Tiểu luận giáo dục học đại cương vai trò của các yếu tố tác động tới sự hình thành và phát triển nhân cách cá nhân, minh họa bằng thực tiễn công việc

MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 2 1 Vai trò của giáo dục 2 2 Quan điểm của Hồ Chí Minh trong trích đoạn “Hiền dữ phải đâu là tính sẵnPhần nhiều do giáo dục mà nên” (Nửa đêm) 3 3 Từ quan đi.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

THI KẾT THÚC CHƯƠNG TRÌNH BỒI DƯỠNG

HÌNH THỨC THI: BÀI TẬP LỚN Tên chủ đề: Từ quan điểm của Hồ Chí Minh trong trích đoạn:

“Hiền dữ phải đâu là tính sẵn Phần nhiều do giáo dục mà nên” (Nửa đêm)

Thầy/cô hãy phân tích và nêu suy nghĩ của mình về vai trò của các yếu tố tác động tới sự hình thành và phát triển nhân cách cá nhân, minh họa

bằng thực tiễn công việc của Thầy/ cô trong nhà trường với đặc điểm và

bối cảnh của giáo dục hiện nay.

Tên chuyên đề:

Mã phách:

Hà Nội - 2021

MỤC LỤC

Trang

2 Quan điểm của Hồ Chí Minh trong trích đoạn “Hiền dữ phải

đâu là tính sẵn/Phần nhiều do giáo dục mà nên” (Nửa đêm) 3

3

Từ quan điểm của Hồ Chí Minh trong trích đoạn “Hiền dữ

phải đâu là tính sẵn/Phần nhiều do giáo dục mà nên” để làm

rõ vai trò của các yếu tố tác động tới sự hình thành và phát

triển nhân cách cá nhân

5

MỞ ĐẦU

Giáo dục được coi là đồng nghĩa với sự phát triển Có thể khẳng định rằng không có giáo dục thì không có bất cứ sự phát triển nào đối với con người, đối với kinh tế, văn hoá - xã hội Nhờ có giáo dục mà cái di sản tư tưởng và kỹ thuật của thế hệ trước truyền lại cho thế hệ sau, các di sản này được tích luỹ ngày càng phong phú làm cho xã hội được phát triển

Trước đây giáo dục bị pha loãng theo thời gian và chia cắt theo không gian, thì ngày nay tác động của giáo dục tới sự phát triển của cá nhân, phát triển kinh tế - xã hội ngày càng trở nên rõ nét và có thể tìm thấy kết quả sự tác động này trong mọi tế bào của đời sống vật chất tinh thần của xã hội Người

ta không nhìn thấy dấu ấn trực tiếp của giáo dục trên những sản phẩm, di sản hữu hình, nhưng đều nhận thức được sự hiện hữu vô hình của giáo dục ở bất

cứ những gì do con người sáng tạo thông qua hàm lượng trí tuệ cần thiết làm

ra những sản phẩm đó

Không chỉ có vai trò trong sự phát triển xã hội, giáo dục còn có vai trò quan trọng trong hình thành và phát triển nhân cách cá nhân, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ “Hiền dữ phải đâu là tính sẵn/Phần nhiều do giáo dục mà nên” Câu thơ trên của Người mang đậm tính triết lý và có giá trị to lớn đối với quá trình phát triển giáo dục trong bối cảnh hiện nay

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

1 Vai trò của giáo dục

Đối với nước ta trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta và Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn quan tâm đến sự nghiệp giáo dục ngay sau khi Cách mạng Tháng Tám thành công trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ ngày 3/8/1945 Đảng và Bác đã đề ra chín nhiệm vụ cấp bách cho cách mạng trong đó có nhiệm vụ giáo dục và từ đó đến nay giáo dục luôn là vấn đề trung tâm của mọi đường lối chiến lược, sách lược của Đảng ta và được xác định là nguồn gốc, động lực của sự phát triển toàn diện đất nước Đặc biệt trong thời

kỳ đổi mới Đại hội VI, Đại hội VII của Đảng đã khẳng định phát triển giáo dục và khoa học là quốc sách hàng đầu Hội nghị lần thứ 2 Ban Chấp hành Trung ương khoá VIII đã nêu ra định hướng chiến lược phát triển giáo dục đào tạo trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đến đại hội Đảng lần thứ

IX và thứ X tiếp tục khẳng định các luận điểm đã nêu trong các kỳ đại hộ và chỉ rõ: Phát triển giáo dục và đào tạo, khoa học và công nghệ là quyết sách hàng đầu

