TỔNG QUAN VỀ ĐẶC ĐIỂM, TÁC DỤNG CỦA VỊ THUỐC HẠNH NHÂN TRONG Y HỌC CỔ TRUYỀN VÀ TRONG Y HỌC HIỆN ĐẠI (Prunus armeniaca L.)

LỜI CAM ĐOANEm xin cam đoan tiểu luận “Tổng quan về đặc điểm, tác dụng của vị thuốc Hạnh nhân trong Y học Cổ truyền và trong Y học hiện đại” là bài nghiên cứu của riêng em và chưa từng đ

HỌC VIỆN Y DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM

BỘ MÔN THỰC VẬT – DƯỢC LIỆU – ĐÔNG DƯỢC

NGUYỄN THỊ ANH THƯ

CỔ TRUYỀN VÀ TRONG Y HỌC HIỆN ĐẠI

(Prunus armeniaca L.)

HỌC VIỆN Y DƯỢC HỌC CỔ TRUYỀN VIỆT NAM

BỘ MÔN THỰC VẬT – DƯỢC LIỆU – ĐÔNG DƯỢC

NGUYỄN THỊ ANH THƯ

CỔ TRUYỀN VÀ TRONG Y HỌC HIỆN ĐẠI

(Prunus armeniaca L.)

Nơi thực hiện:

1 Học viện Y dược học cổ truyền VN

2 Thư viện Đại học Dược Hà Nội

HÀ NỘI – NĂM 2020

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành tiểu luận này, đầu tiên em xin gửi lời cảm ơn đến giảng viên

ThS.Trần Thị Thu Hiền đã giảng dạy, hướng dẫn chúng em tận tình từng buổi học trên lớp và trong quá trình viết tiểu luận

Em chân thành cảm ơn quý thầy cô Bộ môn Thực vật – Dược liệu – Đông dược đã cungcấp những kiến thức, tạo cho em những tiền đề nhờ đó mà em hoàn thành bài luận củamình tốt hơn

Em cũng xin gửi lời cảm ơn đến Ban giám hiệu, Phòng Đào tạo cùng toàn thể các thầy côHọc viện Y Dược học Cổ truyền đã dạy dỗ, tạo điều kiện thuận lợi cho chúng em học tập

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Sinh viên

Nguyễn Thị Anh Thư 1654010020

LỜI CAM ĐOAN

Em xin cam đoan tiểu luận “Tổng quan về đặc điểm, tác dụng của vị thuốc Hạnh nhân

trong Y học Cổ truyền và trong Y học hiện đại” là bài nghiên cứu của riêng em và

chưa từng được công bố trước đây Số liệu, kết quả trình bày trong tiểu luận là trung thực,không sao chép của bất cứ công trình nghiên cứu nào Không có nghiên cứu nào củangười khác được sử dụng trong khóa luận này mà không được trích dẫn theo quy định

Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Sinh viên

Nguyễn Thị Anh Thư 1654010020

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

LỜI CAM ĐOAN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC BẢNG vii

DANH MỤC HÌNH viii

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ CÂY THUỐC – VỊ THUỐC 3

1.1 Tổng quan về họ Hoa hồng 3

1.2. Tổng quan về cây Mơ – Prunus armeniaca 3

1.2.1 Đặc điểm thực vật 3

1.2.2 Phân bố sinh thái 4

1.2.3 Bộ phận dùng – thu hái – chế biến [6,11] 4

1.3 Dược liệu Hạnh nhân 5

1.3.1 Mô tả 5

1.3.2 Vi phẫu 5

1.3.3 Thành phần hóa học 6

1.3.4 Định tính [2] 7

1.3.5 Tiêu chuẩn dược liệu [2] 8

1.3.6 Tác dụng dược lí [4,6,11] 8

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN

CỨU 9

2.1 Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu 9

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu 9

2.1.2 Địa điểm nghiên cứu 9

2.1.3 Thời gian nghiên cứu 9

2.2 Phương pháp nghiên cứu 9

2.2.1 Phương pháp nghiên cứu 9

2.2.2.Phương tiện, công cụ nghiên cứu 9

2.2.3 Các chỉ tiêu nghiên cứu 10

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 11

3.1 Tìm hiểu tác dụng của vị thuốc Hạnh nhân trong Y học Cổ truyền và một số bài thuốc cổ phương có vị thuốc Hạnh nhân 11

