SINH VẬT NGOẠI LAI: cuộc xâm lấn âm thầm và nguy hiểm pptx

SINH VẬT NGOẠI LAI: cuộc xâm lấn âm thầm và nguy hiểm cuộc xâm lấn âm thầm và nguy hiểm Nguyễn Thị Bé Phúc * húng ta đang phải đối mặt với những thách thức về tình trạng suy giảm các n

SINH VẬT NGOẠI LAI:

cuộc xâm lấn âm thầm và nguy hiểm

cuộc xâm lấn âm thầm và nguy hiểm

Nguyễn Thị Bé Phúc * húng ta đang phải đối mặt với những thách

thức về tình trạng suy giảm các nguồn tài

nguyên sinh vật và đa dạng sinh học bởi nhiều

nguyên nhân, trong đĩ việc du nhập các lồi ngoại

lai được coi là một trong những mối đe dọa nguy

hiểm nhất Chúng đang tấn cơng các lồi bản địa,

phá vỡ cân bằng sinh thái và vượt khỏi tầm kiểm

sốt của con người

Khái niệm về sinh vật ngoại lai xâm hại

Sinh vật ngoại lai xâm hại trước hết là những

lồi khơng cĩ nguồn gốc bản địa, là lồi được tìm

thấy bên ngồi mơi trường tự nhiên của nĩ Một hệ

sinh thái tồn tại nhờ vào sự tiến hĩa lâu dài, những

mối quan hệ chặt chẽ giữa các lồi trong hệ sinh

thái bởi hàng trăm năm hoặc hàng ngàn năm cạnh

tranh, đào thải, thích nghi và hợp tác Sau khi xâm

nhập vào một hệ sinh thái, các lồi lạ cĩ thể khơng

thích nghi với điều kiện sống, bị các hệ sinh thái

đĩ loại trừ và do đĩ khơng tồn tại được Tuy nhiên

trong nhiều trường hợp, do thiếu vắng đối thủ cạnh

tranh và thiên địch như ở quê nhà cùng với điều

kiện sống thuận lợi, các lồi này cĩ điều kiện sinh

sơi nảy nở rất nhanh và đến một lúc nào đĩ làm

đảo lộn cân bằng, thay đổi hoặc hủy hoại hệ sinh

thái bản địa Lúc này nĩ trở thành lồi ngoại lai

xâm hại

Con đường du nhập của lồi sinh vật ngoại

lai

Theo tài liệu của Cục bảo vệ Mơi trường, sinh

vật ngoại lai cĩ thể xâm nhập vào một mơi trường

sống mới bằng nhiều cách Nĩ cĩ thể đi theo con

đường tự nhiên như theo giĩ, dịng biển và bám

theo các lồi di cư, nhưng quan trọng hơn cả là do

hoạt động của con người Cùng với sự phát triển

của giao thơng vận tải và hoạt động thơng thương,

con người đã mang theo, một cách vơ tình hay hữu

ý, các lồi sinh vật từ nơi này đến nơi khác thậm

chí đến những vùng rất xa quê hương của chúng

Các lồi này cĩ thể trà trộn trong hàng hố, sống

trong nước dằn tàu, bám vào các phương tiện vận

tải như tàu thuyền và nhờ đĩ được mang đến mơi

trường sống mới Nhiều lồi được du nhập một

cách cĩ chủ ý cho các mục đích kinh tế, giải trí,

nghiên cứu khoa học nhưng do khơng được kiểm

tra và kiểm sốt tốt đã bùng phát và gây ra nhiều

tác hại nặng nề Con người cũng đã chủ động du nhập nhiều lồi sinh vật nhằm phục vụ cho các mục đích như trồng trọt, chăn nuơi và lâm nghiệp.v.v , rồi sau đĩ chúng trở thành các lồi cĩ hại

Tác động của lồi sinh vật ngoại lai Tác động mà các lồi sinh vật xâm hại gây ra đối với mơi trường sống rất đa dạng như: Cạnh tranh với các lồi bản địa về thức ăn nơi sống; lai giống với các lồi bản địa làm suy giảm nguồn gen; ăn thịt các lồi bản địa; phá huỷ và làm suy thối mơi trường sống; truyền bệnh và ký sinh trùng

