MỤC LỤC 2 PHẦN I LỜI MỞ ĐẦU Hành trang cuộc sống của mỗi người luôn luôn cần tới những tri thức, trí tuệ sâu sắc Thế giới quan là thứ không thể thiếu được trong hành trang trí tuệ ấy của mỗi người Nó.
Trang 1MỤC LỤC
Trang 2PHẦN I: LỜI MỞ ĐẦU
Hành trang cuộc sống của mỗi người luôn luôn cần tới những tri thức, trí tuệ sâu sắc Thế giới quan là thứ không thể thiếu được trong hành trang trí tuệ ấy của mỗi người Nó là cái cần phải được từng người tự học hỏi, chăm lo, đổi mới để có thể nhìn, hiểu và làm theo những luận điểm tổng quát góp phần như một chiếc la bàn định hướng cuộc sống, làm cho cuộc sống thêm hiệu quả, hạnh phúc và thành đạt Bài viết này làm rõ khái niệm thế giới quan, các thành phần của nó, ý nghĩa/ vai trò của nó, nguồn tư liệu để xây dựng thế giới quan và nhu cầu xây dựng một thế giới quan mới hiện đại
Năng lực tư duy hình thành và phát triển trên cơ sở thực tiễn xã hội -lịch sử của con người; trình độ tư duy của con người, do đó phụ thuộc vào năng lực và trình độ thực tiễn của họ Song, tư duy cũng thâm nhập vào thực tiễn và chỉ đạo thực tiễn của con người; những đổi mới và phát triển diễn ra trong tư duy, vì vậy có tác dụng mở đường, định hướng cho những đổi mới và phát triển của con người trong hoạt động thực tiễn
Trên thực tế hiện nay cho thấy khả năng tư duy của cán bộ giáo dục còn biểu hiện rập khuôn, giáo điều, thiếu tính sáng tạo, khả năng vận dụng linh hoạt những tri thức đã học vào thực tiễn còn hạn chế Chính vì vậy, việc giảng dạy thế giới quan và phương pháp luận triết học của chủ nghĩa Mác - Lênin nhằm phát huy năng lực tư duy biện chứng cho cán bộ là một yêu cầu thiết
thực của môn học này Do đó, tác giả đã lựa chọn đề tài “ Từ lý luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng, anh chị hãy chỉ rõ vai trò của thế giới quan duy vật biện chứng với việc xây dựng thế giới quan cho cán bộ giáo dục ở nước
ta hiện nay Liên hệ bản thân.” để có cái nhìn sâu và rộng hơn.
Trang 3PHẦN II: NỘI DUNG CHƯƠNG I: MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ THẾ GIỚI QUAN
VÀ PHƯƠNG PHÁP LUẬN 1.1 Lý luận về thế giới quan
1.1.1 Định nghĩa về thế giới quan
Thế giới quan thể hiện cái nhìn bao quát về thế giới trong ý thức của mỗi chúng ta Bao gồm thế giới bên ngoài, con người và mối quan hệ giữa con người với thế giới đó Nó chính là kim chỉ nam cho mọi thái độ và hành
vi của chúng ta đối với thế giới bên ngoài
Nguồn gốc của thế giới quan ra đời từ cuộc sống Tất cả hoạt động của con người đều bị chi phối bởi một thế giới quan nhất định Những yếu tố chính cấu thành nên thế giới quan đó là tri thức, lý trí, niềm tin và tình cảm Chúng liên kết với nhau thành một thể thống nhất và chi phối đến cả nhận thức lẫn hành động thực tiễn của con người
1.1.2 Các vấn đề của thế giới quan
Thế giới quan là một tổng thể thống nhất được hình thành từ các thành phần cơ bản được liên kết với nhau theo một trật tự nhất định Hệ thống thế giới quan được hình thành dựa trên các thành tựu đạt được và được xác thực của khoa học bằng việc trả lời các câu hỏi sau:
- Câu hỏi về bản thể học: Bản chất thế giới là gì? Thế giới được hình thành như thế nào? Thành phần và hình thái tồn tại của thế giới là gì? Thế giới đang vận động ra sao? Những vấn đề đang diễn ra trên thế giới là gì?
