MỞ ĐẦU 1 Tính cấp thiết của đề tài Văn hóa là một hiện tượng xã hội đa dạng, đa cấp độ Nó hiện diện và thẩm thấu vào mọi khía cạnh của cuộc sống như một yếu tố quan trọng nhất, chi phối đến sự tồn tại[.]
Trang 1MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của đề tài.
Văn hóa là một hiện tượng xã hội đa dạng, đa cấp độ Nó hiện diện vàthẩm thấu vào mọi khía cạnh của cuộc sống như một yếu tố quan trọng nhất,chi phối đến sự tồn tại, phát triển của tổng thể xã hội Không phải ngẫu nhiên
mà tổ chức UNESCO khẳng định rằng: “Văn hóa là chìa khóa của sự phát triển” và phát động “Thập kỷ thế giới phát triển văn hóa” (1998) Sự khẳng
định đó đã nói lên ưu thế của văn hóa trong xu hướng vận động và phát triểncủa xã hội đương đại và tương lai, khẳng định tính tất yếu phải đưa yếu tố vănhóa vào sự phát triển Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, khi mà ranh giớigiữa các quốc gia, dân tộc đang trở nên mờ nhạt, thì văn hóa vẫn là yếu tốbền vững, là bản sắc để nhận diện đặc trưng dân tộc, làm nên sự khác biệtgiữa các quốc gia, dân tộc trên thế giới
Trong lĩnh vực chính trị, văn hóa chính trị chiếm một vị trí rất quantrọng Có thể nói, văn hóa chính trị là bản chất, là linh hồn của một nền chínhtrị, là sức sống, nội lực bên trong thúc đẩy sự phát triển của mỗi quốc gia, dântộc Toàn bộ các hoạt động của chính trị, như: việc thực thi quyền lực chínhtrị, quyền lực nhà nước, nghệ thuật cầm quyền, thực hiện mục tiêu chính trịcủa một đảng ở một quốc gia phụ thuộc rất lớn vào trình độ xác định đườnglối, xây dựng chiến lược, sách lược của các nhà lãnh đạo, vào khoa học vànghệ thuật lãnh đạo, quản lý, triển khai các nội dung kinh tế, chính trị, vănhóa, xã hội của tất cả các chủ thể chính trị; hoạt động điều chỉnh, xây dựngquan hệ chính trị giữa các giai cấp, dân tộc, quốc gia; trình độ xử lý các tìnhhuống chính trị một cách khoa học…Toàn bộ những nội dung và yêu cầu đóthực chất là những vấn đề cốt lõi của văn hóa nói chung và văn hóa chính trịnói riêng Như vậy, có thể thấy văn hóa chính trị không phải là biểu hiện bênngoài của chính trị mà được thẩm thấu từ bên trong cơ thể chính trị Văn hóa
Trang 2chính trị, một mặt phản ánh đời sống chính trị, mặt khác là yếu tố nằm ngaytrong mọi thành phần, mọi hoạt động chính trị của con người Nó tác độngmạnh mẽ và toàn diện tới phương hướng, tính chất, nội dung và hiệu quả củahoạt động chính trị Vì vậy, nghiên cứu về văn hóa chính trị Viêt Nam, xácđịnh đó là yếu tố quan trọng trong việc thúc đẩy sự phát triển của xã hội tronggiai đoạn hiện nay là điều rất cần thiết Văn hóa chính trị là nhân tố có thể đưađất nước phát triển bằng chính nguồn lực nội sinh thông qua sự tác động của
nó lên các lĩnh vực chính trị, kinh tế, văn hóa - xã hội…
Tuy nhiên, theo quy luật chung, mọi sự vật hiện tượng đều có quá trìnhphát sinh, phát triển và có điểm khởi đầu Văn hóa chính trị cũng là một lĩnhvực không nằm ngoài quy luật đó Do vậy, muốn xây dựng và phát triển nềnvăn hóa chính trị Việt Nam hiện nay thì yêu cầu khách quan đặt ra là phải đisâu tìm hiểu nguồn gốc của văn hóa chính trị Việt Nam từ truyền thống, đặcbiệt là hệ giá trị của nó Đó không chỉ là sự kết tinh những tinh hoa của dântộc mà còn là sự kết tinh những kinh nghiệm chính trị vô cùng quý báu củaông cha ta trong lịch sử Các thế hệ hậu bối ngày nay cần phải gìn giữ, học tập
và kế thừa những bài học có ích cho cuộc sống hiện tại từ kho tàng giá trị vănhóa chính trị truyền thống đó Chính sự thiếu hụt về hệ thống tri thức văn hóachính trị truyền thống trong giai đoạn hiện nay đã làm nên tính cấp thiết cho
đề tài nghiên cứu của chúng tôi
Bên cạnh đó, bối cảnh chung của thế kỷ XXI là quá trình toàn cầu hóađang diễn ra vô cùng mạnh mẽ, không chỉ giới hạn trong lĩnh vực kinh tế màcòn mở rộng sang các lĩnh vực khác như: khoa học công nghệ, pháp luật, vănhóa, môi trường… Thậm chí sự tác động của nó còn gây ảnh hưởng rất lớnđến nền chính trị của nhiều quốc gia trên thế giới Để phát triển, các quốc giabuộc phải hội nhập, hơn nữa, phải tạo mọi điều kiện cho sự hội nhập nhằmmục tiêu phát triển kinh tế - xã hội Trước những thay đổi này, vấn đề giữ gìn
Trang 3và phát huy các giá trị truyền thống của dân tộc, trong đó có giá trị văn hóachính trị Việt Nam truyền thống lại đứng trước những thách thức lớn Tronglịch sử nhân loại, sự đối đầu, sự xung đột giữa các giá trị hiện đại và truyềnthống đã từng xảy ra và hiện nay cũng đang xảy ra ở những mức độ khácnhau Bởi vậy, sự quan tâm đến văn hóa chính trị truyền thống Việt Namnhằm tháo gỡ sự đối đầu và sự xung đột này, tìm ra tiếng nói chung, tạo điềukiện cho sự phát triển, tiến bộ trong nước cũng như trong quan hệ quốc tế là
đòi hỏi của thực tiễn Việt Nam Vì vậy, vấn đề đặt ra là làm thể nào để vừa
đảm bảo được những yêu cầu của quá trình hội nhập, vừa giữ gìn được nhữnggiá trị truyền thống, đặc biệt là giá trị văn hóa chính trị truyền thống ViệtNam là một bài toán khó đã và đang đặt ra đối với các nhà lãnh đạo, quản lý.Với mục tiêu đóng góp những phương hướng, giải pháp cụ thể cho việc pháttriển các giá trị văn hóa chính trị Việt Nam truyền thống trong bối cảnh mớihiện nay, đồng thời, khắc phục những hạn chế tiêu cực của quá trình toàn cầuhóa, góp phần giữ gìn bản sắc riêng của dân tộc, chúng tôi đã lựa chọn đề tài:
“Những giá trị tiêu biểu của văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam và ý
nghĩa của chúng đối với việc phát triển nền văn hóa chính trị Việt Nam hiện nay ” làm đề tài cho luận văn thạc sĩ Việt Nam học của mình
2 Tình hình nghiên cứu
Văn hóa chính trị là một lĩnh vực mới, gần đây được giới khoa họcchính trị quốc tế và Việt Nam rất quan tâm Trong quá trình nghiên cứu vềtình hình chính trị thế giới qua các thời kỳ lịch sử khác nhau, các nhà khoahọc trên thế giới đã chú ý nhiều đến mối quan hệ giữa truyền thống văn hóa
và hoạt động chính trị Ở Việt Nam, tuy không tập trung bàn nhiều về kháiniệm văn hóa chính trị, nhưng các nhà nghiên cứu Việt Nam đã đề cập đếnnhững nội dung căn bản của văn hóa chính trị Hàng loạt công trình nghiên
Trang 4cứu công bố trong thời gian gần đây đã thể hiện rất rõ điều này Cụ thể nhưsau:
Về mặt lý luận: Các công trình nghiên cứu của nhiều học giả Việt
Nam đã tập trung làm rõ về vai trò của văn hóa đối với chính trị nói riêng vàđối với các ngành khoa học khác nói chung Tiêu biểu là các tác phẩm như:
“Phương pháp luận về vai trò của văn hóa trong phát triển” (GS Vũ Khiêu,
GS Phạm Xuân Nam, GS Hoàng Trinh (chủ biên) Nxb Khoa học xã hội H.1993); “Văn hóa và đổi mới” của Phạm Văn Đồng (Nxb Chính trị Quốc gia
H 1995); “Văn hóa và phát triển” (Viện văn hóa – Bộ Văn hóa Thông tin H.1995); “Văn hóa xã hội chủ nghĩa” (Khoa Văn hóa xã hội chủ nghĩa – Họcviện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh H 1995); “Vai trò của văn hóa tronghoạt động chính trị của Đảng ta hiện nay” (GS.TS Trần Văn Bính (chủ biên).Nxb Lao động H 1996); “Văn hóa chính trị và việc bồi dưỡng đội ngũ cán
bộ lãnh đạo của Đảng ta hiện nay” (PGS TS Phạm Ngọc Quang (chủ biên),Nxb Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, H, 1995); “Nâng cao văn hóa chính trịcủa cán bộ lãnh đạo quản lý ở nước ta hiện nay” (TS Lâm Quốc Tuấn NxbVăn hóa thông tin và Viện Văn hóa, H, 2006)…
Xu thế chung của các nhà khoa học gần đây là nhấn mạnh vai trò tácđộng của văn hóa đối với sự phát triển của các quốc gia, dân tộc, trước hết làtác động đến hoạt động chính trị của hệ thống chính trị Trong tác phẩm “Vănhóa và đổi mới”, tác giả Phạm Văn Đồng nhấn mạnh đến vấn đề “văn hóa hóađổi mới”, “đổi mới hóa văn hóa”, nghĩa là khẳng định vai trò động lực, nềntảng của văn hóa đối với tiến trình đổi mới ở Việt Nam Trong cuốn “Vai tròcủa văn hóa trong hoạt động chính trị của Đảng ta hiện nay”, tác giả Trần VănBính cũng khẳng định: văn hóa chính là mục tiêu, là động lực cơ bản tronghoạt động chính trị của Đảng, trong sự nghiệp xây dựng Tổ quốc Việt Nam xãhội chủ nghĩa
Trang 5Bàn sâu hơn về vấn đề văn hóa chính trị là cuốn “Văn hóa chính trị và việc bồi dưỡng đội ngũ cán bộ lãnh đạo của Đảng ta hiện nay” do PGS TS
Phạm Ngọc Quang chủ biên Thông qua việc nghiên cứu về văn hóa chính trị
và lịch sử phát triển của nó trong hiện thực chính trị, tác phẩm này đã đề cậpmột cách khá toàn diện về khái niệm, cấu trúc, đặc điểm và chức năng củavăn hóa chính trị ở Việt Nam; đồng thời chỉ rõ tác động của văn hóa chính trịđối với việc xây dựng đội ngũ cán bộ ở nước ta hiện nay
Đi sâu vào văn hóa chính trị Việt Nam truyền thống thì có các công
trình tiêu biểu như: GS Trần Văn Giàu với “Giá trị tinh thần truyền thống của dân tộc Việt Nam”, GS Trần Đình Hượu với tác phẩm “Đến hiện đại từ truyền thống”… Đặc biệt là cuốn “Văn hóa chính trị Việt Nam – truyền thống và hiện đại” của GS Nguyễn Hồng Phong (Trung tâm nghiên cứu và tư
vấn về phát triển Nxb Văn hóa Thông tin H 1998) Trong tác phẩm này, tácgiả đã đi sâu phân tích truyền thống văn hóa chính trị của Việt Nam và mốiquan hệ giữa truyền thống – hiện đại và chủ nghĩa xã hội Đồng thời, tác giảcũng đề xuất những giải pháp về một sự kết hợp giữa truyền thống với hiệnđại và chủ nghĩa xã hội để phục vụ cho công cuộc hiện đại hóa ở Việt Nam