3.1.1 Vị thuốc Hạnh nhân và tác dụng trong Y học Cổ truyền 11

3.1.2 Một số bài thuốc dân gian có vị thuốc Hạnh nhân 11

3.1.3 Một số bài thuốc cổ phương có vị thuốc Hạnh nhân 13

3.1.4 Phân tích bài thuốc Ma hoàng thang 15

3.1.5 Một số chế phẩm hiện đại có vị thuốc Hạnh nhân 19

3.2 Tìm hiểu tác dụng của Hạnh nhân trong Y học hiện đại 21

3.2.1 Tác dụng ức chế xơ hóa mô kẽ thận ở bệnh thận mãn tính của Amygdalin [15] 2

1 3.3.2 Tác dụng dược lý của dịch chiết xuất Hạnh nhân và Amygdalin trên tế bào gan bị tổn thương và ung thư tế bào gan [14] 22

3.3.3 Tác dụng giảm đau, chống viêm và ức chế receptor H1 của Amygdalin và dịch chiết Hạnh nhân [16] 23

KẾT LUẬN 25 TÀI LIỆU THAM KHẢO 1

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt Viết đầy đủ

ALT Aspartate aminotransferaseAST Alanine aminotransferase

DANH MỤC BẢNG

1 Bảng 3.1 Một số bài thuốc dân gian có sử dụng Hạnh nhân 22

2 Bảng 3.2 Một số bài thuốc cổ phương có vị thuốc Hạnh nhân 24

3 Bảng 3.3 Phân tích các vị thuốc trong bài thuốc Ma hoàng thang 26

4 Bảng 3.4 Phân tích bài thuốc Ma hoàng thang 28

5 Bảng 3.5 Một số chế phẩm hiện đại có chứa vị thuốc Hạnh nhân 30

DANH MỤC HÌNH

1 Hình 1.1 Hình thái của cành Mơ – Prunus Armeniaca 13

4 Hình 1.4 Các thành phần hóa học trong Hạnh nhân 16

5 Hình 3.1 Cơ chế chống khối u của Amygdalin 31

ĐẶT VẤN ĐỀ

               Hạnh nhân là nhân hạt khô của quả cây Mơ Tên Hán Việt của loài cây này là

"hạnh" (杏), tên khoa học là Prunus armeniaca L., thuộc họ Hoa hồng Rosaceae Từ xa

xưa mơ được nhiều dân tộc trên thế giới, nhất là ở phương Đông biết đến Mơ là loại quả

có giá trị dinh dưỡng rất cao, chứa nhiều vitamin và những chất chống oxy hoá mạnh,không những được dùng làm thuốc, món ăn mà còn có công dụng làm đẹp Thịt quả mơ

có chứa một số acid như acid citric, acid tartric, các flavonoid, carotenoid có tác dụngkháng viêm, bảo vệ màng tế bào, tăng cường hệ miễn dịch và chống lão hóa, phòng chốngbệnh ung thư, tim mạch Hạt của quả mơ chứa nhiều chất béo được dùng để pha chế nhiềusản phẩm trong ngành mỹ phẩm; và glycosid cyanogenic là amygdalin khi bị men thủyphân thành hydrogen cyanide (HCN) Liều nhỏ amygdalin có tác dụng trấn tĩnh trung khu

hô hấp, chữa ho, hen, khó thở; tuy nhiên quá liều sẽ dẫn đến buồn nôn, rối loạn hô hấp,ngạt thở và có thể tử vong

Trong Y học Cổ truyền, Hạnh nhân có vị đắng, tính ôn, có ít độc; có tác dụnggiáng khí, chỉ khái, bình suyễn, nhuận trường, thông tiện Với công dụng như vậy, hạnhnhân có mặt trong nhiều bài thuốc được lập phương từ hàng trăm năm trước và cho đếnnay vẫn có công dụng hiệu quả, được ứng dụng trong những chế phẩm hiện đại Như cácphương thuốc Ma hoàng thang, Ma Hạnh Thạch Cam thang, Tiểu thanh long thang Một

số chế phẩm hiện đại có tác dụng chữa ho, hen phế quản được ưa dùng hiện nay có mặtHạnh nhân trong thành phần như Thuốc ho Bảo thanh, Thuốc Hen P/H, Thuốc ho MaHạnh

Năm 2019, đại dịch COVID-19 xuất hiện đầu tiên ở Vũ Hán, Trung Quốc sau đólan rộng trên khắp thế giới Bên cạnh việc điều trị bằng Y học hiện đại, các bác sĩ, các nhànghiên cứu khoa học cũng đã nghiên cứu tác dụng của các vị thuốc, phương thuốc cổtruyền trong việc hỗ trợ điều trị Và kết quả cho thấy các bài thuốc YHCT rất có hiệu quảtrong quá trình điều trị Các bệnh nhân ở giai đoạn đầu của bệnh sau khi dùng thuốc đãkhông tiến triển nặng hơn Các phương thuốc cũng được áp dụng trong giai đoạn phụchồi, giúp cải thiện chức năng các bộ phận trong cơ thể Cùng với Ma hoàng, Cam thảo,

Hạnh nhân là một trong số các vị thuốc được sử dụng nhiều nhất trong các giai đoạn củabệnh, từ nhẹ đến nặng [17,18].

