Tiểu luận triết học phật giáo tư tưởng phật giáo trong tác phẩm hồng lâu mộng

31 MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 2 I GIỚI THIỆU VỀ TÁC GIẢ VÀ TÁC PHẨM 3 1 1 Tác giả 3 1 2 Về tác phẩm Hồng Lâu Mộng 8 II TƯ TƯỞNG PHẬT GIÁO TRONG TIỂU THUYẾT HỒNG LÂU MỘNG 11 2 1 Thiên mệnh và duyên khởi 12 2.

MỤC LỤC

Tran g

MỞ ĐẦU

Nói đến kho tàng văn học cổ Trung Quốc, không thể không nhắc đến HồngLâu Mộng, bởi đây là một tác phẩm xuất sắc nhất, một tuyệt tác tiêu biểu cho Vănhọc Trung Hoa Khi sáng tác tác phẩm Hồng Lâu Mộng, Tào Tuyết Cần không có

ý định tạo dấu ấn riêng trên bức tường của sự lãng quên Nhưng thực tế, khi tácphẩm ra đời cũng như trong quá trình chịu sự thách thức của thời gian và dòngchảy của sự phát triển văn học, nó lại chứng minh được đây là kiệt tác có sức nặngnhất trong kho tàng khổng lồ văn học Trung Hoa

Theo thời gian, việc đánh giá, tranh luận, phản biện cũng như thưởng thức,diễn tiếp cùng hàng loại các hoạt động dịch thuật … đã khẳng định những giá trị

to lớn của danh tác Hồng Lâu Mộng trên văn đàn quốc tế Tào Tuyết Cần đã mượntriết lý Phật giáo, Ngo giáo, Đạo giáo để hòa chung và hoàn chỉnh lên một tácphẩm đa sắc màu Nếu như tư tưởng nhà Nho trong Hồng Lâu Mộng là âm điệuchính cố kết do phím đàn tạo ra thì bên cạnh đó, tư tưởng Phật giáo là hòa âmnhẹ nhàng luôn phát ra Chính vì vậy, nắm được khuynh hướng tư tưởng chủ đạotrong tác phẩm Hồng Lâu Mộng không phải là việc dễ làm, bởi lẽ, bản thân tácphẩm đã bao hàm nhiều yếu tố đa dạng, chịu nhiều sự chi phối khác nhau của cáchiện tượng xã hội nhưng lại gắn kết chặt chẽ và không tách rời nhau, tạo nên mộtchỉnh thể nghệ thuật hoàn chỉnh Hồng Lâu Mộng đã thực hiện tốt sứ mệnh củamình, đó chính là gạn đục khơi trong, thanh lọc con người: “người, đưa con ngườilên bậc cao hơn trong đời sống tinh thần, thấm vào tâm hồn con người một cách

bí ẩn, lắng sâu”

Phật giáo được truyền bán từ Ấn Độ vào và được coi như một hệ tư tưởngTrung Hoa bắt đầu từ thời nhà Tần ( 221-206TCN), nhưng phải sang thời ĐôngHán những năm 25 đến 220 sau công nguyện, Phật giáo mới có đất diễn ở TrungQuốc, giai đoạn này đạo Phật phát triển mạnh mẽ và có ảnh hưởng sâu sắc, rộnglớn đến văn hóa Trung Hoa Các sáng tác văn học cũng chịu ảnh hưởng ít nhiều tưtưởng của Phật giáo với nhiều tiểu thuyết viết về báo ứng chí quái, cảm ứng như

“U Minh Lục” của Lưu Nghĩa Khánh Tiếp theo đó, thể loại tiểu thuyết chương hồicũng chị ảnh hướng khá nhiều tư tưởng Phật giáo về đề tài, tình tiết lẫn nhân vật Nhiều tiểu thuyết hoàn toàn lấy tư tưởng Phật giáo làm chủ đề, như “Tây DuKý”, “Tề Công Truyện” Đặc biệt, “Hồng Lâu Mộng” có màu sắc tư tưởng Phậtgiáo đậm đà Có nhiều con đường và nhiều tiêu chí khác nhau để tiếp cận tácphẩm Hồng Lâu Mộng, tuy nhiên trong khuôn khổ bài tiểu luận, tác giả xin đề cập

đến một số nội dung về: “tư tưởng phật giáo trong tác phẩm Hồng Lâu Mộng”

Theo một số tài liệu nghiên cứu cho thấy, Tào Tuyết Cần xuất thân danh giavọng tộc, gia cảnh khá giàu sang, so với nhà họ Giả được miêu tả trong tác phẩmHồng Lâu Mộng, nhà họ Tào còn có mối quan hệ với vua chúa còn thân thiếthơn

Vốn từ nhỏ được sống trong giàu sang nhung lụa và quyền thế Dòng họ Tào

không chỉ đơn thuần là gia đình “bách niên vọng tộc” mà còn là nhà “thi thư môn đệ” Tuổi thơ Tào Tuyết Cần được hưởng cảnh vinh hoa phú quý với đầy tớ

hàng đàn, sống đời cao sang, đồng thời ông cũng được hấp thu nền văn học phongphú của giới tinh hoa đương thời ngay từ lúc còn tấm bé

Tào Tuyết Cần chính là người thừa kế chân chính truyền thống văn chươngcủa giai đình Ông Nội của ông là Tào Dần cũng là một nhà văn có tiếng hàng đầu

ở vùng Giang Ninh với trình độ học vấn chuyên sâu, đồng thời Tào Dần là người

lưu giữ rất nhiều sách nổi tiếng thời đó và là tác giả bộ “Luyện đình thi sao”

được vua Khang Hy tin tưởng giao cho việc biên soạn và tập hợp, in ấn bộ

“Toàn Đường thi”.