Gần đây, trong năm 2009, GS.TS Nguyễn Văn Huyên cùng PGS TSNguyễn Hoài Văn và PGS.TS Nguyễn Văn Vĩnh đã xuất bản công trình
“Bước đầu tìm hiểu những giá trị văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam”
(Nxb Chính trị Quốc gia H 2009) Trong công trình này, với sự nghiên cứuchí tiết, bài bản trên các lĩnh vực lịch sử, văn hóa,… các nhà khoa học đã chỉ
ra những giá trị tiêu biểu nhất của văn hóa chính trị Việt Nam truyền thống
Bên cạnh các công trình đã được xuất bản thành sách là các luận vănthạc sĩ của nhiều tác giả quan tâm đến vấn đề này Tiêu biểu là luận văn của
thạc sĩ Lê Tấn Lập với vấn đề “Văn hóa chính trị Việt Nam và vai trò của nó đối với công cuộc đổi mới ở nước ta hiện nay”; tác giả Nguyễn Thị Thanh
Trang 6Thủy với đề tài “Văn hóa chính trị của đội ngũ giảng viên đại học nước ta hiện nay – Thực trạng và giải pháp” Trong công trình nghiên cứu của tác
giả Lê Tấn Lập, trên cơ sở làm rõ khái niệm văn hóa chính trị và các nhân tốchế định đến văn hóa chính trị, tác giả đã tìm ra những đặc trưng cơ bản củavăn hóa chính trị Việt Nam và phân tích sâu vai trò của nó đối với công cuộcđổi mới ở nước ta hiện nay Ngoài ra là một số bài viết được đăng tải trên cáctạp chí chuyên ngành như tạp chí Triết học, Tạp chí Đảng cộng sản, Thông tinchính trị học của các nhà nghiên cứu như GS Hồ Văn Thông, GS Phan Huy
Lê, GS Phan Ngọc, GS TS Nguyễn Văn Huyên, PGS TS Lê Quý Đức, PGS
TS Phạm Duy Đức, GS Trần Ngọc Hiên, PGS TS Nguyễn Văn Vĩnh, tác giảTrần Đình Huỳnh, TS Nguyễn Hoài Văn…Đó là những nguồn tư liệu khoahọc rất có giá trị để cho tác giả tham khảo
Về mặt thực tiễn: Trên cơ sở nghiên cứu văn hóa chính trị về mặt lý
luận, các học giả Việt Nam đã bước đầu đề cập đến mặt thực tiễn, hay nóicách khác là sự tác động của văn hóa chính trị đến đời sống chính trị nói riêng
và đến các lĩnh vực khác của đời sống xã hội nói chung Nổi bật lên trong sốcác công trình nghiên cứu này là vấn đề: sự tác động của văn hóa chính trịđến đội ngũ cán bộ lãnh đạo quản lý, tầng lớp trí thức ở nước ta Đây chính làtầng lớp tinh hoa của dân tộc, có những đóng góp trực tiếp và tích cực nhất
đến đời sống chính trị ở nước ta Trong cuốn “Văn hóa chính trị và việc bồi dưỡng đội ngũ cán bộ lãnh đạo của Đảng ta hiện nay” do PGS.TS Phạm
Ngọc Quang (chủ biên), tập thể tác giả đã đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò củavăn hóa chính trị trong việc nâng cao chất lượng lãnh đạo chính trị ở nước ta
và tác động của văn hóa chính trị đến sự hình thành tư tưởng chính trị của cácnhà lãnh đạo, quản lý ở Việt Nam Từ việc nghiên cứu thực trạng văn hóachính trị, các tác giả đã nêu lên những phương hướng cơ bản để nâng cao vănhóa chính trị cho đội ngũ cán bộ nhằm đáp ứng yêu cầu đổi mới vì CNXH
Trang 7Đề cập tiếp đến vấn đề văn hóa chính trị và đội ngũ cán bộ, trong cuốn
“Nâng cao văn hóa chính trị của cán bộ lãnh đạo quản lý ở nước ta hiện nay”, tác giả Lâm Quốc Tuấn, trên cơ sở nghiên cứu lý luận về văn hóa chính
trị, đã nêu lên tính tất yếu về nâng cao văn hóa chính trị của cán bộ lãnh đạo ởViệt Nam Bên cạnh đó, xuất phát từ một số bài học của văn hóa chính trịtruyền thống và từ thực trạng chung về văn hóa chính trị của đội ngũ cán bộlãnh đạo ở nước ta, tác giả đã đưa ra những phương hướng và giải pháp có
tính khả thi cao Tác giả Lê Thanh Thủy với luận văn thạc sĩ “Văn hóa chính trị của đội ngũ giảng viên đại học ở nước ta – Thực trạng giải pháp” thì nhấn
mạnh đến thực trạng văn hóa chính trị của một đối tượng cụ thể là đội ngũgiảng viên đại học ở nước ta và đề xuất những giải pháp nhằm khắc phục vấn
đề này
Như vậy, có thể thấy, nghiên cứu về văn hóa chính trị đã trở thành một
xu hướng lớn ở nước ta và xu hướng này sẽ không ngừng phát triển cùng với
sự hoàn thiện và ngày càng lớn mạnh của ngành khoa học chính trị Song cáccông trình trên, do xuất phát từ những mục tiêu nghiên cứu riêng, mới chỉdừng lại ở việc tìm hiểu những mảnh nhỏ, đơn lẻ của văn hóa chính trị cả về
mặt lý luận lẫn thực tiễn Về mặt lý luận: Các công trình đi trước mới chỉ
nghiên cứu về vấn đề văn hóa chính trị nói chung ở Việt Nam hiện nay hoặc
là các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc; còn vấn đề văn hóa chính trị
truyền thống thì chưa được đề cập một cách chính thức Về mặt thực tiễn:
Nhiều công trình đã đi sâu vào vấn đề tác động của văn hóa chính trị đến cácchủ thể chính trị, đến đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý ở nước ta Tuy nhiên,nghiên cứu về văn hóa chính trị truyền thống và vai trò của các giá trị văn hóachính trị truyền thống đến việc phát triển nền văn hóa chính trị Việt Nam hiệnnay thì vẫn còn bỏ ngỏ Do vậy, trong bản luận văn này, chúng tôi muốn tậptrung đi sâu tìm hiểu, nghiên cứu về các giá trị văn hóa chính trị truyền thống
Trang 8ở Việt Nam, làm rõ các nhân tố tác động đến việc hình thành các giá trị này,nội dung các giá trị ấy và đóng góp của chúng đối với lịch sử dân tộc cũngnhư đối với quá trình xây dựng nền văn hóa chính trị ở nước ta hiện nay.
3 Mục đích, nhiệm vụ của đề tài.
3.1 Mục đích nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu của luận văn là: xác định và làm rõ nội dung củanhững giá trị văn hóa chính trị truyền thống tiêu biểu trong lịch sử tư tưởngViệt Nam từ thế kỷ X cho đến trước khi thực dân Pháp xâm lược, hay nóicách khác là giai đoạn nhà nước phong kiến độc lập tự chủ; nhằm góp phầngìn giữ di sản văn hóa chính trị truyền thống của dân tộc, đồng thời phát huynhững giá trị ấy trong bối cảnh lịch sử mới hiện nay
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:
Để đạt được mục đích trên, luận văn có nhiệm vụ nghiên cứu cụ thểnhư sau:
- Phân tích làm rõ những vấn đề lý luận về văn hóa chính trị và văn hóachính trị truyền thống Việt Nam
- Xác định và phân tích rõ những giá trị tiêu biểu của văn hóa chính trịtuyền thống Việt Nam
- Nêu ý nghĩa của những giá trị văn hóa chính trị truyền thống đối vớiviệc xây dựng và phát triển nền văn hóa chính trị Việt Nam hiện nay Thôngqua đó, luận văn đề xuất các phương hướng, giải pháp để tiếp tục phát huycác giá trị văn hóa chính trị truyền thống trong việc xây dựng nền văn hóachính trị Việt Nam hiện đại
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.
Luận văn nghiên cứu về các giá trị của văn hóa chính trị truyền thốngViệt Nam Tuy nhiên, đây là một vấn đề rất rộng, đòi hỏi phải sử dụng và khaithác một lượng kiến thức lớn từ rất nhiều các chuyên ngành cụ thể như Triết
Trang 9học, Sử học, Văn hóa học, Chính trị học…Phải tìm ra trong kho tàng văn hóachính trị truyền thống Việt Nam nói chung những giá trị tư tưởng như các giátrị pháp luật, đạo đức, thẩm mĩ…để rồi xem xét những giá trị nào là giá trịcủa văn hóa chính trị Do thời gian cũng như hạn chế về năng lực của mìnhnên trong luận văn này, tác giả chỉ tập trung đi sâu vào hệ tư tưởng chính trị làchính để nghiên cứu Đồng thời, về mặt thời gian, giới hạn của luận văn đặt ra
là nghiên cứu bước đầu và chỉ nghiên cứu trong truyền thống Truyền thống ởđây được chúng tôi quan niệm là những giá trị quá khứ đã định hình vữngchắc thành những nét tiêu biểu, đặc sắc trong văn hóa chính trị Việt Nam ởgiai đoạn từ thế kỷ X cho tới trước khi thực dân Pháp xâm lược
5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu.
- Luận văn được tiếp cận và triển khai nghiên cứu trên cơ sở lý luận vàphương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch
sử của chủ nghĩa Mác – Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh và của Đảng cộng sảnViệt Nam về văn hóa chính trị; về giá trị của văn hóa chính trị trong lịch sửdân tộc
- Trong nghiên cứu, luận văn cũng sử dụng các phương pháp cụ thể:Lịch sử và lôgíc; phân tích và tổng hợp, phương pháp so sánh; phương phápdiễn dịch, quy nạp
- Luận văn cũng sử dụng những thành tựu nghiên cứu của nhiều tác giả
đi trước nghiên cứu chuyên sâu về lĩnh vực này
6 Đóng góp của luận văn.
6.1 Về mặt lý luận:
Luận văn góp phần hệ thống hóa và làm rõ thêm về văn hóa chính trị;Khái quát lên những giá trị cơ bản của văn hóa chính trị Việt Nam truyềnthống và làm rõ vai trò của chúng trong việc xây dựng và phát triển nền vănhóa chính trị Việt Nam hiện nay
Trang 106.2 Về mặt thực tiễn.
Kết quả nghiên cứu của luận văn góp phần giữ gìn và phát huy các giátrị văn hóa chính trị truyền thống ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay; làmcăn cứ khoa học cho việc tiếp tục xây dựng và phát triển nền văn hóa chính trịViệt Nam hiện đại
Luận văn là tài liệu nghiên cứu, giảng dạy về văn hóa chính trị ViệtNam trong các ngành nghiên cứu, nhà trường, trong khoa học xã hội và nhânvăn
7 Kết cấu của luận văn.
Kết cấu luận văn, ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệutham khảo, luận văn được triển khai thành 3 chương và 9 tiết
CHƯƠNG I
LÝ LUẬN CHUNG VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VÀ GIÁ TRỊ VĂN
HÓA CHÍNH TRỊ TRUYỀN THỐNG VIỆT NAM.