- Câu hỏi về giải thích nguồn gốc: Vì sao thế giới lại vận động theo cách này mà lại không vận động theo cách khác? Thế giới và con người tuân theo các nguyên lý phổ quát nào?
Trang 4- Câu hỏi về Nhận thức luận: Kiến thức là gì? Chân lý là gì? Tri thức, cảm xúc của con người về thế giới như thế nào? Vị trí của con người trong thế giới đó như thế nào? Con người sẽ xây dựng hình ảnh thế giới của mình ra sao? Mối quan hệ giữa con người với thế giới đó? Lý tưởng của con người là gì? Đặc thù của cảm xúc và ý thức con người?
- Câu hỏi về luân lý học: Nêu rõ quan điểm, tư tưởng thông thái về nguyên tắc sống, giá trị sống và các định hướng mục tiêu, các chuẩn mực phối hợp của pháp luật, đạo đức và thẩm mỹ Tại sao chúng ta lại cảm nhận thế giới theo cách này mà không phải cách khác? Mục đích theo đuổi các giá trị sống là gì? Thiện/ ác như thế nào? Vai trò của con người trong xã hội hiện nay là gì? Liệu nó có tuân thủ theo các quy luật phát triển khách quan của thế giới?
- Câu hỏi về dự đoán tương lai: Dự đoán tương lai sẽ mở ra cho loài người nói chung và mỗi chúng ta nói riêng? Chúng ta có thể chọn các tương lai theo tiêu chí nào? Làm sao để thể hiện được sự thống nhất giữa con người thế giới? Liệu chúng ta đã hiểu rõ mong muốn của mình? Liệu chúng ta đã thực sự tin tưởng vào chính bản thân mình và tương lai của nhân loại?
- Câu hỏi về hành động: Mỗi chúng ta phải hành động như thế nào để đạt được mục tiêu mong muốn? Chúng ta có thể làm gì để biến đổi thế giới theo những chiều hướng tích cực? Làm sao để sắp xếp các hành động của mình theo một nguyên tắc nhất định?
1.1.3 Phân loại thế giới quan
Thế giới quan huyền thoại
Thế giới quan huyền thoại xuất phát từ xã hội nguyên thủy, trong giai đoạn sơ khai của lịch sử bằng cách xây dựng nên các huyền thoại để phản ánh những kết quả cảm nhận ban đầu của người nguyên thuỷ về hiện thực khách quan (tự nhiên, đời sống xã hội) Chẳng hạn như dân tộc Việt Nam có truyền
Trang 5thuyết Lạc Long Quân - Âu Cơ để giải thích về nguồn gốc ra đời của dân tộc hay truyền thuyết Sơn Tinh - Thủy Tinh là quan điểm của người xưa về các hiện tượng thiên nhiên…
Đặc điểm của thế giới quan huyền thoại là các yếu tố thực và ảo, cái thần và cái người, lý trí và tín ngưỡng hòa quyện vào nhau Do con người không giải thích được các hiện tượng đặc biệt trong xã hội nên thường đưa ra những yếu tố tưởng tượng có tính huyền bí để giải thích Vì vậy, thế giới quan huyền thoại không phải là sự phản ánh trực tiếp hiện thực khách quan
Thế giới quan tôn giáo
Thế giới quan tôn giáo phản ánh hiện thực khách quan một cách hư ảo
ra đời trong bối cảnh trình độ nhận thức của con người còn kém Thế giới quan tôn giáo giải thích thế giới dựa trên cơ sở thừa nhận sự sáng tạo của một loại năng lực thần bí, siêu nhiên
Đặc trưng cơ bản của loại thế giới quan này là niềm tin vào sự tồn tại
và sức mạnh vô hạn của lực lượng siêu tự nhiên, của thần thánh và con người hoàn toàn bất lực, luôn phụ thuộc vào thế giới siêu nhiên đó Trong thế giới quan tôn giáo, con người chỉ là kẻ cầu xin và phục tùng Tuy nhiên, ở một khía cạnh khác, thế giới quan tôn giáo thể hiện khát vọng được giải thoát khỏi khổ đau, hướng đến một cuộc sống hạnh phúc, thiện lương Chính điều này đã giúp cho thế giới quan tôn giáo tồn tại trong đời sống tinh thần ngày nay