Tào Tuyết Cần konog được ông nội dạy dỗ trực tiếp, nhưng uy tín và hìnhảnh cũng như ảnh hưởng của ông nội luôn ciếm vị trí rất quan trọng trong suốtcuộc đời ông, chính Tào Dần là người đã gieo những hạn giống văn chươngtinh túy vào đứa cháu của mình là Tào Tuyết Cần

Khi vua Khang Hy chết, Ung Chính lên ngôi đã từng bước thanh lọc dầnnhững người thân tín với vua Cha, dẫn tới sự thịnh vượng của gia tộc họ Tàochỉ kéo dài đến lúc Tào Tuyết Cần được 13 tuổi Những năm đầu thời UngChính gia đình Tào Tuyết Cần bị kết tội tham ô, tịch biên gia sản và bị cáchchức Có lẽ đây là một mất mát và cú sốc lớn lao nhất đối với một cậu ấm vốn đãquen sống trong cảnh giàu sang phú quý như Tào Tuyết Cần Khi đại gia đìnhchuyển đến Bắc Kinh vấn giữ được một số ruộng đất, nhà cửa Đến thời vua CànLong, nhà họ Tào lại gặp thêm một biến cớ khá, khiên con em trong dòng họ bịhạn xuống bậc thấp nhất trong xã hội Cảnh sống túng quẫn của Tào Tuyết Cầndai dẳng kéo dài cho đến những năm cuối đồi Cái chết của Tào Tuyết Cần cũngthấm đẫm sự đau khổ, ông chết sau khi đứa con trai duy nhất lìa đời, để lại người

vợ tảo tần và tám mơi hồi Thạc đầu ký còn chưa khô mực, viết dở dang

Nhiều nhà Hồng học cũng khẳng định rằng, nếu như không được xuất

thân từ một gia đình “bách niên vọng tộc” có lẽ, Tào Tuyết Cần không thể có

được những dòng chữ sinh động và tinh vi đến lạ thường về cuộc sống sinh hoạttrong phủ Giả, từ việc mô tả không khí chung đến tìm hiểu những chi tiết nhỏ nhạt

nhất, và càng không thể uyên tâm đến mức tạo nên “bách khoa toàn thư” về cuộc

sống, văn hóa truyền thống Trung Hoa trong Hồng Lâu Mộng Khi so sánh támmươi hồi đầu của Thạc đầu ký do Tào Tuyết Cần viết và 40 hồi sau do Cao Ngạcviết ta cũng thấy được điều này Mặc dù Cao Ngạc là người rất chung thành với ý

đồ nghệ thuật của Tào Tuyết Cần, tuy nhiên, điều quan trọng ở đây không chỉ làTào Tuyết Cần với những trải nghiệm thực tế đã được diễn tả theo một cáchthức nào đó lên trang giấy, mà còn là những chân lý được tác giả rút ra từnhững trải nghiệm đó và chính cuộc sống mình đã được trải qua Đây cũng lànơi thể hiện sinh động nhất quan niệm riêng của tác giả vừa mang tính

triết lý, vừa mang những kinh nghiệm nhân sinh khiến cho Hồng LâuMộng không thể bị nhầm lẫn với bất kỳ một tác phẩm nào khác

Tác phẩm duy nhất Tào Tuyết cần để lại cho đời chính là “Thạch đầu kỳ” với

tám mươi hồ còn dở dang, có thể nói ông phông phải là loại nhà văn trước tác đẳng thân” Ông sáng tác trước hết là để giải tỏa nỗi lòng đã được tích tụ biết bao

tâm sự và cứ ngày càng chất lên chồng chất Trong quá trình sáng tác, ông cũng

thổ lộ: “mười năm đọc bộ sách này ở trong hiên Điệu hồng, thêm bớt năm lần” 1

Những câu thơ đề của Tào Tuyết Cần cũng cho thấy điều này: “Đầy trang những truyện hoang đường / Tràn trề nước mắt bao nhường chua cay” 2

Cũng có một số ý kiến đánh giá rất tâm huyết rằng: “Có lẽ trong lịch sử Trung Quốc, ngoại trừ Tư Mã Thiên viết Sử Ký, thì không còn ai giống Tào Tuyết Cần đã đốc hết tình cảm sâu xa và tâm huyết của mình vào việc trước tác” 3 Theo một số tư liệu để lại, điều này có nhiều lý do riêng, bở lẽ khí chất conngười Tào Tuyết Cần vốn là một nhân sĩ nhạy cảm và thông minh Ngay cả lúc gia

cảnh rơi vào tũng quẫn, bản thân khổ cực nhất, ông vẫn “thường uống rượu giải sầu và nhìn bọn người dung tục bằng con mắt khinh bỉ” 4 Đối với bối cảnh xã hộiđương thời với nhiều biến cố thăng trầm, không thiếu những gia tộc rơi vào cảnhngộ như nhà họ Tào, cũng không ít cậu ấm, công tử như Tào Tuyết Cần, nhưng để

lại cho đời chỉ có một bộ Hồng lâu mộng mà thôi Có thể nói, chính bản tính

vừa thâm trầm, vừa nhạy cảm trong con người Tào Tuyết Cần đã giúp ôngvượt qua những vòng xoáy thăng trầm vinh nhục của thời cuộc

“Sống trong phồn hoa, chết trong luân lạc” là sự khái quát rõ nét nhất về

cuộc đời và số phận Tào Tuyết Cần Thời nên thiếu, ông sống trong cảnh sau

sang tột đỉnh, như lại phải gặp cảnh “đám cỏ lều tranh, giường tre bếp đất”

