Tiểu luận học phần 1 đối tượng và phương pháp nghiên cứu môn hồ chí minh học

MỞ ĐẦU Hồ Chí Minh là một nhân vật vĩ đại, người anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa kiệt xuất Cuộc đời và sự nghiệp của Người là niềm tự hào của dân tộc ta, nhân dân ta Tư tưởng, đạo đức,[.]

Đứng trước một một nhân vật vĩ đại – Hồ Chí Minh, bao nhiêu côngtrình đó cũng chưa nói lên hết tầm vóc vĩ đại của Người, so với mong đợicủa nhân dân và bạn bè thế giới, so với yêu cầu công tác lý luận của Đảngta… Do vậy, chúng ta cần phải có một phương pháp luận và phương phápnghiên cứu thì mới làm rõ tính chất kỳ vĩ của Hồ Chí Minh

Hiện nay, vấn đề đang đặt ra là:

Thứ nhất, vẫn còn một bộ phận quan trọng tư liệu về Hồ Chí Minh

chưa được sưu tầm và khai thác đầy đủ Do đó, muốn cải tiến nâng cao chấtlượng nghiên cứu về Hồ Chí Minh, trước tiên cần phải sưu tầm, khai thácđược đầy đủ tư liệu chính xác, bảo đảm tính khoa học và tính thuyết phụccao

Thứ hai, Chưa xác lập những nguyên tắc phương pháp luận, chưa cải

tiến về phương pháp nghiên cứu Hồ Chí Minh, lâu nay các chuyên ngànhkhoa học khác nhau tham gia vào việc nghiên cứu Hồ Chí Minh, chủ yếuvận dụng phương pháp luận của chuyên ngành mình, hoặc bước đầu tiến lên

sử dụng phương pháp đa ngành ở các mức độ nào đó… các làm này chỉ đemđến hiệu quả nhất định chứ chưa thật sự phù hợp để nghiên cứu về Hồ ChíMinh Do đó, cần phải cải tiến và đổi mới phương pháp nghiên cứu và cần

có một phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu đặc thù về Hồ ChíMinh để công việc nghiên cứu đạt kết quả tốt hơn

Thêm vào đó, công tác nghiên cứu về Hồ Chí Minh đã và đang khôngngừng được mở rộng và phát triển cả về nội dung lẫn quy mô nghiên cứu

Từ chức năng, nhiệm vụ của một cơ quan, thậm chí của một số ít ngườichuyên trách, đến nay nó trở thành mối quan tâm của toàn xã hội Cácngành, các địa phương, các học viện và nhà trường… ít nhiều đã thành lậptrung tâm nghiên cứu, tổ nghiên cứu về Hồ Chí Minh Do đó, cùng với việcđổi mới và nâng cao chất lượng công tác lý luận, việc cải tiến và nâng caochất lượng nghiên cứu về Hồ Chí Minh cũng đang đặt ra như một vấn đề cấpbách

2 Phương pháp là gì?

Phương pháp là hệ thống các phương pháp, chuẩn mực, cách thức điềuchỉnh nhận thức và hoạt động của con người trong việc tiếp cận lý luận vàkhảo sát thực tế Phương pháp hình thành từ lý luận, nhưng không phải mộtchiều Lý luận đẻ ra phương pháp, phương pháp tác động trở lại lý luận, làmcho lý luận phát triển, hình thành lý luận mới; đến lượt nó, lý luận mới lại đẻ

1 GS Song Thành: Một số vấn đề phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu về Hồ Chí Minh, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1997, tr 28.

2 GS Song Thành: Một số vấn đề phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu về Hồ Chí Minh, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1997, tr 28.

3 GS Song Thành: Một số vấn đề phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu về Hồ Chí Minh, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1997, tr 28.