Những quan điểm đó không chỉ dừng lại ở tư tưởng chỉ đạo mà còn là chủ trương chiến lược, là sự đảm bảo cho tương lai, tiền đồ của dân tộc Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội Đảng ta khẳng định: “Nguồn lực lớn nhất, quý báu nhất của chúng ta là tiềm lực con người Việt Nam, trong đó có tiềm lực trí tuệ” và “mọi chính sách xã hội đúng đắn về hạnh phúc con người là động lực to lớn phát huy mọi tiềm năng sáng tạo của nhân dân trong sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội” [1, tr.34]

Để thực hiện chủ trương chiến lược đó, một trong những giải pháp quan trọng hàng đầu được Đảng ta xác định là phát triển giáo dục Bởi vì chỉ có giáo dục mới tạo ra nguồn nhân lực cao đáp ứng với yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, yếu tố cơ bản nhất thúc đẩy đất nước phát triển nhanh bền vững

2

Đáp ứng với tình hình phát triển mới của đất nước, nhất là yêu cầu của cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và hội nhập quốc tế hiện nay, trên lĩnh vực giáo dục và đào tạo, Báo cáo chính trị tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng đã xác định: “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát triển con người” [3, tr.189] Đây là quan điểm, chủ trương lớn của Đảng, thể hiện sự nhất quán của Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo nhằm nâng cao chất lượng

nguồn nhân lực, phát triển con người qua các kỳ Đại hội, song đã có những

phát triển mới đáp ứng với sự phát triển của tình hình thế giới và đất nước

2 Quan điểm của Hồ Chí Minh trong trích đoạn “Hiền dữ phải đâu

là tính sẵn/Phần nhiều do giáo dục mà nên” (Nửa đêm)

Giáo dục là quá trình toàn vẹn hình thành nhân cách, được tổ chức có mục đích, có kế hoạch, thông qua hoạt động và quan hệ giữa nhà giáo dục và người được giáo dục nhằm chiếm lĩnh kinh nghiệm xã hội của loài người Giáo dục là quá trình tác động tới thế hệ trẻ về đạo đức, tư tưởng, hành vi nhằm hình thành niềm tin, lý tưởng, động cơ, thái độ, hành vi, thói quen ứng

xử đúng đắn trong xã hội Khi bàn về vai trò yếu tố giáo dục trong sự phát triển nhân cách con người, Bác Hồ đã viết trong bài thơ “Nửa đêm” (Nhật ký trong tù) “Hiền dữ phải đâu là tính sẵn Phần nhiều do giáo dục mà nên”

Theo quan niệm của Hồ Chí Minh con người ta khi mới sinh ra vốn bản chất là tốt, nhưng chỉ sau do ảnh hưởng của giáo dục và môi trường sống cùng

sự phấn đấu, rèn luyện của mỗi cá nhân mà hình thành những con người thiện, ác khác nhau Câu nói của người xưa trong Tam Tự Kinh: “Nhân chi

sơ, tính bản thiện” đã từng được Người nhắc lại nhiều lần trong các bài viết, bài nói chuyện Theo Người con người sinh ra bản chất là tốt, song trong xã hội luôn có thiện và có ác nên trong bản thân mỗi con người cũng có thiện và

ác Cái ác có là do ảnh hưởng của xã hội và sự biến đổi của mỗi người Đối với mỗi chúng ta, sống trong xã hội mới nhưng cái ác vẫn còn là do ảnh hưởng của những tàn dư của xã hội cũ Người viết: “Bản thân chúng ta đều chịu ảnh hưởng của xã hội cũ hoặc nhiều hoặc ít Cho nên trong người chúng

ta hoặc nhiều hoặc ít không tránh khỏi có cái ác, như tự đại, tự kiêu, tự tư, tự lợi” [5, tr.319] Nhưng cũng do sự tác động của xã hội, của chế độ mới cùng

sự cố gắng vươn lên của mỗi người thì cái ác sẽ mất dần “Với sự giúp đỡ của Đảng và Chính phủ, sự cố gắng học tập và cải tạo của mọi người, thì cái ác trong con nguời chúng ta càng ngày càng biến đi, cái thiện càng ngày càng tăng Theo Hồ Chí Minh chính sự tác động, sự giáo dục của xã hội cùng với khả năng và sự tiếp nhận của mỗi cá nhân, sự tác động đó đã làm nên bản chất thiện hay ác của mỗi con người trong xã hội