“cả nhà rau cháo, rượu thường mua chịu” lúc cuối đời Tào Tuyết cần là người

đã đem cả tâm huyết và cuộc sống của mình hiến dâng cho Thạc đầu ký, và vào

1 Tào Tuyết Cần (1989), Hồng lâu mộng, 6 tập, Nxb Văn Nghệ Tp Hồ Chí Minh, tập 1 tr 27

đêm trừ tịch ông đã đem theo cõi lòng đầy bi phẫn và chí lớn chưa được toại

nguyện của mình hòa mình với thiên thu và để lại một Hồng lâu mộng cũng

sống với thiên thu

1.1.2 Cao Ngạc

Nhà văn luôn có ý thức phải tìm tòi cái mới, hướng đi mới để khẳng định bảnthân trước công chúng chính vì vậy, vấn đề trùng lặp và sao chép ý tưởng củangười khác là điều không thể chấp nhận được và là tối kỵ trong sáng tác vănchương Tuy vậy, trong xã hội Trung đại chưa có khái niệm bản quyền, và việc họviết tiếp hay chỉnh sửa tiếp tác phẩm của người khác là chuyện đương nhiên nếunhư có hứng thú với tác phẩm trước đó Họ có thể sáng tác thêm cho tác phẩmhoàn chỉnh theo ý muốn của tác giả hay mong muốn của chính học Cũng chính vìvậy, người đọc trong giai đoạn này vừa là người thưởng thức tác phẩm cũng có thểvừa là ngời đồng sáng tác với tác giả trên chính sản phẩm chứ không phải là ngườiđồng sáng tác trong quá trình tiếp nhận sản phẩm

Ngày nay, có rất nhiều tác phẩm từ thời xa xưa được lưu truyền dưới nhiềudạng dị bản, có tác phẩm chưa hoàn thành thì tác giả đã không còn sáng tác hoặcqua đời, có người vì quá yêu tác phẩm mình tiếp nhận nên đã dày công sáng tácthêm cho hoàn chỉnh Hồng Lâu Mộng của Tào Tuyết Cần là một trong những hiệntượng đặc biệt ấy, và sau đó nó không chỉ trở thành tuyệt tác của dân tộc TrungHoa mà còn là một trong những tác phẩm có giá trị lớn của nhân loại Hồng LâuMộng có hơn bốn mươi bộ sách viết tiếp, hơn hai mươi bộ phỏng tác Chính vì vậy,người ta coi việc viết tiếp Hồng Lâu Mộng của Cao Ngạc thực sự là điều phi

thường và dũng cảm, bởi lẽ: “Viết nối một tác phẩm chưa hoàn thành – lại là một tác phẩm bất hủ, - rõ ràng là một công trình hết sức khó khăn, nếu không nói là nguy hiểm” 5 Với sự ngưỡng mộ và trân trọng Tào Tuyết Cần, Cao Ngạc

đã dày công, tỉ mỉ nghiên cứu ý tứ nguyên bản để viết tiếp cho phù hợp “Vì thế, trong khi tất cả các bản viết nối khác đều bị quên lãng thì bản của Cao tiên sinh lại được vinh dự đứng chung với nguyên tác lưu lại đời sau”6 Chính điều

5 Nguyễn Huy Khánh (1991), Khảo luận tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa, Nxb Văn Học, tr.209

6 Nguyễn Huy Khánh (1991), Khảo luận tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa, Nxb Văn Học, tr.209

này này đã thể hiện sự xuất chúng về tài năng văn chương của Cao Ngạc

Cao Ngạc sinh năm 1738 tại Thiết Lĩnh, nay thuộc tỉnh Liêu Ninh, tênchữ là Lan Thự, Vân Sĩ Ông đặc biệt yêu thích Hồng lâu mộng, bản thân ông

cũng lấy biệt hiệu là “Hồng lâu ngoại sử” Những năm đầu triều địa nhà Thanh,

tổ tiên ông sống ở Bắc Kinh, ngay từ lúc còn nhỏ, ông thích đi du ngoạn cảnh đẹpquê hương và là người chăm học, ông thuộc làu kinh sử, rất giỏi văn bát cổ, tiểuthuyết, thi, từ, hí khúc, hội họa Chính vì chăm học nên Cao Ngạc chọn cho mìnhcon đường tiến thân theo nghiệp khoa cử Năm Càn Long thứ 53, ông đỗ cử nhân ,năm Càn Long thứ 60 (1795), ông đỗ tiến sĩ Năm 1801, ông làm chủ khảo trongcuộc thi Hương, sau đó ông làm Giám sát ngự sử ở Giang Nam rồi được thăng lênchức Hình khoa cấp sự trung Ông là người làm việc cẩn thận, tài năng, tiết tháonhưng về cuối đời lại phải sống trong cảnh thanh bần

Dù được làm quan trong một thời gian dài, dưới hai triều Càn Long – GiaKhánh, Cao Ngạc trải qua lắm hoạn nạn trên đường quan lộ Ông viết thêm bốn

mươi hồi sau cho “Thạch đầu ký” dựa trên nền tảng văn phong và ý tưởng của Tào Tuyết Cần Khi viết tác phẩm hoàn thành, ông đổi tên “Thạch đầu ký” chuyển thành “Hồng lâu mộng” Nhiều nhà nghiên cứu về “Hồng lâu mộng”.