Để hiểu rõ về vị thuốc hạnh nhân, từ đặc điểm hình thái, cách thu hái chế biến, bào

chế và công dụng tương ứng, tác dụng của hạnh nhân, em thực hiện tiểu luận “Tổng

quan về đặc điểm, tác dụng của vị thuốc Hạnh nhân trong Y học Cổ truyền và trong

Y học hiện đại” với hai mục tiêu chính:

1, Tìm hiểu tác dụng của Hạnh nhân trong Y học Cổ truyền và một số bài thuốc cổ phương chứa vị thuốc hạnh thuốc.

2, Tìm hiểu tác dụng của Hạnh nhân trong Y học hiện đại trong 10 năm gần đây.

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ CÂY THUỐC – VỊ THUỐC

Họ Hoa hồng có khoảng 115/3000 loài thực vật, phân bố toàn cầu, chủ yếu ở vùng

ôn đới Bắc bán cầu Việt Nam có 20 chi, khoảng 130 loài, chủ yếu mọc hoang, một sốloài được trồng làm cảnh (Hoa hồng, Đào) hay ăn quả (Táo, Lê, Mận, Mơ)

1.2 Tổng quan về cây Mơ – Prunus armeniaca

Mơ thuộc chi Prunus trong họ Hoa hồng Một số loài cây thuộc chi Prunus như Mận

(Prunus domestica), Đào (Prunus persica), Mơ ta (hay mơ Nhật Bản) (Prunus mume),

Mơ tây (quả hạnh) (Prunus armeniaca), Hạnh nhân (Prunus dulcis) – thường lấy hạt để

làm thực phẩm Hiện nay ở Việt Nam, theo quy định của Dược điển, vị Hạnh nhân được

dùng làm thuốc là nhân hạt của quả Mơ tây Prunus armeniaca, có độc và vị đắng

MƠ 杏

Tên khoa học: Prunus armeniaca L (Armeniaca vulgaris Lamk)

Tên khác: Ô mai, hạnh, khổ hạnh nhân

Tên nước ngoài: Abricotier (Pháp), Má pheng (Thái),

Họ: Hoa hồng (Rosaceae) [6,11]

1.2.1 Đặc điểm thực vật

Cây nhỏ cao 4-5m, có khi hơn Lá mọc so le, cuống phiến lá hình bầu dục, nhọn ởđầu, mép lá có răng cưa nhỏ Hoa mọc đơn độc ở kẽ những lá đã rụng, có cuống ngắn,màu trắng, thơm; đài hình bánh xe, 5 răng nhỏ; tràng 5 cánh mỏng Quả hạch, hình cầu,

có lông tơ mịn, khi chín màu vàng, đầu quả hơi nhọn, mặt bên có một đường rãnh; hạtnhẵn Mùa hoa tháng 1-2; mùa quả tháng 4-5 [6,11]

Hình 1.1 Hình thái của quả Mơ – Prunus armeniaca

1.2.2 Phân bố sinh thái

Có nguồn gốc từ Trung Quốc hay Nhật Bản Ở Việt Nam, mọc hoang và được trồngnhiều nhất ở vùng xung quanh chùa Hương (huyện Mỹ Đức), Cao Bằng, Lạng Sơn, BắcGiang Mơ là cây của vùng ôn đới, ưa khí hậu ôn hòa [6,11]

1.2.3 Bộ phận dùng – thu hái – chế biến [6,11]

Bộ phận dùng: Quả và hạt

Quả mơ được hái vào tháng 3-4 (tháng 2-3 âm lịch), khi quả mơ chín (vỏ vàng) Sau

đó được chế thành Bạch mai hoặc Ô mai

Chế bạch mai hay diêm mai: mơ đã phơi héo, dùng muối sát đều, bỏ vào vại muối

(không thêm nước) 3 ngày 3 đêm thì vớt ra, phơi cho tái rồi lại cho vào vại muối lần thứhai, thêm một ngày một đêm nữa, rồi phơi thật khô Muối thấm vào quả mơ kết tinh thànhmột mảng trắng

Chế ô mai: hái quả già đem về tãi mỏng ở những nơi mát trong 3 ngày cho héo, sau

đó đun nước sôi, cho quả mơ vào đến khi da mơ nhăn lại, cho vào chõ rồi lại phơi Làm

hư vậy 6-7 lần tới khi quả mơ tím đen (Kiểu 9 lần đồ, 9 lần phơi hay cửu chưng cửu sái.)