Có thể nói đây cũng chính là quan điểm cơ bản của Người về bản chất quá trình xã hội hoá cá nhân Đó là quá trình tương tác qua lại liên tục giữa một bên là xã hội và một bên là cá nhân Người không hoàn toàn tuyệt đối hoá vai trò tác động của xã hội hay vai trò tiếp nhận của cá nhân trong quá trình này Điều quan trọng tuỳ từng điều kiện cụ thể với từng cá nhân cụ thể

mà vai trò đó được thể hiện ở các mức độ khác nhau, thậm chí mâu thuẩn nhau Khi nói về sự tác động của xã hội, Người đặc biệt nhấn mạnh đến vai trò giáo dục của xã hội, nhất là với lớp người trẻ Người cho rằng để mỗi con người trở thành một người thiện, một công dân tốt, có ích cho xã hội thì sự tác động của xã hội, đặc biệt là quá trình giáo dục có một ý nghĩa thật to lớn Nội dung hai câu thơ trên đã thể hiện đầy đủ nhất những suy nghĩ của Người về tác động của xã hội và vai trò giáo dục trong quá trình phát triển nhân cách Kẻ hiền, người dữ trên đời đều không phải khi sinh ra đã là như thế, mà đó là kết quả trực tiếp của sự giáo dục trong xã hội: “Phần nhiều do giáo dục mà nên”

Quan điểm này cũng hướng đến mục tiêu: nếu xã hội chúng ta muốn có nhiều người hiền tài, hạn chế những điều ác, thì xã hội cần quan tâm đến việc giáo dục, đến việc đào tạo thế hệ mai sau Cũng hoàn toàn không phải ngẫu nhiên mà trong bài nói chuyện tại lớp học chính trị các giáo viên cấp II, cấp III toàn miền Bắc tháng 9 năm 1958, Hồ Chí Minh đã sử dụng thuật ngữ

“trồng người”: “Vì lợi ích mười năm thì phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người” [6, tr.182] Chúng ta phải đào tạo ra những công dân tốt

và cán bộ tốt cho nước nhà Điều này có nghĩa xã hội muốn có công dân tốt

4

thì cần vun trồng, săn sóc, chăm bón đầy đủ cho thế hệ sau như chúng ta chăm bón cho cây non Tuy nhiên, nếu chúng ta chăm bón, vun trồng cho cây non dễ bao nhiêu thì việc chăm bón vun trồng cho người hướng đến lợi ích của xã hội và dân tộc khó bấy nhiêu! Nhân cách không phải là cái bẩm sinh,

mà chủ yếu được hình thành bằng con đường xã hội hóa Với tiền đề vật chất

là cơ thể sinh học phát triển tới mức cao nhất của giới hữu sinh, thì sự tác động biện chứng giữa yếu tố môi trường xã hội và cá nhân đóng vai trò quyết định trong sự hình thành và biến đổi nhân cách Quá trình hình thành nhân cách nói riêng và hình thành con người nói chung đã được Marx chỉ ra từ lâu:

“con người vừa là chủ thể vừa là sản phẩm của lịch sử” và “con người tạo ra hoàn cảnh tới mức nào thì hoàn cảnh cũng tạo ra con người tới mức đó” [2, tr.419] Như vậy là con người với tư cách loài người đóng vai trò chủ động trong quá trình hình thành nhân cách của mình

3 Từ quan điểm của Hồ Chí Minh trong trích đoạn “Hiền dữ phải đâu là tính sẵn/Phần nhiều do giáo dục mà nên” để làm rõ vai trò của các yếu tố tác động tới sự hình thành và phát triển nhân cách cá nhân

Như đã nói trên, nhân cách con người là cái được hình thành chứ không phải hoàn toàn là cái được sinh ra Nhân cách con người được hình thành từ những yếu tố như: bẩm sinh - di truyền (trong đó có năng khiếu, tư chất), môi trường (tự nhiên - xã hội), giáo dục (nhà trường - gia đình - xã hội), hoạt động

cá nhân (quá trình tự bản thân rèn luyện, giáo dục mình) [4, tr.89] Trong đó vai trò và mức độ của từng yếu tố tham gia vào quá trình hình thành và phát triển nhân cách hầu như không giống nhau