Cho rằng, tuy rằng bốn mươi hồi sau của Cao Ngạc chưa thể sánh ngang với támmươi hồi đầu của Tào Tuyết Cần cả về mặt tư tưởng nghệ thuật lẫn nội dung.Nhưng cái quan trọng nhất là đóng góp to lớn của Cao Ngạc là đã tiếp tục đượctuyến ẩn dụ ám chỉ của Tào Tuyết Cần, về mặt tổng quan, bốn mươi hồi sau của

“Hồng lâu mộng” đã hoàn thành được kết cấu bi kịch của tác phẩm, nhính vì vậy, “Hồng lâu mộng” nhanh chóng được lưu truyền rộng rãi đến với người

đọc Những tiền tiết quan trọng trong tác phẩm như sự suy sụp nhà học giả, rồinhững tai ương xảy ra liên tiếp cuối cùng đến việc tịch biên gia sản, Bảo Ngọc

đi tu, Đại Ngọc chết và kết thúc cuộc tình duyên đầy bi kịch đã được Cao Ngạctiếp nhận và chuyển hóa từ chính sáng tác của Tào Tuyết Cần, đó là sự tiếp nốimột cách tài hoa Việc xử lý các chi tiết nghệ thuật đã thể hiện được dụng tâmcủa Tào Tuyết cần, đồng thời làm cho tác phẩm có sự nhất quán với những hồitrước tạo nên một không khí bi ai đậm đặc trong những hồi cuối với những sự

thương cảm, u uất đến nghẹ lòng

Cao Ngạc cũng đã thể hiện được bút pháp miêu tả sinh động với những chitiết liên quan đến Giả Chính làm Quan, Hạ Kim Quế, Đại Ngọc đốt khăn lụa vàtập thơ, chi tiết Tập Nhân lấy chồng Dẫu cho có một số thiếu sót không kế thừađược tinh thần nguyên tác của Tào Thuyết cần và chưa thoát khỏi một kết cục

“đại đoàn viên” trong truyền thống văn học Trung Hoa thời bầy giờ, nhưng có thể

nói rằng, bốn mươi hồi sau của Cao Ngạc viết hơn hẳn bất cứ phần viết tiếp nào

của các tác giả khắc Có thể nói, bốn mươi hồi sau của “Hồng lâu mộng” chính là

sự nối tiếp lý tưởng, tài tình với những ước mơ và kỳ vọng của tiến sĩ Cao

Ngạc, khiến cho tác phẩm trở thành một“thiên cổ kỳ thư” không lẫn vào đâu

giữa hàng trăm tác phẩm chương hồi trong văn học Trung Hoa hai triều đạiMinh – Thanh

1.2 Về tác phẩm Hồng Lâu Mộng

Hồng lâu mộng với tên gọi ban đầu là Thạc đầu kí, cùng với Tây du ký của

Ngô Thừa Ân, Tam Quốc chí diễn nghĩa của La Quán Trung, Thủy hử cả Thi Nại

Am, “Hồng lâu mộng” có một ví trí trang trọng trong và được coi là tứ đại danh tác của văn học cổ điển Trung Hoa “Hồng lâu mộng” được Tào Tuyết Cần sáng

tác trong khoảng thời gian giữa thế kỉ 18 triều đại nhà Thanh Cũng giống nhe

nhiều tiểu thuyết giai đoạn Minh – thanh, “Hồng lâu mộng” là tiểu thuyết chương

hồi, gồm 120 hồi, với 80 hồi đầu tiên do Tào Tuyết Cần viết, 40 hồi tiếp theo do

Cao Ngạc viết bổ sug và hoàn chỉnh thành sách Ngoài ra, “Hồng lâu mộng” còn

có tên gọi khác là “Thạch đầu ký”, có nghĩa là chuyện Thần Anh đầu thaixuống trần thế để trả nợ tình duyên rồi lại trở về kiếp đá Tình Tăng lục hayPhong Nguyệt bảo giám Thập nhị kim thoa lấy chuyện mười hai cô gái xinh

đẹp trong truyện để đặt tên “Hồng lâu mộng” là sự thể hiện tư tưởng đương

thời với tinh thần dân chủ, phê phán đời sống trong xã hội phong kiến nhiều đổithay, mục nát, lên án những giáo điều cổ hủ đã hàng ngàn năm ăn sâu bám rễtrong lòng xã hội, tác phẩm cũng đòi tự do yêu đương, mưu cầu hành phúc,khao khát bình đẳng tự do và giải phóng cá tính

Những câu chuyện của “Hồng lâu mộng” xoay quanh mối tình trắc trở của

hai anh em cô cậu Lâm Đại Ngọc và Giả Bảo Ngọc Đó là những diễn biếntrong một đại gia đình quý tộc đời Thanh, đi từ lúc vương giả cho đến lúc suytoàn, và kéo theo đó là số phận trắc trở của những nữ nhi trong đại gia đình ấy

“Hồng lâu mộng” mở đầu bằng huyền thoại luyện đá vá trời của Nữ Oa, luyện

xong ba vạn sáu ngàn năm trăm lẻ một viên nhưng bà chỉ dùng ba vạn sáu ngànnăm trăm viên, một viên còn lại thì để ở chân núi Thanh Nghạnh Một ngày nghenhà sư và đạo sĩ nói đến chuyện vinh hoa phú quý dưới hồng trần mà viên đá độnglòng phàm tục, xin hai người cho mình theo xuống trần gian Cây Giáng Châu vì từchịu ơn chăm bón của Thần Anh nên cũng xin xuống trần để trả nợ Từ đó cả haixuống hạ giới và sinh ra hàng loạt câu chuyện sau này cho đại gia đình họ Giả HọGiả vốn là gia tộc có công lao với triều đình, số lượng kẻ hầu người hạn trong nhàkhông đếm nổi Sống trong hai tòa dinh thự nguy nga tráng lệ nhất kinh thành làphủ Ninh Quốc và Vinh Quốc Vinh Quốc Công và Ninh Quốc Công là hai anh emruột, Ninh Công là trưởng, sau khi mất, con là Giả Đại Hóa tập tước Con cả GiảPhụ mất sớm, con thứ Giả Kính tập tước nhưng Giả Kính chỉ say mê tu tiên luyệnđan nên nhường cho con lớn là Giả Trân tập tước, con gái thứ là Giả Tích Xuânđược đem sang ở trong phủ Vinh Quốc Giả Trân (vợ là Vưu Thị) có một ngườicon trai là Giả Dung (vợ là Tần Khả Khanh), hai cha con phủ Ninh Quốc không lo