4 Hồ Chí Minh học là gì?

Hồ Chí Minh học là khoa học nghiên cứu về Hồ Chí Minh với tư cách là một chuyên ngành của khoa học chính trị - khoa học nghiên cứu về những vấn đề điều hành bộ máy nhà nước, những hoạt động của các giai cấp, chính đảng nhằm duy trì chính quyền và duy trì điều hành bộ máy nhà nước 1

5 Tư tưởng Hồ Chí Minh là g ?

Theo Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng, “Tư tưởng Hồ Chí Minh là một hệ thống quan điểm toàn diện và sâu sắc về những vấn đề cơ bản của cách mạng Việt Nam, kết quả của sự vận dụng và phát triển sáng tạo của chủ nghĩa Mác – Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta, kế thừa và phát triển các giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại; là tài sản thinh thần vô cùng to lớn và quý giá của Đảng và dân tộc ta, mãi mãi soi đường cho sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta giành thắng lợi”.2

II Phương pháp luận chung của khoa học xã hội và phương pháp luận nghiên cứu về Hồ Chí Minh

1 Phương pháp luận chung của nghiên cứu khoa học xã hội

Khoa học xã hội là một lĩnh vực rất rộng lớn bao gồm rất nhiều ngành

và chuyên ngành khoa học khác Theo nghĩa rộng, khoa học xã hội bao gồm

cả khoa học nhân văn, nghiên cứu khoa học về Hồ Chí Minh với tư cách làmột khoa học chuyên ngành nằm trong khoa học xã hội, có các phương phápluận nghiên cứu sau :

1.1 Nghiên cứu khoa học xã hội phải dựa vững chắc và nhất quán với quan niệm duy vật lịch sử Chủ nghĩa duy vật lịch sử với hệ thống chặt chẽ

1 Theo PSG, TS Nguyễn Khánh Bật: Những nhận thức cơ bản về chuyên ngành Hồ Chí Minh học, đăng

trên Đặc san Hồ Chí Minh học, Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh, Viện Hồ Chí Minh và các lãnh tụ của Đảng, số tháng 2 năm 2011.

2 Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, Hà Nội 2011.

các nguyên lý, các tư tưởng khoa học là nền tảng lý luận – phương pháp luận chung của tất cả khoa học Đây là nguyên tắc chủ đạo, là sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong quá trình nghiên cứu, nổi bật là mấy nét tổng quan sau đây:

- Vạch ra quy luật chung, phổ biến của mọi thời đại lịch sử là quy luật

về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ lực lượng sảnxuất Trên cơ sở quy luật này, chủ nghĩa duy vật lịch sử nhìn nhận lịch sửnhư một quá trình lịch sử tự nhiên Và lý luận về phương thức sản xuất, vềhình thái kinh tế xã hội đã làm sáng tỏ rằng, logic của cái tất yếu đi qua mọibiến thiên của lịch sử, xét đến cùng, kinh tế lá nhân tốt quyết định lịch sử

Tư tưởng này phải được coi là một trong những chìa khóa đối với ngườingiên cứu khi đi vào giải phẫu cơ thể phức tạp xã hội

- Vạch ra quy luật đấu tranh giai cấp như là sự phản ánh về mặt xã hộinhững mâu thuẫn của quan hệ kinh tế Hơn nữa, chủ nghĩa duy vật lịch sửxem đấu tranh giai cấp là một động lực để phát triển giai cấp Biện chứnggiữa kinh tế và xã hội, kinh tế và chính trị là biện chứng của sự phát triểntroong cách mạng và trong tổ chức xã hội, kể cả đời sống xã hội thuộc gềlĩnh vực văn hóa tinh thần

- Vạch ra vai trò của quần chúng và của cá nhân đối với hoạt động lịch

sử, sáng tạo lịch sử văn hóa và văn minh Lý luận này, lần đầu tiên xác lập

vị thế chủ động, tích cực của quần chúng lao động như là những chủ thể lịch

sử lý luận này đặt cơ sở niềm tin khoa học vào sức mạnh nhân dân trongcách mạng, đặc biệt là cách mạng vô sản Nó tôn vinh con người với tầmcao chủ nghĩa nhân đạo hiện thực Nó làm sáng tỏ bản chất của sự nghiệpgiải phóng con người, giải phóng giai cấp và nhân loại Nó vạch ra mối quan

hệ biện chứng giữa xã hội với cá nhân, giữa quần chúng và lãnh đạo trongchiến lược phát triển Nó hướng tới mục tiêu thực hiện sự phát triển toàn

diện của từng cá nhân, và sự phát triển của mỗi người là điều kiện cho sựphát triển của tất cả, xem đó là mục đích tự thân lịch sử.