Thế giới quan triết học
Thế giới quan triết học ra đời trong điều kiện trình độ tư duy và thực tiễn của con người có bước phát triển cao hơn so với thế giới quan huyền thoại và tôn giáo Điều đó làm cho tính tích cực của tư duy con người có bước chuyển về chất
Trang 6Thế giới quan triết học được xây dựng dựa trên hệ thống lý luận, khái niệm, phạm trù, quy luật Không đơn giản chỉ là nói lên quan điểm của con người về thế giới, thế giới quan triết học còn nỗ lực tìm các giải thích, chứng minh tính đúng đắn của các quan điểm đó bằng lý luận, logic
1.2 Thế giới quan duy vật
Trong thế giới quan luôn tồn tại 02 hình thức, đó là thế giới quan duy vật và duy tâm Tuy nhiên cả 02 hình thức này lại ẩn chứa những đặc điểm cũng như cách nhìn nhận khác nhau Dưới đây, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu chi tiết:
1.2.1 Thế giới quan duy tâm
Thế giới quan duy tâm thừa nhận rằng bản chất của thế giới chính là tinh thần Nó là cái cơ trước và cũng là cái có quyết định đối với thế giới của con người và vật chất Trong thế giới quan duy tâm lại tồn tại cả thế giới quan duy tâm khách quan và thế giới quan duy tâm chủ quan Hai hình thức này lại khác nhau trong quan niệm về tinh thần Chủ quan coi tinh thần là ý chí, tình cảm, tư tưởng còn khách quan lại coi tinh thần là ý niệm, một ý niệm tuyệt đối
Có thể nói sự hình thành và phát triển của thế giới quan duy tâm thường gắn liền với cả lịch sử hình thành và phát triển của chủ nghĩa duy tâm trong triết học Về cơ bản thì nó phủ nhận tính khách quan và quy luật khách quan của thế giới vật chất và con người Đồng thời thừa nhận ý thức, tư tưởng, ý niệm, ý niệm tuyệt đối là cái có trước, cái sẽ quyết định đến thế giới vật chất, con người
Tóm lại thế giới quan duy tâm theo như đánh giá của các nhà khoa học thì nó có phần đối lập với thế giới quan khoa học, đa số phụ thuộc vào nhận thức của con người cũng như điều kiện lịch sử nhất định
Trang 71.2.2 Thế giới quan duy vật
Ngược lại với thế giới quan duy tâm, thế giới quan duy vật lại thừa nhận bản chất của thế giới là vật chất Vật chất là cái có trước, nó quyết định
ý thức cũng như thừa nhận vai trò của con người ở trong cuộc sống hiện tại Đồng thời thế giới quan duy vật còn khẳng định sự thống nhất ở tính vật chất
Cụ thể là hoàn toàn không do lực lượng siêu nhiên hay tinh thần của con người sinh ra Vì vậy nó không tự mất đi mà tồn tại vĩnh viễn, vô tận và vô hạn
Thêm vào đó thế giới quan duy vật còn khẳng định được sự hình thành, phát triển và vận động của xã hội đều phụ thuộc vào quy luật khách quan Chính ý thức và tinh thần sẽ phản ánh bộ não của con người về hiện thực khách quan, ý thức, tinh thần có nguồn gốc vật chất, bị vật chất quyết định nhưng nó chứa tính sáng tạo và năng động
CHƯƠNG II: VAI TRÒ CỦA THẾ GIỚI QUAN DUY VẬT BIỆN
CHỨNG ĐỐI VỚI CÁN BỘ GIÁO DỤC