tu chí học hành, chỉ lo chơi bời cho thỏa thích, đảo lộn cả cơ nghiệp phủ Ninh Đối với Phủ Vinh Quốc, sau khi Vinh Công mất, con trưởng là Giả Đại Thiệntập tước Sau khi Giả Đại Thiện mất, vợ là Giả mẫu (họ Sử) trở thành người cầmcân nảy mực trong gia đình Giả mẫu sinh được ba con, con trưởng là Giả Xá (vợ làHình Phu Nhân) được tập tước Giả Xá có con trai là Giả Liễn (vợ là Vương HyPhượng) và con gái (con nàng hầu) là Giả Nghênh Xuân Em Giả Xá là Giả Chính(vợ là Vương Phu Nhân) được Hoàng Thượng đặc cách phong tước Giả Chính có

ba người con, con lớn là Giả Châu (vợ là Lý Hoàn) mất sớm để lại một con trai làGiả Lan, con gái thứ Nguyên Xuân tiến cung làm phi tử

Giả Bảo Ngọc là cậu ấm hai, ngay từ khi sinh ra đã ngậm một viên ngọc trongmiệng, Bảo Ngọc là niềm hy vọng lớn nhất của cả gia đình Ngoài ra còn có Giả

Thám Xuân và Giả Hoàn là con của nàng hầu Triệu Di Nương Giả Xá và GiảChính còn có một em gái tên Giả Mẫn, lấy chồng là Lâm Như Hải người Cô Tô,làm quan Diêm Chính thành Duy Dương, có một cô con gái tên Lâm Đại Ngọc Bố

mẹ mất sớm nên Lâm Đại Ngọc được bà ngoại là Giả mẫu rước về ở phủ VinhQuốc Trong Vinh Quốc phủ còn có gia đình của Tiết phu nhân, vốn là em gái củaVương phu nhân, cùng con trai cả Tiết Bàn và con gái Tiết Bảo Thoa vừa vào Kinhcùng đến ở Vì con gái của Giả Chính là Nguyên Xuân được vua phong là NguyênPhi nên khi Nguyên Phi được về thăm nhà thì phủ Vinh Quốc xây dựngvườn Đạiquan cực kì tráng lệ Sau khi Nguyên Phi trở về cung thì các vị tiểu thư của hai phủcùng Giả Bảo Ngọc dọn vào vườn ở Cảnh sắc trong vườn chẳng khác nào khungcảnh thần tiên Giả Bảo Ngọc và Lâm Đại Ngọc cùng nhau lớn lên, dần dần có tìnhcảm với nhau nhưng mọi người trong gia đình lại không muốn cuộc hôn nhân ấydiễn ra Lâm Đại Ngọc là người con gái dung mạo tuyệt sắc, lạicótài, nhưng tâmhồn vô cùng nhạy cảm vàmảnh mai, luôn nghĩ mình ăn nhờ ở đậu nên tính tìnhcàng thêm sầu thảm, đau buồnsinh ra bệnh tật Trong khi đó Tiết Bảo Thoa làngười con gái đài các, sắc sảo, đức hạnh theo đúng khuôn phép chuẩn mực phongkiến Nên Giả mẫu muốn cưới Tiết Bảo Thoa cho Giả Bảo Ngọc nhưng người BảoNgọc đã dành trọn trái tim mình làLâm Đại Ngọc, mong muốn lấy nàng làm vợ.Trong lúc thế lực nhà họ Giả lung lay do mắc tội với triều đình, cả hai phủ đềuphân li, kẻ chết người đi đày thì mọi người lại bày kế tráo hôn để cưới Tiết BảoThoa cho Giả Bảo Ngọc Lúc đám cưới diễn ra cũng là lúc Lâm Đại Ngọc uất ứcphát bệnh, ho ra máu mà chết Còn Giả Bảo Ngọc khi biết cô dâu không phải LâmĐại Ngọc mà là Tiết Bảo Thoa thì hết sức đau khổ, rồi lâm bệnh, cuối cùng xuấtgia đi tu Những người phụ nữ trong nhà họ Giả đều không ai có cuộc sống mĩmãn

Hồng lâu mộng được mệnh danh là bách khoa về văn hóa, xã hội TrungQuốc thế kỷ XVIII, vì tác phẩm đã phản ánh xã hội với tầm rộng lớn Hộ hoa

chủ nhân tổng bình Hồng lâu mộng, có đoạn nói: “Trong Hồng lâu mộng, nói về văn học thì có: Thơ từ, ca phú, văn thư, hý khúc, đối liễn, biến ngạch, tửu lệnh, chuyện vui, không lối văn nào là không hay Nói kỹ thuật thì có: cầm kỳ thi

họa, bói toán, thuốc men, làm nhà, trồng cây, nuôi chim, thả cá, nấu nướng thêu thùa, lớn nhỏ đều đủ Nói về nhân vật thì có: người chính, người tà, người ác, người thiện, người hào cường, người nhu nhược, nữ tướng đời trước, thi nữ ngoại dương, quỷ ma, tiên phật, ni cô, tăng đạo, cô đào, gái hát, tôi tớ, trộm cướp, lưu manh, vô lại, không thiếu một hạng nào Nói về sự việc thì có: tiệc tùng, yến ẩm, xa xỉ dâm ô, quan tham lại nhũng, nghi lễ cung đình, buồn vui suy thịnh, xử án đánh giặc, kinh kệ đàn tràng, bán buôn chạy chọt, việc gì cũng đủ Thậm chí những việc như: chết bệnh chết non, thuốc độc, tự vẫn, bị giết, trầm mình, nhảy sông, treo cổ, nuốt vàng, nuốt thuốc, đập đầu, thoát tinh … thảy đều đầy đủ, thật là bao la vạn tượng Tác giả không nghề gì không biết và không nghề gì không tinh” 7.