1.3 Dược liệu Hạnh nhân

KHỔ HẠNH NHÂN

Semen Armeniacae amarum

Hạnh đắng, Hạnh nhân đắng

Hạt lấy ở quả chín được bỏ hạch cứng đã phơi hay sấy khô của cây Mơ

(Prunus armeniaca L.), họ Hoa hồng (Rosaceae) [2]

1.3.1 Mô tả

Hạt hình tim dẹt, dài 1 cm đến 1,9 cm, rộng 0,8 cm đến 1,5 cm, dày 0,5 cm đến 0,8

cm Mặt ngoài màu nâu vàng đến màu nâu thẫm Một đầu hơi nhọn, một đầu tròn, 2 mặtbên không đối xứng Ở đầu nhọn có rốn vạch ngắn nổi lên Ở phía đầu tròn có một hợpđiểm với nhiều vân màu nâu sẫm tỏa lên vỏ hạt mỏng, hạt có 2 lá mầm màu trắng kem,nhiều dầu béo Không mùi, vị đắng [2]

Hình 1.2 Hình thái Hạnh nhân

1.3.2 Vi phẫu

Vỏ hạt có những tế bào đá hình gần tròn tập hợp thành khối, thành tế bào dày, rõ rệt

và đồng nhất, đường kính 60 μm đến 90 μm Nhìn phía trên, tế bào đá có hình tam giác tù,thành tế bào rất dày ở đỉnh [2]

Hình ảnh vi phẫu của Hạnh nhân trong một nghiên cứu so sánh Hạnh nhân và Đào nhân của các nhà khoa học Hàn Quốc [19]:

Hình 1.3 Vi phẫu Hạnh nhân

1.3.3 Thành phần hóa học

Nhân hạt mơ chứa 35-40% chất béo, 3% chất amygdalin C20H27O11 và men emunsin.Amygdalin chịu tác dụng của men emusin cho acid cyanhydric (HCN), andehyd benzoic (C6H5CHO) và glucose (C6H12O6) Năm 1951, người ta phát hiện trong dung dịch hạt mơ acid pangamic (về sau là vitamin B-15) với một tỷ lệ khá cao Vitamin B-15 có tác dụng kích thích quá trình chuyển hóa oxy trong tế bào Các chất béo chủ yếu trong dầu hạt mơ

là acid oleic và acid linoleic [4,6]

Hình 1.4 Các thành phần hóa học trong Hạnh nhân

1.3.4 Định tính [2]

A Nghiền vài hạt dược liệu với nước, ngửi thấy mùi đặc biệt của benzaldehyd

B Lấy 0,1 g bột dược liệu cho vào một ống nghiệm, nhỏ vào mấy giọt nước, treomột băng giấy nhỏ có tẩm acid picric bão hòa vào phía trên mặt dược liệu, nútkín ống nghiệm, ngâm ống trong cách thủy khoảng 10 min, bằng giấy thuốc thử

sẽ chuyển sang màu đỏ gạch Giấy tẩm acid picric bão hòa: Thấm ướt giấy bằng

dung dịch acid picric bão hòa (TT), để khô ngoài không khí Trước khi dùng

thấm ướt bằng dung dịch natri carbonat 10 %

C Phương pháp sắc ký lớp mỏng (Phụ lục 5.4)

Bản mỏng: Silica gel G

Dung môi khai triển: Cloroform – ethyl acetat – methanol – acid formic (15 :

40 : 22 : 10), dùng sau khi pha và được để ở 5 °C đến 10 °C trong 12 h

Dung dịch thử: Lấy 2 g bột dược liệu vào bình Soxhlet, thêm một lượng

dicloromethan (TT) thích hợp Đun hồi lưu 2 h bỏ dịch chiết dicloromethan Lấy

bã bay hơi hết dung môi đến khô, thêm 30 ml methanol (TT), đun hồi lưu 30min, để nguội, lọc