Đào tạo, bồi dưỡng là khâu có ý nghĩa quyết định đến trình độ, chất luợng cán bộ Công việc này gồm nhiều nội dung khác nhau, trong đó việc đào tạo, bồi dưỡng thế giới quan duy vật biện chứng đóng một vai trò cực kỳ quan trọng Bởi vì, thế giới quan duy vật biện chứng giúp cho người cán bộ
có phương pháp nhận thức đúng đắn sự vật, đề ra kế hoạch, định hướng và biện pháp thực hiện khoa học và hiệu quả
2.1 Thế giới quan duy vật biện chứng giúp cho Cán bộ giáo dục nâng cao năng lực nhận thức
Thế giới quan duy vật biện chứng giúp cho học viên có phương pháp biện chứng trong nhìn nhận, đánh giá các sự vật hiện tượng Nó tạo lập niềm tin vững chắc cho lập trường của người cán bộ, bác bỏ những quan điểm sai lầm
Trang 8của thế giới quan duy tâm và tôn giáo Nó giúp cho học viên có khả năng phát hiện, đi sâu vào các sự vật hiện tượng, nhất là các hiện tượng xã hội; thông qua nhiều hiện tượng phức tạp bên ngoài, phát hiện các quy luật, xu hướng và phương thức vận động biến đổi của các sự vật hiện tượng Mặt khác, thế giới quan duy vật biện chứng còn tạo cho họ có khả năng phân tích và tổng hợp, trừu tượng hoá, khái quát hoá Nhờ đó, có thể thấy được cơ cấu bên trong, tính chất, chức năng của các bộ phận, yếu tố của hiện thực khách quan, trên
cơ sở đó, học viên có thể liên kết, thống nhất các bộ phận, yếu tố đã phân tích nhằm vạch ra mối liên hệ giữa chúng để nhận thức cái toàn thể trong tính muôn vẻ của chúng
Bằng phương pháp phân tích và tổng hợp, giúp học viên nắm bắt sâu sắc bản chất, quy luật của các sự vật hiện tượng, từ đó có được những chủ trương, nghị quyết mang tính khoa học, phù hợp với hiện thực khách quan Năng lực trừu tượng hoá giúp học viên biết gạt bỏ những mặt, những yếu tố không cơ bản trong tổng thể phong phú của sự vật để nắm cái bản chất có tính quy luật của nó, tìm ra những vấn đề mới, những mâu thuẫn mới nảy sinh cần được giải quyết Năng lực khái quát giúp học viên nắm được đặc tính chung từ những vấn đề riêng, tìm ra nguyên nhân cơ bản, chủ yếu Việc nắm vững lý luận chung sẽ là tiền đề, phương pháp tốt nhất để giải quyết những vấn đề cụ thể V.I.Lê nin đã từng chỉ ra rằng: “Người nào bắt tay vào những vấn đề riêng trước khi giải quyết các vấn đề chung, thì kẻ đó, trên mỗi bước đi, sẽ không sao tránh khỏi “vấp phải” những vấn đề chung đó một cách không tự giác Mà mù quáng vấp phải những vấn đề đó trong những trường hợp riêng, thì có nghĩa là đưa chính sách của mình đến chỗ có những sự dao động tồi tệ nhất và mất hẳn tính nguyên tắc”
Thế giới quan duy vật biện chứng cũng nâng cao năng lực tư duy biện chứng cho học viên, giúp họ nắm bắt được tình hình một cách nhanh chóng,
ra được những quyết định kịp thời Bởi vì người cán bộ, đảng viên mà chỉ
Trang 9dừng lại ở trình độ tư duy kinh nghiệm, tuyệt đối hóa tri thức kinh nghiệm sẽ rơi vào bệnh kinh nghiệm và phương pháp tư duy siêu hình
2.2 Thế giới quan duy vật biện chứng giúp cho học viên có được niềm tin vào sự tất thắng của chủ nghĩa xã hội
Niềm tin cộng sản là niềm tin có cơ sở khoa học, nó là yếu tố then chốt trong việc hình thành nhân cách xã hội chủ nghĩa trong mỗi học viên Trong tình hình phức tạp hiện nay, thế giới quan duy vật biện chứng giúp học viên