1.1 Văn hóa chính trị và giá trị văn hóa chính trị.
1.1.1 Quan niệm về văn hóa chính trị
1.1.1.1 Khái niệm văn hóa chính trị:
* Sự hình thành khái niệm văn hóa chính trị:
Trong lịch sử, vấn đề văn hoá chính trị từ lâu đã trở thành mối quantâm của nhiều nhà nhà triết học, chính trị học ở cả phương Đông và phươngTây Từ thời cổ đại, ở phương Đông, Nho giáo đã mở đầu cho truyền thốngtiếp cận văn hoá chính trị trong lịch sử tư tưởng nhân loại khi khẳng định đạođức là vấn đề trung tâm trong học thuyết của mình Mệnh đề “việc chính trị
Trang 11cốt ở tâm của người trị dân” [58 tr.429] là mệnh đề lớn trong quan niệm củacủa Khổng Tử Trong học thuyết của mình, ông rất tin vào sự tác động và ảnhhưởng lớn của đạo đức đến hoạt động chính trị Lòng tin ấy được biểu hiện rất
rõ khi Khổng Tử cho rằng: “Dùng đức mà làm chính (chính trị) cũng ví nhưngôi sao bắc cực, ở yên trên vị trí của mình mà các vì tinh tú đều chầu vào”[17, tr.6] Có người hỏi Phu Tử về chính, Phu Tử đã giải thích bằng một từđồng âm: “Chính là chính đấy” [20, tr.158] Câu nói ấy có thể hiểu rằng: làmchính sự thì phải đúng đắn ngay thẳng Bên cạnh đó, người Trung Hoa haynói “văn trị”, tức là muốn nói đến chính trị phải gắn với văn hoá, chính trị caitrị bằng “văn”, hướng đến cách cai trị mang tính chất văn hoá là chính
Quan điểm của Khổng Tử tiếp tục được phát triển bởi các thế hệ họctrò của ông Mạnh Tử đã đề ra tư tưởng “văn trị giáo hoá” (nghĩa là chính trịgắn với giáo dục): “Chính giỏi không thể tranh thủ được dân bằng giáo giỏi.Chính giỏi thì dân sợ, giáo giỏi thì dân yêu Chính giỏi thì được của cải củathiên hạ, của dân; giáo giỏi thì được lòng dân” [20, tr.308]
Ở phương Tây, ngày nay các học giả hiện đại đều coi Platôn và Arixtốt
là những người mở đầu cho cách tiếp cận văn hoá chính trị trong truyền thốngvăn hoá chính trị phương Tây Bởi trong quan điểm của mình, các ông đều coiquan điểm, thái độ cơ bản của con người đối với quyền lực, đối với việc làmthế nào để quản lý tốt các mối quan hệ xã hội và vai trò của chính thể vớingười dân là hết sức quan trọng
Trong học thuyết chính trị - xã hội của Platon, ông đặc biệt quan tâmđến vấn đề nhà nước và cùng với nó là các nhà triết học phải là những ngườicầm quyền Theo ông, con người chỉ có thể hoàn thiện nhân cách trong mộtnhà nước được tổ chức một cách hợp lý Mục đích của triết học là xây dựngmột nhà nước lý tưởng và hoàn thiện, trong đó những nhà triết học đóng vaitrò quan trọng Theo Platon, đó là những con người mà lý tính đóng vai trò
Trang 12chủ đạo trong hoạt động của họ Họ luôn luôn hướng tới cảm thụ cái đẹp vàtrật tự các ý niệm, khát vọng vươn tới phúc lợi tối cao, tới sự thật và công lý.
Đó là những con người biết kiềm chế, ôn hoà những thú vui cảm tính Họ cóthể đảm nhận được các vai trò lãnh đạo, trị vì xã hội trong nhà nước lý tưởng.Ông cho rằng nhà nước chỉ có thể tránh khỏi tai họa khi các nhà triết học lêncầm quyền: “Loài người sẽ không tránh được cái ác cho tới khi các nhà triếthọc chân chính và biết tư duy đúng đắn chưa giữ được các chức trách nhànước hoặc là các nhà cầm quyền chưa trở thành các nhà triết học chân chính”[50, tr.210]
Aritxtốt thì muốn nói đến vai trò của chính trị trong việc xác định tưcách tồn tại của con người khi ông coi con người là “động vật chính trị” Xuấtphát từ lý do đó, ông cho rằng mục đích cao nhất của chính trị là làm sao đểmọi người có thể sống và sống tốt hơn Sứ mệnh của Nhà nước, của nhữngnhà cầm quyền không chỉ là đảm bảo cho mọi người sống bình thường, màcòn phải làm sao để cho mọi người sống hạnh phúc “Mục đích của nhà nước
là cuộc sống phúc lợi…bản thân nhà nước là sự giao thiệp của các gia tộc vàdân cư nhằm đạt được sự tồn tại một cách hoàn thiện và tự lập” [50, tr.207]
Sự “tồn tại một cách hoàn thiện và tự lập” ở đây chính là nhà nước phải đảm
bảo được một cuộc sống tốt đẹp không chỉ về phương diện của cải vật chất
mà còn đảm bảo về phương diện công lý
Vào đầu thế kỷ XX, Alexis de Tocqueville được xem là người đặt nềnmóng cho việc nghiên cứu về văn hoá chính trị ở Mỹ và các nước phương Tâyhiện đại khi ông đưa các giá trị và văn hóa lên vị trí hàng đầu trong sự phântích về dân chủ nước Mỹ Trong các tác phẩm của mình, ông đặc biệt quantâm đến các “tục lệ chính trị”, những “thói quen tình cảm”, và “thói quen tinhthần” đã ảnh hưởng rất lớn đến việc hình thành nên hành vi chính trị củangười Mỹ Thậm chí, theo ông: “Pháp luật sẽ luôn bị lung lay khi không được
Trang 13các tục lệ hỗ trợ”, “tục lệ là quyền lực bền bỉ và dẻo dai nhất của một quốcgia” Và “nếu không có những quan điểm và thói quen thích hợp về vai tròcủa dân chúng thì đến cả những thể chế dân chủ sáng giá nhất cũng khó có thểtránh khỏi sự lung lay từ cơ sở” [83, tr.309].
Từ những quan điểm trên, có thể khẳng định rằng: Văn hóa chính trị làvấn đề đã được đề cập khá sớm trong lịch sử nhân loại Tuy nhiên, các nhànghiên cứu từ thời cổ đại ở cả phương Đông và phương Tây đều không trựctiếp nói về thuật ngữ văn hóa chính trị mà chỉ đề cập đến nội dung của vănhóa chính trị Thuật ngữ văn hoá chính trị chỉ được hình thành và được gọi tênkhi ngành chính trị học hiện đại ra đời Khái niệm văn hoá chính trị ra đờitương tự như những khái niệm về văn hoá đạo đức, văn hoá thẩm mỹ, văn hoákhoa học…Điều này phản ánh một nhu cầu muốn gắn kết một khái niệm nào
đó với phạm trù văn hoá nhằm tìm ra một cách tiếp cận mới đối với khái niệmnày
Thuật ngữ văn hoá chính trị lần đầu tiên được nhà chính trị học người
Mỹ G Almond sử dụng vào năm 1956 khi ông dùng để phân tích các chế độ
chính trị trong bài “Các hệ thống chính trị so sánh” đăng trên tạp chí Chính
trị học (Comparative polotical system; The Journal of Politics), số tháng 8 –
1956 G Almond cũng là người sáng lập ra trường phái chủ nghĩa hành động
trong khoa học chính trị ở Mỹ Trường phái này không chỉ phân tích một cáchtrừu tượng các vấn đề như tư tưởng chính trị, chế độ chính trị và sự vận hànhchính trị vĩ mô mà chú trọng nghiên cứu hành vi chính trị và gắn liền quátrình chính trị với hành vi của con người Theo các nhà chính trị học củatrường phái này, hành vi chính trị là một phần của hành vi xã hội cho nên khiphân tích hành vi chính trị phải gắn chặt với sự xem xét các nhân tố văn hoá,tâm lý Almond viết:
Trang 14Trước hết, mỗi hệ thống chính trị đều là một hệ thống hành động;phải dùng hành động để phán đoán hệ thống chính trị chứ không thểchỉ dựa vào luật pháp và luân lý Nói gọn lại, người ta xem xét hệthống chính trị hoặc cá nhân thông qua sự quan sát họ đang làm gì,làm thế nào và nhân tố ảnh hưởng tới họ là gì.
Từ đó ông chủ trương cần thay đổi trọng điểm nghiên cứu chính trị họctruyền thống: từ chỗ chỉ chú trọng nghiên cứu cơ chế chính trị vĩ mô sang tậptrung nghiên cứu hành vi chính trị của các cá thể, quần thể; phải phân tích
xem động cơ hành động chính trị của họ là gì – và ông gọi đó là định hướng (orientation): “Mỗi hệ thống chính trị đều bắt rễ từ trong một loại định hướng xác định riêng, tôi phát hiện điều này rất hữu dụng và gọi nó là văn hoá chính trị”.
Khái niệm trên của Almond khác nhiều so với các khái niệm văn hoátrên ý nghĩa truyền thống Theo ông, văn hoá chính trị là thứ định hướng tâm
lý chính trị hoàn toàn dựa trên góc độ tâm lý chủ quan của các cá nhân, khácvới các khái niệm vĩ mô như tinh thần dân tộc hoặc hình thái ý thức Ông
cũng đưa ra giải thích về khái niệm văn hoá chính trị như sau: Thứ nhất: Văn
hoá chính trị không hoàn toàn nhất trí với một hệ thống chính trị hoặc một xãhội đã cho; loại hình định hướng chính trị có thể; hoặc nói chung thường là
vượt ra ngoài giới hạn của hệ thống chính trị Thứ hai, văn hoá chính trị cũng
khác với văn hoá nói chung, tuy chúng luôn có mối quan hệ với nhau
Giải thích trên của Almond rất quan trọng bởi vì nếu coi văn hoá chínhtrị đồng nhất với hệ thống chính trị của xã hội thì nó tất sẽ trở thành hình thái
ý thức của giai cấp thống trị, do đó khái niệm văn hoá chính trị đầy màu sắc
sẽ trở thành một thứ khô khan, làm cho phạm vi nghiên cứu văn hoá chính trịtrở nên chật hẹp và mất hết ý nghĩa Mặt khác, vì văn hoá chính trị nghiên cứu
Trang 15về định hướng tâm lý chính trị nên nó cũng chính là một loại văn hoá, song lại
khác với văn hoá trên ý nghĩa chung
Trong cuốn Văn hoá công dân, Almond khẳng định thêm: “Văn hoá chính trị nói về một loại thái độ đối với hệ thống chính trị và thái độ đối với vai trò của mình trong hệ thống chính trị đó” [77, tr.102] Về sau, ông lại chia
loại thái độ và khuynh hướng ấy làm các thành phần: tính nhận thức chính trị;tính tình cảm chính trị và tính giá trị chính trị Năm 1987, Almond lại viết:
“Văn hoá chính trị gồm các yếu tố về nhận thức, tình cảm và giá trị Nó hàm chứa nhận thức và ý kiến, quan niệm giá trị và tình cảm đối với chính trị”.