Kinh nghiệm cho thấy, nhiều lồi ngoại lai xâm hại khơng thể hiện tác hại của chúng ngay khi được du nhập vào mơi trường mới mà thường trải qua một giai đoạn "tích luỹ" Giai đoạn này dài hay ngắn tuỳ thuộc vào từng lồi cũng như vào đặc điểm mơi trường mà chúng được du nhập Tuy nhiên, cĩ nhận xét chung là các hệ sinh thái đã bị tác động và biến đổi thường dễ bị ảnh hưởng hơn các hệ sinh thái nguyên sinh, chưa bị tác động Cũng cần chú ý là nhiều lồi ngoại lai xâm hại khơng chỉ gây ảnh hưởng trực tiếp đối với mơi trường và đa dạng sinh học Nhiều khi ảnh hưởng gián tiếp của chúng rất phức tạp và gây những tổn thất đáng kể cho cơng tác bảo tồn hoặc đời sống cộng đồng

Một số lồi sinh vật ngoại lai xâm nhập vào Việt Nam

Ốc bươu vàng: Trước năm 1975, ốc bươu vàng

du nhập vào Việt Nam với số lượng nhỏ để làm cảnh Ban đầu, đây được coi là loại thực phẩm giàu đạm, dễ nuơi trồng, mang lại lợi ích kinh tế cao Năm 1989, chúng được nhập với số lượng lớn phục vụ mục đích nuơi xuất khẩu tại 2 trại ở vùng ðồng bằng Sơng Cửu Long Tuy nhiên, do khơng kiểm sốt được nên chúng đã theo dịng nước thải vượt qua ruộng lúa ao hồ và nhanh chĩng lây lan trên diện rộng gây tổn thất lớn, nhất là cho nơng nghiệp Vụ hè thu năm 1994, ốc bươu vàng đã làm mất trắng và phải trồng lại hàng nghìn héc-ta lúa ở ðồng bằng sơng Cửu Long Bên cạnh đĩ, ốc bươu vàng cịn làm thay đổi ''lưới thức ăn'' trong hệ sinh thái và cĩ nguy cơ lai giống với nhiều lồi ốc bản