Vai trò yếu tố bẩm sinh - di truyền Yếu tố này đóng vai trò là tiền đề,

yếu tố môi trường là quan trọng, yếu tố giáo dục là chủ đạo và yếu tố hoạt động cá nhân đóng vai trò là quyết định Từ những cơ sở lý luận này, đem đối chứng và vận dụng vào hai câu thơ: “Hiền dữ phải đâu là tính sẵn/Phần nhiều

do giáo dục mà nên” của Bác Hồ, chúng ta sẽ lần lượt làm sáng tỏ thêm giữa những lý luận về giáo dục nhân cách và nội dung mà Bác chuyên chở trong hai câu thơ này

“Hiền dữ phải đâu là tính sẵn / Phần nhiều do giáo dục mà nên”, Ở đây Bác đã chỉ ra được đúng với bản chất của đối tượng Đó là khẳng định: nhân cách con người là cái được hình thành chứ không phải hoàn toàn là cái được sinh ra “Hiền, dữ” là những mặt khác nhau trong tính cách con người Như vậy ý nghĩa giáo dục con người và nhân cách con người của Bác đã thoát hẳn khỏi quan niệm duy tâm xem con người như một “hiện tượng thần bí” Đồng thời thoát khỏi quan niệm duy vật siêu hình cho rằng có “con người bản năng” Trong câu thơ “hiền dữ phải đâu là tính sẵn”, Bác có sử dụng từ “phải đâu” như một lời phân bua, phân trần Và ở cấp độ mạnh hơn, “phải đâu” -như một sự phản đối đến kịch liệt các quan niệm duy tâm và duy vật siêu hình của các học giả xưa khi bàn về con người

Bẩm sinh – di truyền là những đặc điểm giải phẫu sinh lý của hệ thần kinh và các cơ quan cảm giác, vận động Tổ chức cơ thể của con người, như các giác quan, hệ thần kinh trung ương là những tiền đề sinh học, sinh lý học, tâm sinh học được xem như cơ sở vật chất và có ảnh hưởng tới sự phát triển con người. Thực tế đã chứng minh rằng, những khiếm khuyết về mặt cơ thể, về gen… đã có ảnh hưởng không nhỏ tới sự phát triển con người, tới thế giới quan, định hướng giá trị của họ, hay những năng khiếu bẩm sinh, những tài năng như tai nghe nhạc của Moza, mắt hội họa của Raphaen chính

là do các yếu tố sinh học chi phối. 

Một ví dụ khác là, ngày nay, người ta thường nhắc tới nhịp điệu sinh học (đồng hồ sinh học) như một cơ chế có ảnh hưởng không nhỏ tới hoạt động của con người, hay nhiều kết quả nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng, khi có một bên nào đó hoạt động hoặc ngừng hoạt động thì con người có sự thay đổi nhất định

Như vậy, bẩm sinh – di truyền đóng vai trò đáng kể trong sự hình thành

và phát triên nhân cách Chính nó tham gia vào sự tạo thành cơ sở vật chất của các hiện tượng tâm lý – những đặc điểm giải phẫu và sinh lý cơ thể, trong

đó có hệ thần kinh. 

6

Trong câu thơ “Hiền dữ phải đâu là tính sẵn/Phần nhiều do giáo dục mà nên”, ta lại thấy được quan niệm về tính cách và nhân cách con người mà Bác nêu lên rất khái quát Làm nên tính khái quát đó tôi nghĩ rằng phải là việc lựa chọn từ ngữ thật chính xác Bác không liệt ra các yếu tố kia nhưng đằng sau

nó là một sự ngầm định liệt kê rồi! từ ngữ mà Bác chọn “phần nhiều” cực hay! Nó như khái quát lên cái quy mô, cái biên độ rộng nào đó góp phần quyết định nên đối tượng “Nhân Cách”

Hàm ý mà Bác muốn gửi gắm trong câu thơ “Phần nhiều do giáo dục

mà nên” này đó là thừa nhận nhân cách con người là sự hợp thành và chịu sự tác động từ các yếu tố: bẩm sinh - di truyền, môi trường, hoạt động cá nhân Trong đó đã có sự ngầm định của Bác về: yếu tố bẩm sinh - di truyền (trong