Như vậy, có thể thấy rõ ràng trong quan niệm của Almond, ông muốn nhấnmạnh đến văn hóa chính trị ở các khía cạnh: từ nhận thức chính trị đến tìnhcảm chính trị và hình thành các giá trị chính trị và tất cả các yếu tố này đềuhình thành trong mỗi công dân nhất định Do đó, muốn có một nền văn hóachính trị cao thì trước hết, mỗi công dân phải có một sự nhận thức, hiểu biếtnhất định về chính trị Con người sẽ không thể hành động chính trị đúng nếunhư không có sự hiểu biết gì về bản thân nó
Trước tình hình phát triển nhanh chóng của lĩnh vực chính trị học vàcác khoa học giao thoa nhau trên thế giới từ sau chiến tranh thế giới thứ hai,đặc biệt là ở Mỹ, khái niệm văn hóa chính trị của Almond sau khi ra đời đãđược sự hưởng ứng nhiệt liệt của của giới chính trị học trên thế giới và pháttriển rất nhanh, mở ra một hướng nghiên cứu mới
Năm 1961, trong cuốn “Bách khoa toàn thư khoa học xã hội quốc tế”,
nhà chính trị học nổi tiếng người Anh Pye đã đưa ra định nghĩa rõ hơn về vănhóa chính trị Theo ông:
Văn hóa chính trị là một hệ thống thái độ, niềm tin và tình cảm; nóđem lại ý nghĩa và trật tự cho quá trình chính trị; nó đưa ra tiền đề
cơ bản và quy tắc chế ước hành vi của hệ thống chính trị; nó bao
Trang 16gồm lý tưởng chính trị và quy phạm vận hành của một chỉnh thể
[77, tr.102] Bởi vậy, ông cho rằng: Văn hóa chính trị là biểu hiện
hình thức tập hợp tâm lý chính trị và góc độ chủ quan; một loại vănhóa chính trị vừa là lịch sử tập thể của một hệ thống chính trị, lạivừa là sản phẩm của lịch sử đời sống của các cá thể trong hệ thống
đó Do đó, nó bắt rễ sâu xa trong lịch sử các sự kiện chung và lịch
đó đưa đến sự ra đời các thiết chế xã hội, các giá trị và những chuẩn mực hành vi phù hợp với tiến trình phát triển” [70, tr.64 - 65] Với quan điểm này,
E.A.Đôđin đã không đồng tình với các tác giả phương Tây khi quy văn hóachính trị về các khuôn mẫu xác định nào đó Bởi điều đó thường mang tínhchủ quan của nhà nghiên cứu và sẽ rất dễ nhầm lẫn với các hiện tượng bề mặt
Thông qua lăng kính của những yếu tố cấu trúc cơ bản, G.Gơratrơ viết:
“Cấu trúc của văn hóa chính trị gồm: Văn hóa về ý thức chính trị, văn hóa hành vi chính trị và văn hóa vận hành các hành vi chính trị của Nhà nước”
[69, tr.45]
Từ sau năm 1980, cùng với quá trình cải cách, mở cửa nền kinh tế,nhiều nước ở châu Á như Nhật Bản, Trung Quốc cũng tập trung nghiên cứuvăn hóa chính trị Ở Trung Quốc, việc nghiên cứu văn hóa chính trị (hay còngọi là văn minh chính trị) ngày càng phổ biến rộng rãi Văn minh chính trị ởTrung Quốc được xem như vừa là sự tổng hòa các thành quả chính trị do conngười cải tạo xã hội mà có, vừa là thước đo trạng thái tiến bộ của xã hội loài
Trang 17người Trong cuốn “Trung Quốc Đại bách khoa toàn thư, quyển Chính trị
học” viết: “Văn minh chính trị là sự tổng hòa các thành quả chính trị do con người cải tạo xã hội mà có, thông thường nó biểu hiện thành mức độ thực hiện dân chủ, tự do, bình đẳng, giải phóng con người trong một hình thái xã hội nhất định” [Dẫn theo 56, tr.7] Theo tác giả Ngu Sùng Thắng (Đại học Vũ Hán) trong bài “Phân biệt khái niệm văn minh chính trị” đã nêu ra: “Văn minh chính trị xét từ trạng thái tĩnh, nó là toàn bộ thành quả tiến bộ đạt được trong tiến trình chính trị; xét từ trạng thái động, nó là quá trình tiến hóa cụ thể trong sự phát triển chính trị của xã hội loài người” [Dẫn theo 56, tr.7].
Như vậy, văn hóa chính trị là một khái niệm có nội hàm hết sức phứctạp Tùy theo cách tiếp cận của các nhà nghiên cứu mà nội dung khái niệmđược định hướng theo khía cạnh này hay khía cạnh khác Tuy nhiên, nội dung
cơ bản của khái niệm này vẫn chủ yếu nhấn mạnh đến những giá trị vật chất
và tinh thần mà con người đạt được trong tiến trình chính trị Trải qua quátrình phát triển của lịch sử, những giá trị ấy không ngừng được bổ sung, bồi tụcho phù hợp với yêu cầu của thời đại
* Khái niệm văn hóa chính trị:
Xuất phát từ những quan niệm trên, chúng ta thấy văn hóa chính trị làmột khái niệm dùng để chỉ mối quan hệ giữa văn hóa đối với hành vi chính trịcủa con người Văn hóa gắn liền với dân tộc, phản ánh bản sắc độc đáo củadân tộc Mỗi dân tộc đều có một nền văn hóa riêng Chính vì vậy, cùng vớimột chế độ chính trị nhưng ở mỗi nước khác nhau thì chế độ ấy có những biểuhiện khác nhau bởi người dân tham gia hoạt động chính trị ở từng nước chịuảnh hưởng sâu sắc của truyền thống văn hóa dân tộc mình Vì vậy, hoạt độngchính trị của họ có sắc thái riêng phản ánh nền văn hóa dân tộc đó Nhữngnăm gần đây, vấn đề văn hóa chính trị đã được đưa vào trong chương trìnhnghiên cứu và giảng dạy ở Việt Nam Các nhà nghiên cứu Việt Nam đang cố
Trang 18gắng xây dựng một khái niệm đầy đủ về văn hóa chính trị, nhưng cho đếnhiện nay, đây vẫn là một vấn đề mới trong lý luận nhận thức ở Việt Nam Để
có một quan điểm đúng về văn hóa chính trị, các nhà nghiên cứu ở Việt Nam
đã vận dụng phép biện chứng giữa cái chung và cái riêng (văn hóa và văn hóachính trị) và nêu ra được quan niệm tương đối hoàn chỉnh về văn hóa chínhtrị
Xem xét văn hóa chính trị từ góc độ văn hoá, phó giáo sư, tiến sĩ PhạmNgọc Quang đã đưa ra định nghĩa:
Văn hóa chính trị là một bộ phận của văn hóa trong xã hội có giaicấp, nó nói lên trình độ phát triển của chế độ chính trị và năng lựchoạt động chính trị của con người Trình độ phát triển đó được phảnánh trong các hình thức và các kiểu tổ chức hoạt động chính trị cũngnhư thiết chế chính trị, được phản ánh trong những giá trị vật chất
và tinh thần do hoạt động chính trị sáng tạo ra
Định nghĩa trên của tác giả Phạm Ngọc Quang đã phản ánh khái quátvăn hóa chính trị theo nghĩa rộng Từ quan điểm này có thể hình dung ra conđường hình thành và phát triển của văn hóa chính trị trong một xã hội nhấtđịnh Sự hoàn thiện của chế độ xã hội cùng các tổ chức, thiết chế chính trị vàviệc nâng cao năng lực hoạt động chính trị của con người có quan hệ biệnchứng với nhau và cùng nói lên trình độ văn hóa chính trị của xã hội
Trong cuốn sách “Tập bải giảng chính trị học”, tập thể tác giả đã xác định:
Văn hóa chính trị là tổng hợp những giá trị vật chất, tinh thần đượchình thành trong thực tiễn chính trị Nó là cái góp phần chi phối hoạtđộng của các cá nhân, của các nhà chính trị, góp phần định hướnghoạt động của họ trong việc tham gia vào đời sống chính trị để phục
vụ lợi ích căn bản của một giai cấp nhất định Văn hóa chính trị gópphần định hướng mục tiêu hoạt động cho các tổ chức chính trị, đặc
Trang 19biệt là Đảng và Nhà nước, cho các phong trào chính trị trong một xãhội nhất định [27, tr.382].
Từ những cách tiếp cận trên về văn hóa chính trị, chúng tôi cho rằng có
thể định nghĩa về văn hóa chính trị như sau: Văn hóa chính trị là một phương diện của văn hóa, nó nói lên tri thức, năng lực sáng tạo trong hoạt động chính trị của các chủ thể chính trị, dựa trên sự nhận thức sâu sắc các quan hệ chính trị hiện thực cùng những thiết chế chính trị tiến bộ, được lập ra để thực hiện lợi ích chính trị của một giai cấp hay của nhân dân, phù hợp với sự phát triển lịch sử Văn hóa chính trị thể hiện qua sự hiểu biết chính trị, tình cảm chính trị, giá trị chính trị, niềm tin và thái độ chính trị của công dân đối với các hiện tượng chính trị và hệ thống chính trị Đồng thời, văn hóa chính trị còn biểu hiện khả năng, mức độ điều chỉnh các quan hệ chính trị phù hợp với truyền thống và những chuẩn mực xã hội do nền văn hóa dân tộc tạo ra.
Có thể nói, khái niệm văn hóa chính trị có nội hàm rất phong phú.Nhưng xét về bản chất, văn hóa chính trị là những giá trị vật chất và giá trịtinh thần do hoạt động chính trị của con người tạo ra trong các xã hội có giaicấp Nó bao gồm những tri thức chính trị, niềm tin và sự thuyết phục về chínhtrị; những giá trị truyền thống về chính trị; những phương thức và phương tiệnhoạt động chính trị; những chuẩn mực chính trị và pháp quyền; hệ tư tưởngchính trị…Trong các yếu tố tạo thành văn hóa chính trị, hệ tư tưởng chính trịgiữ vị trí quan trọng nhất Nó là cơ sở, nền tảng của mọi hoạt động chính trị
và làm cho văn hóa chính trị trở thành một hiện tượng lịch sử cụ thể Ví dụnhư trong thời kỳ phong kiến, hệ tư tưởng Nho giáo định hướng văn hóachính trị vào việc giữ gìn mối quan hệ giữa chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóanhằm đáp ứng quyền lợi của giai cấp thống trị phong kiến (vua, quan lại) Vănhóa chính trị trong xã hội xã hội chủ nghĩa được hình thành trên cơ sở hệ tưtưởng chính trị của giai cấp công nhân, lấy thế giới quan mác –xít làm nền
Trang 20tảng tư tưởng, phản ánh và bảo vệ lợi ích cho mọi tầng lớp nhân dân lao động,cho mọi dân tộc, sắc tộc Về mặt nội dung, điều cốt lõi của văn hóa chính trị
là trình độ và hiệu quả của hoạt động chính trị Một nền văn hóa chính trị ưuviệt phải có trình độ và hiệu quả hoạt động chính trị cao, hướng tới sự pháttriển và tiến bộ xã hội Nói cách khác, văn hóa chính trị cũng là một hệ thốnggiá trị xã hội phản ánh đầy đủ các giá trị Chân – Thiện – Mỹ
1.1.1.2 Đặc điểm, cấu trúc của văn hóa chính trị
* Đặc điểm của văn hóa chính trị.