địa dẫn đến suy giảm nguồn gen Việc sử dụng một số loại hố chất để tiêu diệt lồi

ốc này cịn cĩ thể gây ơ nhiễm mơi

C

* Giảng viên BM Mơi Trường & PTBV, Khoa Kỹ thuật – Cơng

nghệ - Mơi trường E-mail: ntbphuc@agu.edu.vn

trường Chi phí cho chiến dịch ốc bươu vàng trong

cả nước lên tới hàng trăm tỷ ñồng Hiện nay, ốc

bươu vàng vẫn tồn tại với số lượng nhỏ trong các

hệ sinh thái ñồng ruộng, ao hồ Tuy nhiên, do áp

dụng biện pháp quản lý tổng hợp nên chúng ta ñã

cơ bản khống chế ñược sự bùng phát thành dịch

trên phạm vi rộng và duy trì sự phát triển của

chúng dưới ngưỡng gây hại kinh tế Hàng năm, nhà

nước vẫn tiếp tục ñầu tư kinh phí cho việc giám sát

và kiểm soát ốc bươu vàng

Chuột Hải ly: ñược nhập khẩu ñể nuôi thử

nghiệm từ ñầu năm 2000 với mục ñích phát triển

chăn nuôi, lấy thịt da xuất khẩu và chống ñói

nghèo Có tên trong danh sách 100 loài sinh vật

xâm hại nguy hiểm nhất trên thế giới, tại một số

quốc gia chuột Hải ly ñã phá huỷ hệ sinh thái ñất

ngập nước, làm hư hỏng ñê ñiều, bờ kênh, bờ sông,

ăn cả những cây nông nghiệp Chuột hải ly giao

phối nhiều và sinh sản 3 lứa/năm, mỗi lứa ñẻ từ

4-11 con, thành thục sau 4 tháng tuổi Hang của

chúng sâu 15m, rộng 0,7m Chúng còn mang các

mầm bệnh như lao, lao tủy, lao da, … gây bệnh

cho người và vật nuôi, gây ảnh hưởng xấu ñến các

ñộng vật khác Tuy nhiên do kịp thời phát hiện tác

hại tiềm tàng của chúng ñối với nông nghiệp, ñê

ñiều và thậm chí ñến sức khoẻ con người nên Bộ

Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn ñã ban hành

quyết ñịnh tiêu huỷ toàn bộ số chuột ñã và ñang

nuôi trên phạm vi cả nước

Cây mai dương: ðây là loài cỏ dại nguy hiểm

ñứng hàng thứ ba và nằm trong danh sách 100 loài

sinh vật lạ xâm lấn trên thế giới Mai dương, dân

gian thường gọi là cây hoa xấu hổ hoặc là cây hoa

trinh nữ, ñang là mối ñe dọa ñối với hệ sinh thái

của các rừng quốc gia Có nguồn gốc từ Trung

Nam Mỹ, hiện nay loài cây này ñã có mặt tại hầu

hết các nước nhiệt ñới Cho ñến nay, mai dương ñã

chứng tỏ là loài cây có sức sống mãnh liệt Hạt cây

rất nhẹ và có móc, nhờ vậy nó có thể phát tán ñi xa

nhờ gió, hay trôi theo dòng nước Hạt của chúng có

thể nảy mầm sau 2-3 năm Chỉ sau 3 tháng, một

cây con có thể phát triển cao tới 6 m, ñường kính

tán cây 1 - 2 m Cây mai dương phát triển nhanh

chóng, số lượng tăng gấp ñôi sau 1 năm Và trong

khoảng diện tích ñó, không một loại cây cỏ nào có

thể cạnh tranh ñược với nó Tại Vườn quốc gia

Tràm Chim, huyện Tam Nông tỉnh ðồng Tháp, cây

mai dương ñang bao phủ một diện tích rộng lớn

tương ñương với khoảng gần 1/3 tổng diện tích của

khu vườn (2000/8000ha) Chúng lấn át các bãi cỏ

năn - là thức ăn quan trọng của bầy sếu ñầu ñỏ -

một trong những ñối tượng thu hút khách du lịch

làm ảnh hưởng gián tiếp ñến công tác phát triển du

lịch Nếu không có các biện pháp phòng ngừa kịp

thời và hiệu qủa thì toàn bộ ñồng cỏ ngập nước của

Vườn Quốc gia Tràm Chim, hay các Vườn quốc

gia Cát Tiên, khu vực hồ Trị An sẽ bị bao phủ hoàn toàn

Bèo Nhật Bản: Có nguồn gốc từ Nhật Bản, xâm nhập vào VN từ những năm 1930 theo ñường biển và cho ñến nay ñã trở thành loài cây phổ biến trên toàn quốc Tác hại của bèo Nhật Bản là cản trở giao thông ñường thuỷ, tắc nghẽn hệ thống tưới tiêu, cản trở ánh sáng mặt trời xâm nhập vào nước, làm giảm lượng oxy hoà tan, thay ñổi thành phần các loài thực vật thuỷ sinh và kéo theo sự thay ñổi cấu trúc quần xã ñộng thực vật và hệ sinh thái thuỷ vực Xác bèo khi phân huỷ sẽ gây ô nhiễm nước và ảnh hưởng ñến nguồn nước sinh hoạt của người dân

Cá hổ pirana: trong khoảng thời gian

1996-1998, trên thị trường cá cảnh nước ta xuất hiện và buôn bán loại cá hổ pirana, hay còn gọi là cá kim cương, cá răng, tên khoa học là Serralmus nattereri ðây là loài cá có nguồn gốc từ lưu vực sông Amazon, Nam Mỹ, thuộc loại ăn thịt, hung

dữ Nhiều nước ñã có quy ñịnh nghiêm ngặt khi nhập loài này, vì khi chúng có mặt trong sông, ñộng vật thuỷ sinh sẽ bị tiêu diệt toàn bộ, tác hại khó mà lường hết ñược Trước nguy cơ này, Bộ Thủy sản sau ñó ñã có chỉ thị nghiêm cấm nhập khẩu và phát triển loại cá hổ pirana