đó có một phần năng khiếu, tư chất) là tiền đề ; yếu tố môi trường (tự nhiên

và xã hội) là quan trọng ; yếu tố giáo dục là chủ đạo (nhà trường, gia đình, xã hội); yếu tố hoạt động cá nhân là quyết định Bác đã không xem nhẹ các yếu

tố bẩm sinh - dy truyền; môi trường, lại không đề cao yếu tố giáo dục là chính yếu “Phần nhiều” chứ chưa phải là nhiều, chưa phải là tất cả! Dường như Bác muốn nhường chỗ cho cái vị thế cao nhất trong hàng ngũ những yếu tố góp phần hình thành và phát triển nhân cách ấy là “hoạt động cá nhân”

Vai trò môi trường (tự nhiên - xã hội) Hoàn cảnh tự nhiên chính là

những điều kiện tự nhiên nơi chủ thể sinh sống Mỗi cá nhân lại sống trong một lãnh thổ nhất định, có cái độc đáo của hoàn cảnh địa lý: Ruộng đồng và khoáng sản, núi và sông, trời và biển, mưa và gió, hoa cỏ và âm thanh Những điều kiện ấy quy định đặc điểm của các dạng, các ngành sản xuất, đặc tính của nghề nghiệp (tức những phương thức hoạt động của con người trong tự nhiên)

và một số nét riêng trong phạm vi sáng tạo nghệ thuật Qua đó, quy định các giá trị vật chất và tinh thần ở một mức độ nhất định Cho nên có thể nói rằng, tâm lý dân tộc mang dấu ấn của hoàn cảnh tự nhiên thông qua khâu trung gian

là phương thức sống Xét cho cùng, nhiều phong tục tập quán và các nét tâm

lí bản địa đều có nguồn gốc từ điều kiện và hoàn cảnh sống tự nhiên Có thể nói vậy là bởi nhân cách như là một thành viên xã hội, chịu ảnh hưởng của

điều kiện tự nhiên thông qua những giá trị vật chất và tinh thần, qua phong tục tập quán của dân tộc, của địa phương, của nghề nghiệp

Ví dụ: Ở nhiều vùng quê Việt Nam ngày nay vẫn còn truyền thống làm

lễ cầu mua, cầu mưa hay mừng gặt … phong tục này bắt nguồn từ điều kiện

tự nhiên của nước ta ( thích hợp trồng lúa nước, nhiệt đới có mưa theo mùa)

Ngược lại, hoàn cảnh xã hội lại có vai trò rất quan trọng trong quá trình hình thành và phát triển nhân cách Có thể nói vậy là bởi nếu không có sự tiếp xúc với con người thì cá thể lớn lên và phát triển trong trạng thái động vật, nó không thể trở thành một con người, một nhân cách Nhân cách đó là một sản phẩm của xã hội Như thế có nghĩa là đứa trẻ muốn trở thành nhân cách phải

có sự tiếp xúc với người lớn để nắm vững tri thức, kinh nghiệm lịch sử xã hội,

để được chuẩn bị trước vào cuộc sống và lao động trong văn hóa của thời đại. 

Vai trò yếu tố giáo dục (nhà trường - gia đình - xã hội) Như vậy ta

thấy rằng tuy nhân cách con người được quyết định bởi hoạt động cá nhân Song vai trò và thiên chức của giáo dục cũng thật là lớn lao, đã góp phần vào

sự hình thành và phát triển nhân cách con người Giáo dục với vai trò định hướng giá trị cho con người vươn tới đích đến là nhân cách Ở một góc độ khác yếu tố giáo dục ở đây cũng được hiểu với một cách tổng hoà đó là: giáo dục giữa nhà trường với gia đình và xã hội

Giáo dục giữ vai trò chủ đạo trong sự phát triển nhân cách Với nghĩa rộng, giáo dục bao gồm giáo dục nhà trường, giáo dục xã hội và giáo dục gia đình, trong đó giáo dục nhà trường là quá trình tác động một cách chuyên biệt, không chỉ cung cấp cho học sinh những tri thức khoa học cơ bản, hiện đại, mà thông qua việc dạy học còn hình thành ở học sinh những năng lực và phẩm chất trí tuệ, hứng thú Mặt khác, việc giáo dục thông qua các hình thức sinh hoạt tập thể và hoạt động xã hội công ích là những tác động đặc thù ảnh hưởng đến sự phát triển những phẩm chất đạo đức của nhân cách

Giáo dục xã hội thông qua sách báo, phim ảnh, truyền hình, giao tiếp xã hội … với những nội dung lành mạnh là những tác động tích cực hỗ trợ cho giáo dục nhà trường Giáo dục gia đình tuy không có chương trình, kế hoạch và

8