Văn hóa chính trị mang tính giai cấp: Là một phạm trù có quan hệ hữu
cơ với lĩnh vực chính trị, văn hóa chính trị mang tính giai cấp trong nội dung
cơ bản của mình Chính trị là của một giai cấp, do đó nó chịu sự quy định bởi
hệ tư tưởng, thế giới quan, nhân sinh quan, lý tưởng, niềm tin, ý thức…củagiai cấp thống trị Bên cạnh đó, văn hóa chính trị được hình thành và pháttriển trong thực tiễn đấu tranh giai cấp, phục vụ trực tiếp cho lợi ích của giaicấp; nó cũng là nơi mang quyền lợi giai cấp, bảo vệ và truyền bá hệ tư tưởnggiai cấp Thực tiễn lịch sử cho thấy, văn hóa chính trị của giai cấp phong kiếnmang hệ tư tưởng của giai cấp phong kiến; văn hóa chính trị của giai cấp tưsản mang hệ tư tưởng của giai cấp tư sản; Chế độ xã hội chủ nghĩa được hệ tưtưởng của chủ nghĩa Mác – Lênin dẫn đường, phấn đấu cho lợi ích của giaicấp công nhân và của toàn thể nhân dân lao động Chính vì vậy, cùng với cáchoạt động chính trị, văn hóa chính trị phản ánh thực tiễn phát triển của đờisống chính trị một cách chân thực nhất ở từng giai đoạn lịch sử cụ thể
Văn hóa chính trị vừa mang tính dân tộc, vừa mang tính nhân loại sâu sắc: Văn hóa nói chung và văn hóa chính trị nói riêng bao giờ cũng gắn chặt
với văn hóa dân tộc, là một bộ phận của văn hóa dân tộc, do đó, tất yếu nómang tính dân tộc sâu sắc Tuy nhiên, khi khẳng định tính dân tộc của vănhóa chính trị, chúng ta không thể phủ nhận được giữa các loại hình văn hóa
Trang 21chính trị khác nhau vẫn chứa đựng những giá trị chung, mang tính phổ biếncủa nhân loại Dân tộc là bộ phận của nhân loại Trong nhân loại có dân tộc,trong dân tộc có nhân loại Hơn nữa, việc tiếp biến, giao lưu, kế thừa là quyluật chung trong sự phát triển của văn hóa, cũng là của văn hóa chính trị.Lênin từng chỉ dẫn những người cộng sản rằng: “Người ta chỉ có thể trở thànhngười cộng sản khi biết làm giàu trí óc của mình bằng sự hiểu biết tất cả
những kho tàng tri thức mà nhân loại đã tạo ra” [Lênin toàn tập, Tập 41, Nxb Tiến bộ, Matxcova 1997; tr 362] Do vậy, văn hóa chính trị của một
giai cấp, một dân tộc chỉ mang đầy đủ ý nghĩa khi nó chứa đựng các giá trịnhân loại
Văn hóa chính trị mang đậm tính lịch sử: Đời sống chính trị luôn luôn
vận động, biến đổi cùng sự phát triển của lịch sử Do đó, văn hóa chính trị làmột phạm trù động, luôn biến đổi: nó nảy sinh và phát triển cùng với lịch sửhình thành và phát triển của giai cấp, của nhà nước Chính những mục tiêutrước mắt, mục tiêu lâu dài, các nhân tố chủ quan và khách quan (như trình độvăn hóa nói chung, chế độ và thể chế chính trị, vai trò của người cầm quyền)
đã quy định tính lịch sử cụ thể của văn hóa chính trị
Trên thực tế, sự ra đời của nền văn hóa chính trị mới là kết quả phủđịnh biện chứng đối với nền văn hóa chính trị đã lỗi thời Mục tiêu, tính chất,nội dung của văn hóa chính trị gắn liền với lịch sử chính trị của giai cấp, sựchuyển hóa theo đời sống chính trị, theo yêu cầu, nhận thức và trình độ củachủ thể chính trị ở từng thời kỳ lịch sử
* Cấu trúc của văn hóa chính trị:
Văn hóa chính trị có một cấu trúc đa dạng và phức tạp Nó được tạothành trong sự thống nhất, tác động qua lại của những yếu tố cơ bản sau:
Trước hết là tri thức chính trị: Tri thức được hiểu là toàn bộ sự hiểu
biết của con người về thế giới Tri thức chính trị là sự giác ngộ về chính trị
Trang 22của mỗi cá nhân với tư cách là con người chính trị Tri thức chính trị đượcbiểu hiện ở ý thức chính trị, thái độ chính trị, lập trường chính trị, sự lựa chọn
và tham dự vào một trong các hình thức hoạt động chính trị thực tiễn, sự phảnứng trước một tình huống chính trị trong đời sống xã hội
Cũng như các loại tri thức khác, tri thức chính trị được cấu thành bởihai yếu tố: học vấn chính trị và kinh nghiệm chính trị Học vấn chính trị là hệthống kiến thức lý luận về chính trị như các quan điểm chính trị, hệ tư tưởngchính trị, lý thuyết chính trị, khoa học và nghệ thuật thực thi chính trị, các lýthuyết về công nghệ chính trị…của xã hội Kinh nghiệm chính trị là những gì
mà chủ thể chính trị rút ra được thông qua quá trình hoạt động chính trị, cáccông việc phục vụ cho hoạt động chính trị của cá nhân, của tập thể Giữa haiyếu tố trên phải có sự thống nhất hữu cơ với nhau, trong đó: học vấn chính trị
có vai trò khái quát các kinh nghiệm chính trị trong thực tiễn để nâng tầm nólên thành cái có tính phổ biến; qua đó, vạch ra những yếu tố có tính bản chất,quy luật đằng sau những tri thức kinh nghiệm chính trị Đồng thời, kinhnghiệm chính trị lại cung cấp những luận chứng, luận cứ để chứng minh chotri thức lý luận, gắn vấn đề lý luận với thực tiễn Trong mối quan hệ giữa hai
bộ phận này, sự tuyệt đối hóa vai trò của một loại tri thức nào đó cũng sẽ làmcho các giá trị và trình độ của văn hóa chính trị trở nên nghèo nàn, đơn điệu
Hệ tư tưởng chính trị: Đây là bộ phận hạt nhân của văn hóa chính trị.
Trong xã hội có giai cấp, hệ tư tưởng thống trị xã hội bao giờ cũng là của giaicấp thống trị Nó phản ánh khái quát lợi ích cơ bản của giai cấp, mục tiêucũng như phương thức thực hiện việc quản lý xã hội của giai cấp Trong lịch
sử, hệ tư tưởng chính trị của các triều đại như thế nào thì nó quy định tínhchất chính trị của các triều đại đó như thế ấy Nghĩa là, hệ tư tưởng chính trịquy định mục tiêu, đường lối, chiến lược, sách lược chính trị, do đó cũng quyđịnh nội dung của văn hóa chính trị
Trang 23Lí tưởng chính trị: Là mục tiêu cao nhất của mỗi chủ thể chính trị Lí
tưởng chính trị quy định hoạt động chính trị Không có lý tưởng chính trị,người ta không có phương hướng cũng như ý thức và hành vi chính trị - mộttrong những nhân tố cấu thành của văn hóa chính trị Trên thực tế, không phải
lý tưởng chính trị nào cũng nhằm mục tiêu nhân đạo, vì con người, vì sự pháttriển và tiến bộ của xã hội Tuy nhiên, một nền chính trị nhân đạo chỉ có đượckhi nó được một lý tưởng nhân đạo, đúng đắn soi đường Lý tưởng chính trị làyếu tố chỉ dạo của văn hóa chính trị Thông qua mục tiêu, lý tưởng của cuộccách mạng xã hội chủ nghĩa chúng ta dễ nhận thấy: Cuộc cách mạng xã hộichủ nghĩa nhằm mục tiêu lý tưởng chính trị là giải phóng triệt để con người,
do vậy, những phương thức, phương tiện mà chủ thể chính trị sử dụng cũngphải đáp ứng những nhu cầu, khát vọng đó
Niềm tin chính trị: Là trạng thái tâm lý thừa nhận sự đúng đắn đối với
một đối tượng, một lý tưởng chính trị Vì là trạng thái tâm lý nên niềm tinchính trị có thể hình thành một cách tự phát, mang nặng tính chất cảm tính; nócũng có thể là kết quả của một sự nhận thức đúng đắn, sâu sắc về lý tưởngchính trị đã chọn Trong nhận thức, nếu niềm tin chính trị được hình thànhmột cách tự giác sẽ mang tính ổn định, vững chắc trước những biến đổi nhanhchóng của hiện thực Ngược lại, niềm tin chính trị hình thành một cách tựphát sẽ dẫn tới dễ bị dao động, thậm chí phản bội lại lý tưởng khi thực tiễnchính trị rơi vào tình trạng khó khăn, phức tạp Do vậy, niềm tin chính trịđúng đắn, khoa học là yếu tố có vai trò đặc biệt quan trọng trong cấu trúc củavăn hóa chính trị
Các truyền thống chính trị được thiết lập trong lịch sử:
Theo quy luật chung, mọi sự vật hiện tượng đều có quá trình phát sinh,phát triển và có điểm khởi đầu Văn hóa chính trị là một lĩnh vực không nằmngoài quy luật đó Khi xem xét văn hóa chính trị của một xã hội trong một
Trang 24giai đoạn phát triển nhất định mà chỉ dừng lại ở những giá trị do chính xã hội
đó tạo ra thì chưa đầy đủ Chúng ta phải chú ý tới truyền thống chính trị đãđược cha ông ta tích lũy mà giờ đây nó gia nhập vào nền văn hóa chính trịhiện đại như một nhân tố hữu cơ, căn bản Nền văn hóa chính trị hiện đại cònbao chứa các truyền thống chính trị, các giá trị chính trị đã được các thế hệtrước tạo ra Nhìn vào cấu trúc, đặc điểm của văn hóa chính trị Việt Nam,chúng ta dễ nhận thấy những giá trị cơ bản của văn hóa chính trị Việt Namhiện đại đều được bắt nguồn từ truyền thống, được di dưỡng, phát triển bởicác thế hệ người Việt qua suốt chiều dài lịch sử Theo đó, cùng với các giá trịhiện đại, các giá trị văn hóa chính trị truyền thống góp phần làm giàu thêmbản sắc của nền văn hóa chính trị dân tộc
Năng lực chính trị: Một thành tố có ý nghĩa quyết định đối với kết quả
hoạt động chính trị là năng lực chính trị (cụ thể là của chủ thể chính trị) Nănglực chính trị là khả năng hoạt động chính trị, biểu hiện chủ yếu ở hai khíacạnh: khả năng hoạt động lý luận chính trị và khả năng hoạt động thực tiễn
chính trị Hoạt động lý luận chính trị được thực hiện thông qua sự nhận thức
chính trị, khả năng phân tích, đánh giá một hiện tượng chính trị Qua sự phântích, đánh giá, chủ thể chính trị sẽ nhận định chính xác hiện tượng chính trị, từ
đó lựa chọn mục tiêu, đường lối, vạch ra cương lĩnh, chiến lược cũng như
sách lược thực hiện mục tiêu chính trị đúng đắn Hoạt động thực tiễn chính trị
là việc chủ thể chính trị vận dụng tri thức tổng hợp một cách linh hoạt, xử lýtình huống chính trị một cách khéo léo, khoa học và nghệ thuật Bên cạnh đó,hoạt động thực tiễn chính trị còn thể hiện ở khả năng cảm hóa, lôi kéo quầnchúng, tổ chức, lãnh đạo quần chúng thực hiện các mục tiêu chính trị
Sự phân tích về cấu trúc của văn hóa chính trị như trên sẽ cho chúng tacái nhìn cụ thể về từng bộ phận cấu thành của nó, đồng thời cũng cho thấylôgic trong sự vận động của cấu trúc này Cụ thể, tri thức chính trị được tích
Trang 25lũy kết hợp với hệ tư tưởng mà chủ thể chính trị đã chọn sẽ biến thành niềmtin, lý tưởng chính trị của một giai cấp; từ niềm tin chính trị, chủ thể chính trị
sẽ hiện thực hóa chúng trong hoạt động thực tiễn mà kết quả của quá trình ấychính là tạo ra những chuẩn mực chính trị, truyền thống chính trị của dân tộc.Chỉ đến khi đó, văn hóa chính trị mới thực sự ra đời
1.1.2 Quan niệm về giá trị văn hóa chính trị
1.1.2.1 Khái niệm giá trị
Trong đời sống xã hội, toàn bộ thế giới khách quan khi đặt trong quan
hệ với con người thì được nhìn nhận như là thế giới của các giá trị chứ khôngphải chỉ là thế giới của các đồ vật Nghiên cứu về khái niệm giá trị, hiện nay
có rất nhiều quan điểm khác nhau
Nhà nhân học người Mỹ Clyde Kluckholn cho rằng: “Giá trị mang trong bản thân nó những quan niệm bộc lộ hay thầm kín về cái ao ước riêng của một cá nhân hay một nhóm người Những quan niệm ấy chi phối sự lựa chọn các phương thức, phương tiện và mục đích khả thi của hành động”.
[Dẫn theo 79]
Theo J H Fichter, nhà xã hội học Hoa Kỳ thì: “Tất cả cái gì có lợi ích đáng ham chuộng, đáng kính phục đối với cá nhân hoặc xã hội đều có một giá trị” [25, tr.175].