Với trái tim mẫn cảm với thời cuộc và ngòi bút sắc bén, Tào Tuyết Cầnkhông những tạo lên một “bộ bách khoa về văn hóa, xã hội Trung Quốc” trong

“Hồng lâu mộng” mà đây còn là một “bộ bách khoa về trái tim con người”.

Chúng ta thấy rõ, văn học là lương tâm của xã hội, và tâm lý xã hội cũng chính là

tâm lý con người Chính vì vậy, “Hồng lâu mộng” mang theo những câu chuyện

về số phận với những con người cụ thể, đó là những số phận điển hình chonhững giai cấp tầng lớp khác nhau trong xã hội

Vấn đề lớn lao nhất và mấu chốt trong “Hồng lâu mộng” chính là tấm

lòng cảm thương mà Tào Tuyết cần gửi gắm vào trong thế giới nhân vật nữ

Họ là những con người đã nếm trải tất cả những vinh nhục của cuộc sống, củađời người với bao nhiêu thăng trầm, buồn vui Đó là những con người biết ước

mơ, có lý tưởng và khát khao sống mãnh liệt, nhưng mơ ước lại không đượctoại nguyện nên điều đọng lại sâu lắng nhât trong tác phẩm chính là những

nỗi buồn miên man, là bi kịch của đời sống nhân loại “Hồng lâu mộng”

không chỉ phản ánh đơn thuần bộ mặt xã hội, mà thông qua đó Tào Tuyết Cầnthấu hiểu nó trong những vô vàn xáo động của xã hội, của thời đại mà ông đang

7 Nguyễn Đức Vân (1962), “Giá trị bộ tiểu thuyết Hồng lâu mộng”, Tạp chí

Nghiên cứu văn học, số 3, tr 61

sống “Hồng lâu mộng” là “bộ bách khoa về văn hóa, xã hội” mà thông qua bộ

bách khoa này cũng chính là tác phẩm này đã viết lên bản cáo trạng đanh thépdài dòng và đầy đủ, nhẹ nhàng và sâu sắc đối với xã hội đương thời

Không chỉ tố cáo, phê phán, “Hồng lâu mộng” còn mang sức mạnh của sự

khẳng định và cải tạo xã hội bằng hình ảnh của những con người mới, conngười mang tư tưởng dân chủ, dám đấu tranh cho tình yêu tự do, bênh vực lẽphải và cái đẹp Đó chính là hình ảnh xã hội Trung Quốc trong tương lai mà tácgiả đã chạm đến nhưng chưa nắm giữ được

2 TƯ TƯỞNG PHẬT GIÁO TRONG TIỂU THUYẾT HỒNG LÂU MỘNG

Nối tới Trung Quốc là nói tới Khổng giáo, và bất kỳ người Trung Hoa không

ít thì nhiều đều chịu ảnh hưởng tư tưởng của Khổng giáo hơn bất cứ một trườngphái triết học nào khác Là người Trung Quốc, Tào Tuyết Cần cũng không phải

ngoại lệ Trong suốt tác phẩm “Hồng lâu mộng”, Tào Tuyết Cần luôn đề cao vai

trò của người quân tử trong xã hội Vai trò của Nho giáo đã khoác lên cho chínhnhà văn và các nhân vật của mình một tấm áo nặng nề, họ phải khiên cưỡngmặc Dù ở địa vì nào đi chăng nữa thì những vấn đề về tu thân, tề gia, trị quốc,bình thiên hạ cũng phải luôn luôn tồn tại trong tư tưởng và chí thú của mỗi nam

nhân trong xã hội xưa Từ đó, trong “Hồng lâu mộng” Tào Tuyết Cần cũng đã

dựng lên những hình mẫu lý tưởng của một người quân tử trong con mắt xã hộiđương thời với những nhân vật như: Giả Chính (cha Bảo Ngọc), Giả Châu (ngườianh đã mất của Giả Bảo Ngọc), Chân Bảo Ngọc (một người họ hàng có hình dánggiống hệt Giả Bảo Ngọc), và sau này là Giả Lan (con trai Giả Châu) Đây là nhữngngười được được người đời hết lời ngợi ca Tào Tuyết Cần cũng khắc họa vai tròcủa những người phụ nữ lý tưởng trong xã hội phong kiến xưa qua lời bộc bạch của

Tiết Bảo Thoa: “Đám con gái chúng ta chỉ cần biết chữ để tính toán chi tiêu trong nhà, đâu cần phải học nhiều làm gì Càng không nên biết đến những chuyện văn chương, thi phú” Hình ảnh nàng Lý Hoàn, sau khi người chồng qua đời, đã thủ tiết

để trọng nghĩa trọn tình, như là hình mẫu của người góa phụ trong xã hội Ở tuổiđang xuân xanh, Lý Hoàn đã phải chấp nhận một cuộc đời ẩn dật, lấy việc thay

chồng nuôi dạy con nhỏ, chăm sóc cha mẹ già làm niềm vui duy nhất -đức hạnhthay nhưng cũng bất hạnh thay cho một người góa phụ trẻ đáng thương.