Dung dịch chất đối chiếu: Hòa tan amygdalin chuẩn trong methanol (TT) để

được dung dịch có nồng độ khoảng 2 mg/ml

Dung dịch dược liệu đối chiếu: Nếu không có chất đối chiếu lấy 2 g Khổ hạnh

nhân (mẫu chuẩn), tiến hành chiết như mô tả ở phần Dung dịch thử

Cách tiến hành: Chấm riêng biệt lên bản mỏng 5 μl mỗi dung dịch trên Triển

khai sắc ký đến khi dung môi đi được khoảng 12 cm, lấy bản mỏng ra để khôtrong không khí, nhúng nhanh bản mỏng trong dung dịch acid phosphomolybdic

8 % trong ethanol chứa acid sulfuric 15% Sấy bản mỏng ở 110 °C đến khi cácvết hiện rõ Trên sẳc ký đồ của dung dịch thử phải có các vết có cùng màu sắc

và giả trị Rf với các vết trên sắc ký đồ của dung dịch dược liệu đối chiếu hoặcphải có vết có cùng màu sắc và giá trị Rf với vết của amygdalin trên sắc ký đồcủa dung dịch chất đối chiếu

1.3.5 Tiêu chuẩn dược liệu [2]

- Độ ẩm: không quá 7.0%.

- Không bị ôi: nghiền vài hạt dược liệu với nước nóng, không được ngửi thấy mùi ôi

của dầu

- Tạp chất: không được có tạp chất và lẫn những mảnh vụn của vỏ quả trong.

- Hoạt chất: dược liệu phải chứa không dưới 3,0% amygdalin (C20H27NO11), tính theo dược liệu khô kiệt

- Bảo quản: nơi khô mát, tránh mốc mọt.

1.3.6 Tác dụng dược lí [4,6,11]

Amygdalin trong hạnh nhân vào cơ thể phân hủy thành HCN HCN làm giảm oxymáu và sự cảm thụ với oxy của các tế bào của hệ thần kinh trung ương khiến hệ thần kinhtrung ương bị rối loạn Khi uống liều nhỏ amygdalin, chất HCN giải phóng từ từ có tácdụng trấn tĩnh trung khu hô hấp, do đó có tác dụng chữa ho

Vitamin B15 có tác dụng kích thích quá trình chuyển hóa oxy trong tế bào làm cho

tế bào chóng hồi phục và làm cho cơ thể chậm già Hiện nay vitamin B15 được dùngtrong những bệnh về tim, phổi, viêm gan và xơ gan trong giai đoạn đầu

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN VÀ PHƯƠNG

PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng, địa điểm và thời gian nghiên cứu

2.1.1 Đối tượng nghiên cứu

* Vị thuốc Hạnh nhân

* Các tài liệu, bài viết, tạp chí, sách báo, các nguồn thông tin chính thống có đề cập

và cung cấp thông tin về Hạnh nhân

+ Sách “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” của GS.TS Đỗ Tất Lợi

+ Giáo trình “Dược học cổ truyền” của PGS.TS Phạm Xuân Sinh

+ Sách “Phương tễ học” - Hoàng Duy Tân, Hoàng Anh Tuấn

+ Sách “Phương tễ học” - PGS.TS Nguyễn Nhược Kim

+ 577 bài thuốc dân gian gia truyền – Âu Anh Khiêm

+ Các đề tài, luận văn, luận án có liên quan đến Hạnh nhân

2.1.2 Địa điểm nghiên cứu

Học viện Y dược học Cổ truyền Việt Nam

2.1.3 Thời gian nghiên cứu

Từ tháng 9-10 năm 2020

2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Phương pháp nghiên cứu

Tiểu luận được thực hiện dựa trên các tài liệu, báo cáo, các luận văn, luận án củanhững người đi trước từ đó phân tích, tổng kết lại Phương pháp nghiên cứu sử dụng trongtiểu luận:

- Phương pháp mô tả hồi cứu

- Phương pháp thống kê, phân tích, tổng hợp

2.2.2.Phương tiện, công cụ nghiên cứu

- Máy tính, điện thoại để tra cứu

- Bút, sổ ghi chép

- Mạng Internet

2.2.3 Các chỉ tiêu nghiên cứu

- Trình bày được tác dụng của vị thuốc Hạnh nhân trong Y học Cổ truyền

- Trình bày một số bài thuốc dân gian chứa vị thuốc Hạnh nhân

- Trình bày một số bài thuốc chứa vị thuốc Hạnh nhân

- Phân tích bài thuốc “Ma hoàng thang” có chứa vị thuốc Hạnh nhân.

- Trình bày một số chế phẩm hiện đại có chứa Hạnh nhân trong thành phần

- Trình bày một số tác dụng của Hạnh nhân trong Y học hiện đại trong 10 năm gầnđây