Sáo ñá xanh: Tại VN, ñã phát hiện sáo ñá xanh

ở Hải Dương, Hưng Yên vào mùa ñông

1975-1976 Sáo ñá xanh là loài chim phàm ăn, làm giảm

số lượng các loại côn trùng bản ñịa, phá hoại mùa màng Chúng còn trừ khử nhiều loài chim bản ñịa, chiếm cứ nơi làm tổ, làm biến ñổi ña dạng sinh học của nhiều vùng (Nguồn: Tài liệu của Phòng Bảo tồn thiên nhiên – Cục Môi trường)

Hoa ngũ sắc: Ở VN, hoa ngũ sắc ñược trồng làm cây cảnh ở nhiều nơi và hiện chưa gây hại rõ rệt, nhưng sẽ trở thành loài cỏ dại như ở nhiều nước trên thế giới Chúng ñã gây thiệt hại lớn cho nông nghiệp của hơn 50 nước trên thế giới (Nguồn: Tài liệu của Phòng Bảo tồn thiên nhiên – Cục Môi trường)

Hiện nay, ở nước ta chưa có cơ quan nào tiến hành ñánh giá, thống kê ñầy ñủ về sự xâm nhập của sinh vật lạ, nhất là những loài mới Ban ñầu chúng chiếm một diện tích nhỏ nhưng nguy cơ tiềm ẩn thì rất lớn, gây ảnh hưởng trực tiếp cho môi trường, sản xuất nông nghiệp, và ñời sống cộng ñồng

Biện pháp phòng ngừa

ða dạng sinh học cung cấp ba dạng lợi ích chính: dịch vụ sinh thái, tài nguyên sinh học và lợi ích xã hội Hơn 40% nền kinh tế thế giới và 80% nhu cầu của người nghèo trên Trái ñất có nguồn gốc từ ña dạng sinh học

Hành ñộng du nhập cố ý các loài lạ là một trong

những chương trình nguy hiểm nhất ảnh hưởng tới

ña dạng sinh học và các nền kinh tế

ðể giải quyết vấn ñề này, biện pháp phòng

ngừa ñược ưu tiên hàng ñầu vì một khi sinh vật

ngoại lai xâm hại ñã thích nghi và phát triển thì chi

phí ñể tiêu diệt chúng là rất lớn và hầu như rất khó

tiêu diệt hoàn toàn

Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN)

ñã ñưa ra một tài liệu hướng dẫn phòng chống các

sinh vật ngoại lai (IUCN Guidelines for the

Prevention of Biodiversity Loss Caused by

Invasive Alien Species) bao gồm:

- Nâng cao nhận thức của người dân trên thế

giới về tác hại của sinh vật ngoại lai xâm hại ñối

với ña dạng sinh học, sức khoẻ con người và kinh

tế xã hội;

- Ưu tiên cho công tác ngăn chặn sự du nhập

của các loài sinh vật ngoại lai ở qui mô quốc gia

cũng như trên toàn thế giới;

- Giảm thiểu sự du nhập vô tình hoặc nhập lậu

sinh vật ngoại lai;

- Xem xét kỹ lưỡng các tác ñộng một loài sinh

vật có thể gây ra trước khi quyết ñịnh nhập chúng;

- Khuyến khích và thực hiện các biện pháp

kiểm soát và tiêu diệt các loài sinh vật ngoại lai

xâm hại cũng như từng bước nâng cao hiệu quả

của các biện pháp ñã có;

- Tăng cường khung luật pháp cũng như hợp tác

quốc tế trong việc phòng ngừa việc du nhập, kiểm

soát và tiêu diệt các loài ngoại lai xâm hại.