có cơ sở để nhận thức sự phát triển tất yếu lịch sử, đồng thời thấy được bức tranh tổng quát về thế giới, tính quy luật phổ quát của xã hội - quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản
Niềm tin tất thắng vào chủ nghĩa xã hội của học viên được biểu hiện ở sự tin tưởng vào đường lối lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Tính cách mạng của thế giới quan duy vật biện chứng là cơ sở để hình thành và luận chứng cho đường lối chính trị của Đảng ta Từ đó, giúp học viên tiếp thu, vận dụng sáng tạo và vạch ra đường lối, chiến lược, sách lược nhằm cải tạo hiện thực
Thế giới quan duy vật biện chứng cũng giúp cho học viên tin vào vai trò to lớn của giai cấp công nhân và nhân dân lao động Họ là lực lượng cách mạng tiến bộ nhất có thể tạo ra những điều kiện tồn tại cho con người, phù hợp với quy luật phát triển khách quan của chủ nghĩa xã hội Chủ nghĩa Mác - Lênin nói chung, thế giới quan duy vật biện chứng nói riêng là biểu hiện về mặt lý luận vị trí, lợi ích và nhu cầu cải tạo cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động Nó là vũ khí tư tưởng cho cuộc đấu tranh xây dựng chủ nghĩa xã hội
Trang 102.3 Thế giới quan duy vật biện chứng giúp cho học viên nâng cao năng lực tổng kết thực tiễn
Sự thống nhất biện chứng giữa lí luận và thực tiễn, là nguyên tắc cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh Thế giới quan duy vật biện chứng không chỉ định hướng cho nhận thức mà còn chỉ đạo hoạt động thực tiễn trong cải tạo thế giới khách quan Có thể nói, hoạt động của con người nói chung và học viên là người cán bộ nói riêng rất cần tri thức kinh nghiệm Tri thức kinh nghiệm giúp cho người cán bộ giải quyết được nhiều vấn đề cụ thể Nhưng chỉ dừng lại ở tri thức kinh nghiệm thì sẽ lại khó tránh khỏi lúng túng, bất lực thậm chí sai lầm khi giải quyết những vấn đề phức tạp trước yêu cầu của thời kỳ mới Muốn vậy, người cán bộ khi giải quyết công việc phối kết hợp nhuần nhuyễn, hợp lý giữa kinh nghiệm với lý luận khoa học, đút rút
ra bài học kinh nghiệm kết hợp với tri thức lý luận khoa học nhằm giải quyết công việc có hiệu quả Chỉ trên cơ sở thế giới quan duy vật biện chứng người cán bộ mới tổng kết thực tiễn đút rút kinh nghiệm một cách khoa học, kịp thời phát hiện ra cái mới, cái tiến bộ và tạo điều kiện cho chúng phát triển
2.4 Thế giới quan duy vật biện chứng giúp cho học viên trau dồi và nâng cao phẩm chất đạo đức cách mạng.
Thế giới quan duy vật biện chứng không chỉ là phương thức định hướng con người trong hoạt động thực tiễn, cải tạo hiện thực, mà còn là phương thức giúp con người tự ý thức được về bản thân mình Thế giới quan duy vật biện chứng giúp học viên xây dựng nguyên tắc mỗi người vì mọi người, mọi người
vì mỗi người Luôn đặt lên hàng đầu lợi ích xã hội, nhưng phải tôn trong lợi ích của mỗi một con người Trong khó khăn, lập trường luôn vững vàng, không dao động trước những tình huống bất ngờ Không dễ bị bên ngoài lôi kéo, tránh được thái độ cực đoan Nhận thức, đánh giá sự vật, hiện tượng một cách khách quan Xác định đúng đắn hành vi, thái độ trách nhiệm đối với xã