Còn các tác giả của trường đại học Michigân (Hoa Kỳ) lại cho rằng:
“Các giá trị là những tình cảm tiềm ẩn trong cộng đồng, chúng thường đóngvai trò chỉ đạo hành động và các hành vi của các thành viên trong xã hội”.[10, tr.47]
Theo định nghĩa trên thì giá trị chính là chuẩn mực, là cái mà cả cộngđồng hướng đến theo những mục phương thức và hành vi khác nhau
Theo tác giả Hoàng Trinh, “nói đến giá trị là nói đến cái có ích, có lợi cho nhân dân, cho dân tộc, cho sự phát triển của xã hội, nói đến những gì có
Trang 26thể thỏa mãn được nhu cầu và lợi ích của con người trong lịch sử”
[63,tr.136] Nghiên cứu về vấn đề này, chúng tôi đồng tình với tác giả N.D.Travtratde khi ông cho rằng “giá trị đó là tất cả những cái mà con người mongmuốn đạt tới nó nhưng chưa tới mục đích, hay được xem là phương tiện đểđạt mục đích” [82, tr.31 – 72] Như thế, giá trị luôn mang tính xã hội, lịch sử
cụ thể
Nhìn chung, qua các quan niệm trên, chúng ta có thể khái quát như sau:
Giá trị là quan niệm về cái có ý nghĩa, được một cộng đồng xã hội lựa chọn
và cùng nhau chia sẻ Đối với mỗi cá nhân trong cộng đồng, nó là cái được mong muốn, đáng mong muốn và cần phải mong muốn đạt tới
Giá trị chỉ tồn tại trong mối quan hệ xã hội nhất định, phản ánh mốiquan hệ giữa nhu cầu về chủ quan của con người với thế giới khách quan Khiđược xác lập, giá trị mang ý nghĩa xã hội khách quan, có chức năng địnhhướng, đánh giá và điều chỉnh hành vi của xã hội Giá trị được cộng đồng xãhội chấp nhận và tự nguyện thực hiện là do bản thân nó dựa trên sự lựa chọn,đánh giá của đa số thành viên trong cộng đồng về những cái mà họ khao khátnhư cái đúng, cái tốt, cái đẹp, cái có ích, cái cao cả…và ngược lại là nhữngcái họ không mong muốn, không chờ đợi như cái sai, cái không tốt, cái xấu,cái có hại, cái tầm thường - được xem là những cái phản giá trị Vì thế, giá trị,
về nguyên tắc là cái mang tính xã hội Với ý nghĩa này, giá trị là hạt nhân tinhthần liên kết của cộng đồng, nó biểu hiện giống như chuẩn mực định hướngcho các thành viên trong cộng đồng thống nhất hành động Như vậy, giá trị cókhả năng điều tiết hành động của mọi người hướng vào mục tiêu chung củatoàn xã hội Và việc tìm hiểu giá trị giúp chúng ta nắm bắt được những độnglực ẩn tàng trong đời sống xã hội
Tuy nhiên, giá trị không phải là cái vĩnh hằng, bất biến Giá trị của một
sự vật, hiện tượng không chỉ phụ thuộc vào chủ thể, quan hệ của nó mà còn
Trang 27thay đổi theo thời gian và phạm vi Trong chuỗi vận động của mình thì khôngphải lúc nào, ở đâu sự vật hiện tượng cũng có giá trị, mà nó chỉ có giá trịtrong những giới hạn nhất định Điều đó nghĩa là bên cạnh tính xã hội, giá trịcòn mang tính lịch sử Do vậy, nhìn từ góc độ triết học, giá trị không phải làmột hiện tượng bất biến mà nó mang trong mình cái mà con người cần phảivượt qua, lọc bỏ và cái con người cần phải kế thừa, khai thác
1.1.2.2 Giá trị văn hóa chính trị
Giá trị văn hóa chính trị của một cộng đồng là những cái tốt đẹp mà cộng đồng đó tích lũy được trên lĩnh vực chính trị Đó là sự kết tinh toàn bộ tinh hoa của dân tộc như: ước mơ, lý tưởng, trình độ năng lực, ý chí, bản lĩnh, phong cách tư duy, phương pháp hành động của cha ông ta nhằm thực hiện mục đích cao cả của cộng đồng.
1.2 Văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam và những nhân tố ảnh hưởng đến giá trị văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam.
1.2.1 Văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam
1.2.1.1 Khái niệm văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam.
* Quan niệm về truyền thống:
Nghiên cứu về truyền thống, trong các từ điển của Trung Quốc, từ này
được dịch nghĩa như sau: “Truyền thống là sức mạnh của tập quán xã hội được lưu truyền lại từ lịch sử Nó tồn tại ở các lĩnh vực chế độ, tư tưởng, văn hóa, đạo đức Truyền thống có sức mạnh khống chế vô hình đến hành vi xã hội của con người Truyền thống là biểu hiện tính kế thừa của lịch sử” [35,
tr.10]
Như thế, truyền thống không đồng nhất với tất cả những gì đã diễn ra
mà chỉ là những yếu tố được truyền lại, lưu lại Truyền thống là những cái đãtrở thành nền nếp được truyền lại và kế thừa từ đời này sang đời khác theotinh thần vừa lặp lại với một tần số nhất định, vừa được biến đổi từng bước,
Trang 28từng thời gian và địa điểm cụ thể Truyền thống tồn tại thông qua lao độngsản xuất, lối sống, sự tìm tòi, xác định những giá trị và vận dụng chúng vàocác lĩnh vực sinh hoạt Nó là sản phẩm của sự thống nhất giữa điều kiệnkhách quan và chủ quan, chịu sự chi phối của môi trường tự nhiên, điều kiệnđịa lý, hoàn cảnh lịch sử, xã hội…và luôn mang các đặc trưng như tính cộngđồng, ổn định, lưu truyền từ đời này sang đời khác Truyền thống mang dấu
ấn của thời đại và thường xuyên phát triển theo hướng bảo tồn theo thể chế
Tóm lại, hiểu một cách khái quát, truyền thống là tập hợp những tư tưởng và tình cảm, những tập quán, thói quen trong tư duy, lối sống và ứng
xử của một cộng đồng người nhất định, được hình thành trong lịch sử và đã trở nên ổn định, được truyền từ đời này sang đời khác Những truyền thống
tốt đẹp đó là những giá trị truyền thống của cộng đồng, được hình thành, giữgìn và phát huy trong quá trình lịch sử, gắn liền với các giá trị Chân – Thiện –
Mỹ, phù hợp với chuẩn mực của đời sống xã hội, thúc đẩy sự phát triển Tuynhiên, sự bảo tồn truyền thống cũng chỉ mang tính chất tương đối Bởi khi cơ
sở tạo nên truyền thống đã thay đổi thì sớm hay muộn nó cũng phải biến đổicho phù hợp với hoàn cảnh mới, hoặc là bổ sung thêm những giá trị mới.Trong một thời điểm lịch sử nhất định, truyền thống bao gồm cả mặt tích cực(phản ánh sự phát triển của xã hội) và mặt tiêu cực (phản ánh sự lạc hậu, bảothủ của thói quen trong xã hội) Vì vậy, truyền thống có thể kìm hãm hoặcthúc đẩy xã hội phát triển Đây chính là phép biện chứng của truyền thống đốivới quá trình hình thành, phát triển và biến đổi của bản thân nó diễn ra liêntục trong tiến trình lịch sử
* Giá trị văn hóa chính trị truyền thống
Từ khái niệm giá trị và khái niệm truyền thống nêu trên, chúng ta cóthể hiểu giá trị văn hóa chính trị truyền thống một cách ngắn gọn như sau:
Giá trị văn hóa chính trị truyền thống của một cộng đồng là những truyền
Trang 29thống tốt đẹp mà cộng đồng đó tích lũy được trên lĩnh vực chính trị, được gìn giữ, lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác Đó là sự kết tinh toàn bộ tinh hoa của dân tộc như: ước mơ, lý tưởng, trình độ năng lực, ý chí, bản lĩnh, phong cách tư duy, phương pháp hành động của cha ông ta nhằm thực hiện mục đích chính trị cao cả của cộng đồng.
Với cấu trúc như vậy, giá trị văn hóa chính trị truyền thống của dân tộcchứa đựng tiềm năng và sức mạnh của mỗi dân tộc trong quá trình tồn tại vàphát triển Nó là cái giữ thế bền vững, đồng thời là cái chỉ đạo tư tưởng và
hành động, củng cố và phát triển ý chí, bản lĩnh dân tộc Do vậy, những giá trị
này có thể lưu truyền qua không gian và thời gian, cần được gìn giữ và pháthuy, phát triển cho phù hợp với xã hội hiện tại Trong giai đoạn hiện nay, kếthừa các giá trị truyền thống kết hợp với việc tiếp thu các giá trị mới sẽ trởthành cơ sở vững chắc cho sự vận động của xã hội, cho sự phát triển đất nướctheo hướng bền vững
1.2.1.2 Đặc điểm của văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam
Khác với phương Tây và những nước phương Đông điển hình nhưTrung Quốc, Ấn Độ, văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam (đặc biệt là lịch
sử tư tưởng Việt Nam) mang những đặc điểm riêng, phản ánh sự phát triểncủa lịch sử dân tộc nói chung và lịch sử chính trị nói riêng Do điều kiện lịch
sử quy định mà tư tưởng giữ vững, bảo vệ nền độc lập và chủ quyền quốc gia,dựng nước đi liền với giữ nước là vấn đề chính trị lớn nhất, thường xuyên đặt
ra đối với tất cả các nhà nước Việt Nam trong lịch sử Tư tưởng chính trị cốtlõi đó đồng thời là nội dung lớn nhất của lịch sử Việt Nam, quy định chuẩnmực của văn hóa chính trị truyền thống
Bên cạnh đó, cũng xuất phát từ lịch sử, văn hóa chính trị Việt Namtruyền thống không sản sinh ra những nhà tư tưởng, những nhà chính trị
chuyên nghiệp; mặc dù “tuy mạnh yếu có lúc khác nhau, song hào kiệt đời
Trang 30nào cũng có” (Bình Ngô đại cáo – Nguyễn Trãi) Giá trị đích thực của các
danh nhân văn hóa chính trị (bao gồm các nhà tư tưởng, các nhà chính trị, nhàquân sự, nhà bác học…) là cuộc đời và sự nghiệp của họ gắn liền với cuộcđấu tranh vì độc lập, tự do của dân tộc, phấn đấu cho hạnh phúc của nhân dân
Đó là trường hợp của Lý Thường Kiệt, Trần Quốc Tuấn, Nguyễn Trãi, HồChí Minh; các vị vua anh minh như Lý Công Uẩn, Lê Thánh Tông, QuangTrung; các nhà bác học như Lê Quý Đôn, Chu Văn An, Cao Bá Quát; các họcgiả như Nguyễn Bỉnh Khiêm,…Những con người chính trị ấy sống trong “hàokhí” của dân tộc, trăn trở, suy nghĩ và hành động vì dân, vì nước Bản thân họđương thời không có ý định lập ngôn, lập thuyết, càng không có ý định để lạicho đời một hệ tư tưởng Những con người chính trị ấy trực tiếp tham gia vàocuộc đấu tranh ngoại xâm, xây dựng đất nước; các sản phẩm tinh thần của họtrước hết nhằm mục tiêu chính trị, tác động trực tiếp vào quá trình chính trị
Vì thế, văn hóa chính trị truyền thống cũng được hình thành với các đặc trưng
tiêu biểu sau: Văn hóa chính trị truyền thống nêu cao tinh thần dân tộc và truyền thống yêu nước, đấu tranh vì độc lập tự do; Đề cao vai trò của nhân dân, dựa vào dân để dựng nước và giữ nước; Văn hóa chính trị truyền thống thể hiện tính nhân văn, nhân bản sâu sắc, trọng nhân nghĩa, yêu chuộng hòa bình, lên án bất công và kiên quyết đấu tranh chống lại những cuộc chiến tranh phi nghĩa; đề cao trí tuệ, trọng dụng nhân tài; coi trọng tính thượng tôn của pháp luật Với những đặc trưng cơ bản trên, văn hóa chính trị truyền
thống có vai trò vô cùng to lớn trong lịch sử trung cận đại, từng bước xác lập
và đưa chế độ phong kiến Việt Nam phát triển đến đỉnh cao của nó, đạt tớikiểu mẫu của mô hình nhà nước chuyên chế phong kiến phương Đông
Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, văn hóa chính trị truyền thốngcòn chứa đựng nhiều hạn chế Đó là chế độ chuyên chế đã sản sinh ra tất cảnhững thiết chế, lễ nghi rườm rà, phức tạp và một bộ máy quan liêu Bộ máy
Trang 31ấy không trực tiếp quản lý, khai thác mà nặng về bóc lột nhân dân Bộ máyquan liêu với đặc quyền và quyền lực tối thượng thuộc về nhà vua mang nặngtính chất áp đặt, nhân dân chỉ là “thảo dân”, “dân đen”, chỉ biết phục tùng,cam chịu hơn là chủ động sáng tạo, phát minh Bên cạnh đó, chính vấn đềquyền lực được coi trọng quá mức đã tạo nên tâm lý trọng danh vị trong xãhội Từ danh mà có quyền và lợi Quan niệm “quan có tước, dân có hạng” đãkhiến cho tâm lý học để làm quan đã trở thành tâm lý phổ biến trong xã hội.Chính quan niệm này đã trở thành lực cản cho sự vươn tới những tri thứckhoa học trực tiếp phục vụ cho sản xuất và cho hoạt động thực tiễn của xã hộiViệt Nam thời phong kiến.
