch sử và lý luận củahọc thuyết Nhà nước pháp quyền chịu ảnh hưởng của hai dòng tư tưởng: Một

là, sự ngày càng khẳng định những quan niệm mới về tự do của con ngườithông qua việc tôn trọng tính tối cao của pháp luật-pháp luật tự nhiên Hai là,vấn đề xác lập mối tương quan quyền lực chính trị mới giữa giai cấp tư sảnđang lên về chế độ phong kiến đã lỗi thời Hơn nữa, cần phải loại trừ tình

trạng độc quyền, bán quyền lực trong một người hay một cơ quan Học thuyếtNhà nước pháp quyền, vì lẽ đó, gắn liền với chủ nghĩa lập hiến tư sản.

1.2.3 Những lí luận của chủ nghĩa Mac-Lenin về vấn đề nhà nước pháp

quyền

Nguồn gốc, bản chất, đặc trưng, chức năng của nhà nước.

a Nguồn gốc của nhà nước

Xét sự phát triển của xã hội cộng sản nguyên thuỷ: ta thấy rằng ở xã hộicộng sản nguyên thuỷ thì các công cụ sản xuât đang còn thô sơ ,năng suất laođộng đang còn thấp kém, vì thế người lao động chỉ đủ ăn chư chưa có sảnphẩm dư thừa, quan hệ sản xuất của con người là làm chung và của cải làm rađươc phân phát đều cho mọi người Nhưng khi mà công cụ sản xuẩt đã đượccải tiên thì làm xuất hiện sản phẩm dư thừa, khi đó một số người nắm giữ vaitrò lãnh đạo sẽ chiếm làm của riêng và nó dẫn đến chỗ là quan hệ sản xuất cũlạc sẽ bị phá bỏ và thay vào đó là một quan hế sản xuât mới và cũng dẫn đếnviệc ra đời của nhà nước chiếm hữu nô lệ

Nguyên nhân sau xa sự ra đời của nhà nước là do sự ra đời của quan hệ sảnxuẩt chiếm hữu tư nhân về tư liệu sản xuẩt Còn nguyên nhân trực tiếp của sự

ra đời của nhà nươc là sự đấu tranh giai cấp

Khi hai giai cấp đấu tranh quyết liệt thì sẽ xảy ra hai trường hợp là: Haigiai cấp đấu tranh trong thời gian dài sẽ dẫn đến xã hội không thể phát triểnđược hoặc Hai giai cấp đấu tranh quyết liệt sẽ dẫn đến sự tiêu vong làm cho

xã hội rối loạn không thể phát triển

Vì thế cần có một tổ chức đứng ra làm trung gian hoà giải,tổ chức đóchính là nhà nước.Nhưng chỉ có giai cấp nắm quyền bá chủ về kinh tế mới đủsức thành lập nên nhà nước,vì thế nhà nước lại là công cụ của giai cấp nắmquyền về kinh tế để áp đặt lên các giai cấp khác, điều này càng làm cho mâuthuẫn thêm gay gẳt.Vì thế nhà nước vẫn luôn tồn tại và phát triển,thây đổi từhình thức này sang hình thức