- Chủ nghĩa duy vật lịch sử, bao quát mọi sự vận động xã hội hiện thực

đã khái quát lên nguyên lý về tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội, đồngthời khẳng định tính năng động và tính độc lập tương đối của ý thức xã hội.Gắn liền với nó là lý luận về con người hiện thực mang bản chất xã hộitrong tính thống nhất với bản chất sinh học, về biện chứng con người, nhâncách, cá nhân, cá thể với xã hội, với môi trường và hoàn cảnh, chỉ ra quyluật hình thành con người mới trong những điều kiện lịch sử mới thông quacải tạo và xây dựng

1.2 Nghiên cứu xã hội trên lập trường mácxít, trên quan điểm và phương pháp biện chứng duy vật và các quan hệ kinh tế để giải thích trạng thái hiện thực của ý thức tư tưởng và các quan hệ tinh thần

Nói rộng hơn, người nghiên cứu phải xử lý một chách biện chứng giữaquyết định luận kinh tế với quyết định luận xã hội trong sự phát triển củacon người và xã hội

Trong tác phẩm “ Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị”, cho thấy

tư tưởng của Mác chứa đựng ý nghĩa cực kỳ sâu sắc về tính quy định chếước lẫn nhau giữa kinh tế và xã hội, về tính tất yếu kinh tế là cái giá đỡ vậtchất cho mọi tất yếu chính trị, xã hội và tư tưởng Thấu triệt tư tưởng này làmột đảm bảo phòng ngừa không sa vào duy ý chí, duy tâm chủ quan về lịch

sử trong khi giải quyết thực tiễn các nhiệm vụ xã hội

1.3 Nghiên cứu khoa học xã hội, đặc biệt là nghiên cứu lý luận và lịch

sử tư tưởng phải tuân thủ phương pháp hệ thống, phải khảo sát mọi hiện tượng và quan hệ trong sự vận động, phát triển của nó và không nên quên rằng lôgic tư tưởng chỉ là sự phản ánh lôgic hiện thực, là tái hiện cái chủ quan trong cái khách quan mà thôi.

Lênin đòi hỏi rằng, toàn bộ tinh thần của chủ nghĩa Mác, tất cả hệthống của nó đều phải được nghiên cứu với yêu cầu là: Đối với mỗi nguyên

lý đều phải khảo sát về mặt lịch sử, có liên hệ với các nguyên lý khác và cóliên hệ với kinh nghiệm lịch sử cụ thể Chỉ như vậy mới nhận thức được mộtcách chân thực một tư tưởng khoa học, không chia cắt nó khỏi hoàn cảnhlịch sử, không cắt xén tùy tiện hoặc cô lập nó ra khỏi hệ thống để xuyên tácnó

Mối liên hệ giữa lịch sử và tư tưởng cũng là mối quan hệ giữa đời sốnghiện thực với ý thức tư tưởng Ở đó, mọi nghiên cứu về khoa học xã hội đòihỏi sự thấm nhuần sâu sắc tinh thần tôn trọng thực tiễn, tôn trọng sự thậtkhách quan, sự phân tích cụ thể một tình hình cụ thể, hướng mọi sự phântích của đối tượng và sự kiện theo quan điểm toàn diện, lịch sử cụ thể và cóquan điểm phát triển

Để nắm được bản chất của sự vật và phát hiện được quy luật sinhthành, phát triển của nó, đây là điểm cốt yếu của nghiên cứu khoa học xãhội Lênin cho rằng phải tránh sa lầy vào những chi tiết vụn vặt, biết vạch ramối quan hệ căn bản của lịch sử bên trong Đó là cái quyết định phát triển vàphát triển Ông xem đó như là một điều kiện quan trọng để nghiên cứu

1.4 Nghiên cứu khoa học xã hội là nghiên cứu xã hội và con người trong cơ cấu, tổ chức và các mối quan hệ của nó gắn với một thời đại lịch

sử nhất định, với một chế độ kinh tế và chế độ chính trị nhất định cùng với

hệ tư tưởng chi phối xã hội và thời đại đó

Xét đến cùng, lợi ích và quyền của con người là điểm nhạy cảm nhất

Đó là vấn đề thường trực trong quan hệ giai cấp, diễn ra trong xung đột vàđấu tranh giai cấp Do đó, mọi nghiên cứu về xã hội phải xuất phát từ trongđời sống hiện thực, từ các quan hệ lợi ích thực tiễn vật chất, từ quan hệquyền lực kinh tế và chính trị để lý giải các quan hệ tư tưởng và đời sốngtinh thần của con người trên quan điểm giai cấp Đi chệch khỏi quan niệm

và quan điểm đó không tránh khỏi tính chất duy tâm về lịch sử, tính mơ hồ

và sự không tưởng trong việc nhận thức bản chất thực sự của con người và

xã hội, của sự vận động lịch sử

Nhận thức được điều đó là nhận thức được cái căn bản, sâu xa của lịch

sử tức là nắm sự vật từ gốc và đối với con người, cái gốc chính là bản thâncon người