Với tinh thần trân trọng quá khứ, chúng ta cần nhận thấy cả mặt tíchcực và mặt hạn chế của văn hóa chính trị truyền thống; qua đó tìm ra nhữngthiếu hụt của bản thân nó để khắc phục, nâng cao văn hóa chính trị của dântộc, đưa nền văn hóa chính trị dân tộc vươn tới những giá trị chung về vănhóa mà nhân loại đã đạt tới
1.2.2 Các nhóm nhân tố hình thành giá trị văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam.
Văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam là một phương diện của vănhóa Điều đó có nghĩa là văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam bao chứatoàn bộ những yếu tố của văn hóa nói chung Nếu như văn hóa là kết tinh toàn
bộ giá trị vật chất – tinh thần, năng lực và trình độ hoạt động cũng như trình
độ phát triển của con người thì văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam cũng
là sự kết tinh toàn bộ giá trị của một nền chính trị, phương thức hoạt động,năng lực và trình độ hoạt động của thể chế chính trị, trình độ phát triển củachủ thể chính trị trong lịch sử Vì vậy, xuất phát từ những yếu tố đó, những gìhình thành nên văn hóa Việt Nam thì cũng đồng thời là những gì tạo nên vănhóa chính trị Việt Nam Thực tế đã chứng minh rằng, văn hóa chính trị truyền
Trang 32thống Việt Nam được hình thành và phát triển qua hàng ngàn năm xây dựng
và bảo vệ Tổ quốc của nhân dân ta trong lĩnh vực chính trị Văn hóa chính trịtruyền thống Việt Nam là sản phẩm của sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nhữngnhân tố địa lý tự nhiên, đời sống kinh tế, lịch sử, văn hóa - xã hội và conngười Việt Nam
1.2.1 Nhóm nhân tố địa lý tự nhiên, đời sống kinh tế
* Về địa lý tự nhiên
Đây là nhân tố khách quan có ý nghĩa quan trọng, có tác động mạnh mẽđến việc hình thành các giá trị văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam Nhân
tố địa lý tự nhiên được chúng tôi xem xét ở hai khía cạnh
Thứ nhất là vị trí địa lý: Việt Nam là một quốc gia nằm ở vị trí chiến
lược của vùng Đông Nam Á, nằm trên đầu mối giao thông thủy bộ quan trọng
từ Bắc xuống Nam, từ Đông sang Tây, do đó, sớm có điều kiện tiếp xúc, giaolưu và chịu ảnh hưởng từ các nền văn minh lớn Nếu nhìn từ bề dày lịch sửchống xâm lược, Việt Nam được đánh giá là “bàn xoay chiều” hay “điểm xuấtphát chiến lược” trong lĩnh vực quân sự [22, tr.15] Nơi đây cũng là điểm giaothoa của các nền văn minh trên thế giới Do vậy, văn hóa chính trị truyềnthống với tư cách là một phương diện của văn hóa Việt Nam, trong suốt quátrình giao lưu, tiếp biến đã thâu nhận được rất nhiều giá trị văn hóa nói chung,giá trị văn hóa chính trị nói riêng từ các nước trên thế giới, góp phần hìnhthành và làm phong phú thêm nhiều nội dung tiến bộ của văn hóa chính trịViệt Nam Mặt khác, chính vì điều kiện vị trí địa lý có tầm chiến lược quantrọng, lại có tài nguyên giàu có nên cũng từ rất sớm và liên tục trong suốtchiều dài lịch sử của mình, Việt Nam đã trở thành mục tiêu xâm lược của cácthế lực ngoại tộc Theo các nhà nghiên cứu, trung bình một thế kỷ, nhân dân
ta phải chống lại 1,8 cuộc chiến tranh xâm lược của các nước đế quốc hùngmạnh vào loại bậc nhất trên thế giới Do chiến tranh mang tính chất thường
Trang 33trực như vậy nên từ lâu, tinh thần yêu nước, ý thức độc lập, tự tôn dân tộc,tình đoàn kết gắn bó đã trở thành những giá trị cơ bản trong bảng giá trị củavăn hóa chính trị Việt Nam Những giá trị ấy sớm được nảy nở và khôngngừng được bồi đắp qua nhiều thế hệ cho đến ngày nay.
Thứ hai là khí hậu: Nước ta nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa,
với tính chất nóng ẩm, mưa nhiều là chủ yếu Xuất phát từ điều kiện ấy, ởViệt Nam đã sớm hình thành nên một nền văn minh lúa nước, ở đó được đặctrưng bởi ý thức và lối sống xây dựng cộng đồng Bên cạnh đó, điều kiện tựnhiên cũng gây nhiều bất lợi cho cuộc sống của người Việt Đó là những trậnmưa nguồn nước lũ, bão tố, phong ba, nắng hạn, sâu keo, dịch bệnh thườngxuyên đe dọa Bởi vậy, trong lịch sử, các dân tộc trên đất nước ta đã có chungmột lịch sử chống thiên tai, đắp đê ngăn lũ để duy trì sản xuất và đời sống.Đồng thời, chính thiên nhiên đã đào luyện nên con người Việt Nam với những
đức tính vô cùng đáng quý Hiến pháp nước ta năm 1992 đã ghi nhận: “Trải qua mấy ngàn năm lịch sử, nhân dân Việt Nam lao động cần cù, sáng tạo, chiến đấu anh dũng để dựng nước và giữ nước, đã hun đúc nên truyền thống đoàn kết, nhân nghĩa, kiên cường, bất khuất của dân tộc và xây dựng nên nền văn hiến Việt Nam” Họ không chỉ cần cù, chịu khó mà còn rất thông minh,
sáng tạo, biết dựa vào thiên nhiên, khắc phục thiên nhiên để sinh tồn Trênthực tế, để thích ứng với cuộc sống khó khăn do thiên nhiên mang lại, một
loại công xã nông thôn là làng đã xuất hiện và tồn tại với những nét văn hóa
đặc sắc Văn hóa làng đã trở thành bản sắc của văn hóa dân tộc và góp phầnkhông nhỏ vào việc hình thành những giá trị văn hóa chính trị truyền thốngViệt Nam
* Đời sống kinh tế
Nằm trong cái nôi của nền văn minh lúa nước Đông Nam Á, dân tộcViệt Nam đã sớm phát triển với những nền văn hóa cổ khá rực rỡ Trước khi
Trang 34bị đế chế phương Bắc đô hộ, trên địa bàn nước ta đã từng tồn tại nhiều nềnvăn hóa phát triển từ thời đại đồ đá sang thời đại kim khí Trong đó, nền vănhóa Đông Sơn phát triển rực rỡ nhất vào khoảng thiên niên kỷ thứ nhất trướccông nguyên với hiện vật tiêu biểu là trống đồng Nền văn hóa ấy đã phát sinhtại các cùng châu thổ sông Hồng, sông Mã, sông Cả và đã tỏa ánh sáng rakhắp vùng Đông Nam Á Với những hiện vật tìm được ở các nền văn hóa cổ
đã chứng minh một đời sống kinh tế với đặc trưng là nghề lúa nước đã rấtphát triển ở nước ta trong giai đoạn này
Bước sang thời kỳ nhà nước phong kiến độc lập tự chủ, các triều đạiphong kiến thi hành nhiều chính sách khuyến nông, tạo mọi điều kiện chophát triển kinh tế Bên cạnh đó, các ngành nghề thủ công truyền thống cũngđược phát triển như: dệt vải, làm đồ gốm, rèn sắt, làm giấy, đóng thuyền, kimhoàn…với trình độ kỹ thuật ngày càng cao Các đô thị, chợ… mọc lên khắpnơi, giao thông thủy bộ đều thuận tiện nên thu hút rất nhiều thương nhân nướcngoài đến buôn bán Nhiều đô thị cổ đã từng được các thương nhân nướcngoài ca ngợi như kinh đô Thăng Long, Phố Hiến…Chính sự phát triển mạnh
mẽ của đời sống kinh tế của nước ta trong giai đoạn này đã tạo điều kiện cho
sự phát triển của các thể chế chính trị cũng như việc hình thành những giá trịvăn hóa chính trị truyền thống của dân tộc
1.2.2 Nhóm nhân tố lịch sử dân tộc, văn hóa, xã hội
* Về lịch sử tộc người
Theo các nhà dân tộc học và khảo cổ học thì dân cư Việt Nam được cấuthành và hỗn chủng qua nhiều thế kỷ từ các tộc Mongloid (tộc người da vàngphía Bắc) và Australoid (tộc người da xẫm phía Nam) Như vậy, xét về nguồngốc chủng tộc, con người và xã hội Việt Nam được hỗn chủng từ nhiều tộcngười khác nhau, không thuần nhất Vì thế, về mặt phong tục tập quán, lốisống, tín ngưỡng, lợi ích tộc người cũng như mặt thiết chế xã hội hết sức đa
Trang 35dạng, phức tạp Đây là nhân tố cơ bản hình thành một nền văn hóa chính trị đatâm lý, đa tính cách, nhiều ước mơ, nhiều xu hướng tư tưởng cũng như nhiều
mô hình tổ chức, thực hành trong thực tế ở Việt Nam
* Về lịch sử dân tộc.
Việt Nam là một quốc gia nhỏ bé nằm cạnh đế chế Trung Hoa lớnmạnh với chủ nghĩa bá quyền truyền kiếp, do vậy, nhân dân ta xưa kia phảithường xuyên chống trả các cuộc xâm lăng từ phương Bắc Vào thời cận –hiện đại, cả ba tên đế quốc xâm lược nước ta (Pháp – Nhật – Mỹ) đều là batên đế quốc hùng mạnh nhất trên thế giới Do chiến tranh mang tính chấtthường trực như vậy nên vận mệnh dân tộc ta luôn bị đe dọa Để bảo vệ nềnđộc lập dân tộc, dân tộc Việt Nam hết thế hệ này đến thế hệ khác phải quật
cường đứng lên chống giặc ngoại xâm với tinh thần: “Lấy đại nghĩa để thắng hung tàn; Đem chí nhân mà thay cường bạo” Đặc điểm lịch sử đó đã hình
thành nên một nền chính trị Việt Nam với đặc điểm cơ bản là đấu tranh bảo
vệ độc lập dân tộc, bảo vệ cộng đồng và bảo vệ bản sắc văn hóa người Việt
Đó cũng là yếu tố cơ bản tác động đến việc hình thành các giá trị văn hóachính trị truyền thống Việt Nam
* Về truyền thống văn hóa dân tộc.