Những có lẽ, trong “Hồng lâu mộng”, ta cảm nhận được rằng, sau cùng thì

chính cái trật tự xã hội phong kiến với những lễ giáo cổ hủ hà khắc không cữu vãnnổi sự bế tắc và sụp đổ của nó Cuối cùng thì Giả Bảo Ngọc bỏ nhà đi tu, điều nàynói lên sự bế tắc của xã hội phong kiến Trung Quốc đương thời Dường như trêncục diện đó những ánh sáng tư tưởng Phật giáo được hiện lên nhưn một sợi chỉ đỏxuyên xuất để mọi người nhìn vào đó chiêm nghiệm điều mình cần rút ra, đíchmình cần hướng đến Mặc dù là người mang năng tư tưởng nho gia, nhưng TàoTuyết Cần cũng chịu ảnh hưởng khá sâu sắc của tư tưởng Phật giáo, sự kết hợp hài

hòa những tư tưởng và triết lý nhà phật trong “Hồng lâu mộng” đã đưa ông lên

một vị trí trang trọng trên văn đàn Trung Quốc Những nội dung chính của tưtưởng phật giáo gồm có một số vấn đề sau:

2.1 Thiên mệnh và duyên khởi

Là một nhà nho, ý thức hệ của Tào Tuyết Cần cơ bản vẫn là Nho gia Theotriết lý Nho gia thì thiên mệnh là vấn đề cốt lõi, và một nhân cách hoàn hảo theoquan niệm của Nho gia chính là làm sao phải biết được thiên mệnh như lời củaKhổng Tử Trong mối quan hệ giữa trời và người thì thiên mệnh có vai trò quyếtđịnh trong việc định đoạt số phận con người Tuy vậy, học thuyết thiên mệnh được

thể hiện trong “Hồng lâu mộng” không hề đơn giản, nó có thể trực tiếp hoặc

gián tiếp, lúc ẩn, lúc hiện và quan trọng hơn là Tào Tuyết cần thể hiện bằng thái

độ có lúc đồng thuận, có lúc phủ nhận, phản bác

Số phận mười hai cô gái đẹp của đất Kim Lăng là hình ảnh có nghĩa baotrùm, là những cuốn sổ ở Thái hư ảo cảnh Số phận của Kim Lăng thập nhị kimthoa được ghi chép, định đọat ở những cuốn sổ này (hồi 5) Cuộc đời của mỗi nhânvật gói gọn trong một lá số tiền định, với những bài thơ đầy ẩn ý, như lời sấm vĩ.Bảo Ngọc là người người may mắn đọc được những cuốn sách trời này, cho dùBảo Ngọc với “tư chất thông minh, tính tình mẫn tuệ”, nhưng cũng chẳng hiểuđược ý nghĩa từ bài thơ Đó là thiên cơ không thể tiết lộ, và đây cũng là dụ ý của

Tào Tuyết cần nhằm làm cho “Hồng lâu mộng” tăng sức hấp dẫn và gợi mở

những dòng cảm xúc, mạnh ngầm diễn tiếp của câu chuyện

Lúc nhân vật gặp tai họa bất ngờ, khó giải thích thì tư tưởng thiên mệnh đôikhi được thể hiện trực tiếp Ví dục như kKhi hai chị em Bảo Ngọc và Phượng Thưtrúng bùa Mã đạo bà, Giả Chính bất lực, chấp nhận mệnh trời: “Số chúng nó nhưthế cũng là mệnh trời, sức người không thể cưỡng lại được Hai cháu mắc bệnh bấtngờ tìm hết cách cứu chữa rồi mà vẫn chưa khỏi tưởng cũng là mệnh trời như thếnên để mặc kệ chúng nó” Tần Thị cũng đã tin mệnh mình đã hết trước khi chết:

“Người ta chữa được bệnh không chữa được mệnh” Và “định mệnh hiện hìnhtrong những sinh hoạt hàng ngày Trong những lần đánh toan hay gieo tửu lệnhđều có sự báo ứng của số kiếp”

Mệnh trời còn được biểu hiện qua các điềm báo Điềm báo trong sinh hoạt củacon người, trong thiên nhiên Cây hải đường phủ Giả nở hoa trái mùa, liền sau đóBảo Ngọc mất ngọc thiêng, gia đình họ Giả quyết định cưới Bảo Thoa cho BảoNgọc, Đại Ngọc chết Yếu tố điềm báo xuất hiện nhiều theo giấc mộng Đại Ngọc

mơ thấy người ta gọi mợ hai Bảo - điềm báo Bảo Thoa lấy Bảo Ngọc; Giả Mẫu mơthấy Nguyên phi về nhà thăm điềm báo - Nguyên Phi chết; Bảo Ngọc mơ thấyTình Văn đến chào để đi - điềm báo Tình Văn chết…Khi gặp phải một biến cố lớnlao, hoặc trước khi rời khỏi thế gian, các nhân vật thường được bám một, bốn mươihồi sau khi Cao Ngạc viết tiếp, vấn đề điềm báo thường được xuất hiện nhiều hơn

Từ việc ba chị em câu cá đến việc thưởng trăng rằm ở vườn Hội Phương đều cónhững dấu hiệu điềm báo Cùng với chiều hướng cây đổ vượn tan, Ninh – Vinhphủ mỗi lúc một hiu quạnh, hoang tàn lại thường xuất hiện những điều quái gở:tiếng quạ kêu, tin đồn vườn Đại Quan có ma…

Suốt quãng đời mười chín năm trần thế, Bảo Ngọc luôn được theo sát bởi hainhân vật Mang mang đạo sĩ và Diểu Diểu chân nhân là hai sứ giả nhà trời Viênngọc của Bảo Ngọc là vật nhắc nhở Bảo Ngọc không thể thoát khỏi vòng trói địnhmệnh Nhưng những thế lực huyền bí này đã chi phối nhân vật Trong Truyện Kiềucủa Nguyễn Du, hành trình gian nan trên bước đường đời của Thúy Kiều đã đượcsắp xếp theo ý định của trời được phát ngôn qua lời sư Tam Hợp và Đạm Tiên Hai

nhân vật đã mách bảo Kiều về con đường số mệnh Nhưng ở đây trong “Hồng Lâu Mộng” anh chàng Ngốc họ Giả khi biết được cơ trời (hồi 5), anh ta quên gần hết.

Viên ngọc là bản mệnh của mình nhưng anh ta cũng luôn đòi đập nát và quăng đi Những hành động của Bảo Ngọc thể hiện ý chí muốn chống lại mệnh trời đãsắp đặt cho mình Mặc cho dây trói vàng – ngọc, Bảo Ngọc say mê Lâm Đại Ngọc,

đã có lần muốn moi hết gan ruột để em Lâm hiểu được tâm tình Không chỉ Bảongọc, Đại Ngọc cũng không tin vào nhân duyên “Một bên ngọc báu một bên khóavàng” Viên ngọc là vật dẫn dắt Bảo Ngọc đến mối duyên vàng – ngọc nhưng anh

ta khẳng định: “Tôi có trái tim của tôi cần gì đến viên ngọc nữa” mà trái tim ấy lạithuộc về em Lâm rồi Bảo Ngọc mất ngọc, Đại Ngọc thầm nghĩ hay vì có mình màmất ngọc, có nghĩa những điều thuộc tiền định, số mệnh đều không đúng

Có thể nỏi, tình yêu của Bảo Ngọc và Đại Ngọc cũng là sự chống trả lại mệnhtrời Cuối cùng Bảo Thoa lấy Bảo Ngọc nhưng cuộc nhân duyên nhanh chóng kếtthúc Bảo Ngọc đi tu, chứng minh cho lòng chung thủy với người yêu bạc mệnh.Tào Tuyết Cần rõ ràng phục tùng số mệnh nhưng ông lại dường như khônghoàn toàn tin vào nó Đó là hai mặt tưởng như mâu thuẫn nhưng thực ra là thốngnhất Vấn đề thiên mệnh, số phận đôi khi là điểm tựa để tác giả lý giải cuộc đời củatừng nhân vật Nhưng trong mỗi số phận, tư tưởng định mệnh và những biến đổibiện chứng của cuộc sống là hai yếu tố song hành

Tào Tuyết Cần vẫn chỉ ra xu hướng tất yếu của hiện thực ngay cả lúc nói về

số phận Vì thế, trong “Hồng Lâu Mộng”, có lúc nhà văn rơi vào mâu thuẫn: “Tác

giả tỏ ra bất lực khi đưa ra những mệnh đề triết học khái quát để giải thích cuộcsống đã được miêu tả một cách xuất sắc” Theo lời Tần Thị: “Cơ đồ họ Giả nếukhông gìn giữ tất đến lúc vinh chán phải nhục Gánh nặng sinh tồn đặt lên vaiPhượng Thư, dù là bậc anh hùng trong đám quần thoa, cũng không thể ngăn cảnnổi cơn khủng hoảng trong từng tế bào” Khúc mười ba, Hảo sự chung, viết:

Xuân đi hương vẫn còn rơi

Nguyệt hoa gây vạ suy đồi vì ai

Nhà suy bởi tại Kính rồi

Nhà tan trước hết tội thời tại Ninh

Gây nên oan trái vì tình.

Từ trong cách miêu tả của nhà văn, người đọc thấy rằng thiên mệnh khôngphải là yếu tố duy nhất chi phối cuộc đời của các nhân vật Không phải lý thuyếtsiêu hình, chính từ cuộc sống xã hội phong kiến mục nát đã chi phối số phận bithương của những người con gái tài năng, xinh đẹp Tào Tuyết Cần đã xuất phát từquan điểm hiện thực để lý giải dẫu chưa thể bứt mình rời bỏ sự phụ thuộc vào thiênmệnh theo quan điểm Nho gia

Nếu thuyết số mệnh khiến cho con người yên tâm rằng nghèo hay giàu,hèn hay sang, khổ hay sướng, ngu dốt hay sáng dạ, yểu hay thọ đều là do số trười

đã định đoạt Thì thuyết Nghiệp báo cũng cho người ta sự yên trí tương tự: khigặp lành người ta bảo tại trước kia đã ở hiền, khi gặp dữ người ta lại bảo tại kiếp

xưa đã vụng đường tu Điều này đã được nêu ra trong Phật học từ điển: “Cái nghiệp đã định sẵn một cách chắc chắn, không cải đổi được Đó là cái nghiệp nhơn định sẵn chỗ thọ quả sướng hoặc khổ trong khi mình luân hồi Định nghiệp có hai thứ: định nghiệp lành và định nghiệp dữ Cái định nghiệp lành sắp đặt sẵn cái quả báo vui sướng cho mình hưởng Cái định nghiệp dữ sắp đặt sẵn cái quả báo buồn khổ cho mình chịu”8 Nhưng khi xem xét kỹ nội dung thìthuyết Nghiệp báo đã không giống với thuyết Số mệnh ở chỗ có thể thay đổituỳ theo ý muốn của con người Vì Số mệnh hay đúng hơn là Nghiệp báokhông phải ở đâu ngoài năng lực con người Mỗi người chính là kẻ thụ hưởng

mà cũng chính là chủ nhân sáng tạo ra đời mình, ra số mệnh mình Số mệnhkhông phải là một tự nhiên mà là một chế tạo của nhân duyên tâm hành

Từ đó ta thấy cơ sở và hạt nhân của định nghiệp chính là duyên khởithuyết Nói một cách đơn giản, Phật giáo cho rằng vạn vật do nhân duyên màsinh mà diệt, tất cả mọi vật, mọi sự đều nằm trong mối quan hệ nhân quả Mỗi

sự, mỗi vật trong vũ trụ đều đồng thời là nhân và duyên Nó là nhân để sinh

ra quả của nó nhưng cũng là duyên để giúp nhân khác tạo ra quả khác Nhânduyên ấy hoạt động trong vòng tuần hoàn nên triết lý Phật giáo đưa ra thuyếtgọi là Thập nhị nhân duyên Thập nhị nhân duyên gồm:

8 Đoàn Trung Còn (1992), Phật học từ điển, quyển 3, Nxb Tp HCM., tr 565