Văn hóa Việt Nam là sự kết tinh toàn bộ các giá trị do con người ViệtNam sáng tạo ra trong suốt chiều dài lịch sử của dân tộc Do vậy, truyềnthống văn hóa của dân tộc ta đã trở thành nhân tố tác động lớn nhất tới vănhóa chính trị Nó là yếu tố nền tảng, là cội nguồn cho nền văn hóa chính trị
dân tộc hình thành và phát triển Nền tảng ấy trước hết là phương thức sống:
từ lối sinh hoạt đến cách tổ chức sản xuất, tổ chức các hoạt động kinh tế - xã
hội theo tư duy người Việt Thứ hai là những năng lực đặc thù của con người
Việt Nam thể hiện trong các hoạt động sống, từ hoạt động kinh tế đến hoạtđộng xã hội, từ lao động giản đơn đến khả năng tìm tòi, sáng tạo, phát minh
Trang 36…Thứ ba là trình độ phát triển của xã hội Việt Nam từ thời đại Hùng Vương
dựng nước như: trình độ phát triển về tổ chức, thể chế, cơ chế vận hành, hiệuquả hoạt động của Nhà nước và tương ứng với các thời kỳ đó là những tưtưởng về đường lối trị nước, chính sách đối nội, đối ngoại khoa học và nghệ
thuật lãnh đạo, quản lý xã hội Thứ tư là sự phát triển về thể chất, trí tuệ, đạo
đức, sự phát triển lí trí, tình cảm, ý chí, nghị lực, bản lĩnh sống thể hiện trong
tư duy và hành động của các chủ thể chính trị Tất cả những yếu tố đó đều thểhiện trình độ phát triển nhân cách của con người Việt Nam toàn diện về đức,trí, thể, mỹ nói chung và con người chính trị Việt Nam nói riêng qua từng thờiđại, tạo dựng nên nền văn hóa chính trị Việt Nam
Tuy nhiên, nói đến văn hóa Việt Nam trước hết phải nói đến bản sắcvăn hóa của dân tộc Bản sắc văn hóa dân tộc là những nét riêng, độc đáo,biểu hiện “đặc tính dân tộc”, “cốt cách dân tộc” (Hồ Chí Minh), là cái để phânbiệt dân tộc này với dân tộc khác Bản sắc văn hóa Việt Nam bao gồm:
Những giá trị bền vững, những tinh hóa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp nên qua lịch sử hàng ngàn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân – gia đình – làng xã – Tổ quốc; lòng nhân ái khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý, đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động,
sự tinh tế trong ứng xử và giản dị trong lối sống [40, tr.56].
Hệ giá trị đó chính là nền tảng cho sự phát triển của văn hóa chính trị truyềnthống Việt Nam
* Về tác động của môi trường văn hóa.
Việt Nam là một quốc gia nằm trong cơ tầng văn hóa Đông Nam Á vớihình thức sản xuất đặc thù là nghề trồng lúa nước Xuất phát từ cơ tầng đó,cấu trúc xã hội truyền thống ở nước ta được tổ chức tương đối lỏng lẻo Trong
Trang 37một thời kỳ dài, cơ cấu tổ chức xã hội của người Việt chủ yếu mang tính chất
tự quản, tự trị, công cụ quản lý trong xã hội phổ biến là bằng luật tục vàhương ước Do vậy, ngay từ đầu công nguyên, nhiều yếu tố văn hóa mới từphương Đông và phương Tây đã được du nhập vào Việt Nam
Trong thời kỳ Bắc thuộc, dưới sự thống trị của các đế chế phương Bắc,nhiều yếu tố của văn minh, văn hóa Trung Hoa đã được định hình tại ViệtNam, trong đó ảnh hưởng mạnh mẽ nhất là Nho giáo Bên cạnh những mặthạn chế nhất định thì nhiều yếu tố tiến bộ của Nho giáo cũng tạo nên sự pháttriển của nền chính trị nước ta Những yếu tố như cách thức tổ chức xã hội,các tư tưởng nhân, lễ, nghĩa, trí, tín… vào Việt Nam đã được nhân dân ta thâunhận, cải biến và đã góp phần không nhỏ vào việc định hình những tư tưởngchính trị - xã hội quan trọng, hình thành nên những giá trị văn hóa chính trịtruyền thống tiêu biểu của dân tộc Cùng với văn hóa Trung Hoa là sự ảnhhưởng của văn hóa, văn minh Ấn Độ vào Việt Nam mà sâu sắc nhất là Phậtgiáo Tuy nhiên, Phật giáo vào Việt Nam đã được nhân dân ta tiếp biến, thâunhận cho phù hợp với văn hóa của người Việt Do vậy, Phật giáo khi vào ViệtNam đã khác rất nhiều so với Phật giáo nguyên thủy Nhưng những giáo lý cơbản của đạo Phật thì vẫn giữ nguyên giá trị và đã góp phần không nhỏ vàoviệc làm phong phú thêm nền văn hóa Việt Nam, trong đó có văn hóa chínhtrị Từ thế kỷ X cho tới khoảng thế kỷ XV, Phật giáo đã đóng vai trò quantrọng không chỉ trong đời sống tâm linh mà cả trong đời sống chính trị, vănhóa của đất nước Dưới các vương triều đầu tiên như triều Đinh, Tiền Lê,Lý…các vị cao tăng thường tham dự trực tiếp vào các sinh hoạt chính trị củavương triều Đến thời Trần, nhiều vị vua và các thành viên của vương tộc đãxuất gia hoặc quy y, có vị trở thành lãnh tụ của tăng hội như Trần Thái Tông,Trần Nhân Tông, Trần Quốc Tung (Tuệ Trung Thượng sĩ)…Có thể nói,những tư tưởng từ bi hỷ xả, cứu khổ cứu nạn của Phật giáo rất hòa đồng với
Trang 38truyền thống nhân ái, thương người như thể thương thân của người Việt Nam.
Do vậy, nó đã trở thành một trong những tư tưởng chính trị quan trọng củanhiều vị vua nhân đạo, anh minh của dân tộc, góp phần hình thành nên nhữnggiá trị văn hóa chính trị truyền thống
Từ cuối thế kỷ XVIII, song song với quá trình xâm nhập của chủ nghĩathực dân, văn minh, văn hóa phương Tây cũng tràn vào nước ta Bên cạnh sự
du nhập của Thiên chúa giáo, những thành tựu khoa học công nghệ lần đầutiên xuất hiện ở nước ta thì trong giai đoạn này, người Việt Nam cũng thâunhận được những tư tưởng chính trị - xã hội tiến bộ của các nhà chính trị họcnổi tiếng thế giới như J.J Rútxô, Môngtexkiơ… Cũng từ đây, ý thức chính trị,
tư tưởng chính trị của nước ta có sự chuyển biến lớn Các nhà yêu nước ViệtNam dường như “bừng tỉnh” sau đêm dài của sự bế tắc về đường lối cứunước Họ đã nhận ra rằng: muốn chống lại sự xâm lược của các nước đế quốcphương Tây thì cần phải đi tìm hiểu chính các nước đó Đây là những yếu tốquan trọng hình góp phần hình thành nên ý thức chính trị, tư tưởng chính trịcủa người Việt – yếu tố quan trọng nhất của văn hóa chính trị Việt Nam thờicận đại
* Về năng lực và phẩm chất của các chủ thể cầm quyền.
Có thể nói, năng lực và phẩm chất của các chủ thể cầm quyền hay nóicách khác là vai trò của các thủ lĩnh chính trị có ảnh hưởng rất lớn đến việchình thành các giá trị văn hóa chính trị truyền thống Việt Nam Các thủ lĩnhchính trị không chỉ là những người văn võ song toàn, có tài thao lược, biếtnhìn xa trông rộng mà còn phải là người có tâm, có đức Trong lịch sử ViệtNam, đúng như Nguyễn Trãi khẳng định: “Tuy mạnh yếu có lúc khác nhau
Song hào kiệt không bao giờ thiếu” (Bình Ngô đại cáo) Trải qua lịch sử, nhân
dân ta đã sản sinh ra những anh hùng dân tộc, những hào kiệt làm nên những
kỳ tích lịch sử, làm giàu cho các giá trị văn hóa chính trị truyền thống Đó là
Trang 39những con người không chỉ có năng lực, biết lo cho dân cho nước mà còn cónhững phẩm chất cao quý, đáng để muôn đời nhân dân thờ phụng Hình ảnhcủa vị tướng Trần Quốc Tuấn là một ví dụ Cha ông là An Sinh Vương TrầnLiễu, do có hiềm khích với vua nhà Trần nên ông đã nuôi chí cướp ngôi vua,nhưng không thành Để rửa mối thù riêng, ông đã quyết tâm đào tạo TrầnQuốc Tuấn thành một võ tướng kiệt xuất, dự định sẽ cướp ngôi vua sau này.Ông đi tìm những người tài nghệ trong thiên hạ về dạy cho con trai Và trênthực tế, Trần Quốc Tuấn đã trở thành một nhân tài kiệt xuất Nhưng trái với dihuấn của cha, ông đã không sử dụng tài năng của mình vào cuộc tranh đoạthuynh đệ tương tàn mà đã cống hiến trọn vẹn tài năng đó vào ba lần khángchiến chống quân Nguyên – Mông, bảo vệ Tổ quốc Ông đã dẹp mối thù riêng
và đặt lợi ích của dân tộc lên hàng đầu, đem hết tài năng ra giệt giặc, cứunước, làm nên những chiến công vang dội của cha ông ta Đây chính là lý doông được nhân dân ta đời đời tôn thờ là vị anh hùng của dân tộc, là ĐứcThánh Trần Có thể nói, bằng năng lực và phẩm chất của mình, ông đã trởthành tấm gương sáng cho tấm lòng trung hiếu, nhân nghĩa, làm sâu sắc thêmnhững giá trị của văn hóa chính trị Việt Nam
Tóm lại, chính những điều kiện tự nhiên, lịch sử, văn hóa – xã hội nóitrên đã hun đúc và hình thành nên những giá trị của văn hóa chính trị truyềnthống Việt Nam Những giá trị này là cơ sở, là nhân lõi để hình thành nênnhững giá trị của văn hóa chính trị Việt Nam hiện đại
Trang 40CHƯƠNG II NHỮNG GIÁ TRỊ TIÊU BIỂU CỦA VĂN HÓA CHÍNH TRỊ TRUYỀN
THỐNG VIỆT NAM 2.1 Giá trị văn hóa chính trị yêu nước, đề cao ý thức độc lập, tự lực tự cường
Có thể nói, yêu nước, đề cao ý thức độc lập, tự lực tự cường là mẫu sốchung trong đời sống tinh thần của các quốc gia dân tộc trên thế giới Điều đóthật dễ hiểu bởi mỗi sự vật, hiện tượng tồn tại đều có mối liên hệ chặt chẽ vớinhau, chứa đựng lẫn nhau Trong cái dân tộc bao giờ cũng có cái nhân loại vàcái dân tộc không bao giờ nằm ngoài cái nhân loại Tuy nhiên, đối với dân tộcViệt Nam, tinh thần yêu nước, ý thức độc lập dân tộc, tự lực tự cường đãmang một nét riêng, phát triển thành chủ nghĩa yêu nước và trở thành bản sắcvăn hóa để nhận diện dân tộc Giá trị ấy được biểu hiện cụ thể trên các mặtsau:
2.1.1 Chủ nghĩa yêu nước – giá trị chi phối mọi hoạt động xã hội trong lịch sử Việt Nam và là hạt nhân của giá trị văn hóa chính trị yêu nước,
đề cao ý thức độc lập, tự cường.
Chủ nghĩa yêu nước là hệ thống những quan niệm, tư tưởng lý luận về
địa vị và sự tồn tại của đất nước, về độc lập dân tộc và toàn vẹn lãnh thổ, vềtinh thần yêu nước và truyền thống đại đoàn kết dân tộc trong xây dựng vàbảo vệ Tổ quốc, về tinh thần phấn đấu vì nhân dân, lấy dân làm gốc…trong
đó độc lập dân tộc là sợi chỉ đỏ xuyên suốt Đây là chủ nghĩa yêu nước chânchính, hoàn toàn xa lạ với chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi hoặc chủ nghĩa sô vanhnước lớn