Có nhiều quan điểm khác nữa về trong lý luận – phương pháp luận duyvật lịch sử Song đây là những vấn đề cốt yếu nhất chi phối trực tiếp tớinghiên cứu khoa học xã hội, và cũng là vấn đề cần cụ thể hóa trong nghiêncứu về Hồ Chí Minh

2 Phương pháp luận nghiên cứu Hồ Chí Minh

Nói nguyên tắc phương pháp luận nghiên cứu chính là nói cái chung,cái phổ biến ở trình độ bản chất, có tính ổn định và sự sâu sắc cần thiết đủsức làm cơ sở dẫn dắt việc nghiên cứu đi tới mục tiêu đã định hướng Việcvận dụng những nguyên tắc chung đó vào chuyên ngành nghiên cứu Hồ ChíMinh để giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu đã vạch ra còn tuỳ thuộc vàotrình độ, kỹ nǎng của người nghiên cứu vốn rất khác nhau và tuỳ thuộc vàomức độ, phạm vi, giới hạn của mỗi đề tài cũng như những tình huống nghiêncứu cụ thể, xác định Trong chương này, chúng tôi đề cập tới ba nguyên tắc

cơ bản sau đây: - Nắm vững những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa duy vậtbiện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử - Quán triệt những quan điểm củaĐảng và chỉ dẫn của các nhà lãnh đạo Đảng và Nhà nước ta trong nghiêncứu về Hồ Chí Minh - Kế thừa có hoặc chọn lọc kinh nghiệm và thành tựucủa khoa học nghiên cứu về các vĩ nhân trên thế giới. 

2.1 Nắm vững những quan điểm cơ bản của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử 

Nguyên tắc này có tầm quan trọng hàng đầu đối với nghiên cứu khoahọc, đặc biệt là nghiên cứu khoa học xã hội và nhân vǎn, trong đó có nghiêncứu về Hồ Chí Minh Về thực chất, đây là sự quán triệt tinh thần và phươngpháp triết học mácxít vào công tác nghiên cứu Trong suốt cuộc đời hoạtđộng cách mạng, Hồ Chí Minh đã luôn đề cao vai trò dẫn đường của lý luậnMác - Lênin đối với hoạt động thực tiễn Người nhấn mạnh tới nét đặc sắccủa chủ nghĩa Mác - Lênin là tính biện chứng, là khoa học và cách mạng, là

sự thống nhất hữu cơ giữa lý luận và thực tiễn Lênin cũng xác định rằng,nếu chỉ dùng độc một từ thôi mà có thể nói lên được tiêu điểm của từ "duyvật lịch sử" của Mác, Ǎngghen thì từ đó chính là phép biện chứng TheoLênin, chủ nghĩa duy vật lịch sử là thành quả vĩ đại bậc nhất của lịch sử tưtưởng Nếu xem chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử

là một thể thống nhất, cái này ở trong cái kia và ngược lại thì áp dụng triếthọc này vào nghiên cứu đời sống xã hội, con người, như nghiên cứu Hồ ChíMinh chẳng hạn, ta thấy đó chính là áp dụng quan niệm duy vật và biệnchứng về lịch sử vào nghiên cứu Hồ Chí Minh Lâu nay, cách nói tắt: quanniệm duy vật về lịch sử hay "chủ nghĩa duy vật lịch sử" thường dẫn đến chỗkhông hiểu đầy đủ, dần dần trở thành hiểu sai theo khuynh hướng siêu hình,

xa dần bản chất mácxít vốn là biện chứng

- Quan điểm khách quan 

Đây là điểm xuất phát xác định mọi quan điểm nghiên cứu về xã hội vàlịch sử Quan điểm này có cơ sở từ việc giải quyết đúng đắn vấn đề cơ bảncủa triết học, coi bản chất của thế giới là vật chất, là cái có trước, tồn tại độclập với ý thức con người và ý thức con người có khả nǎng nhận thức, phảnánh cái vật chất khách quan ấy Mác đã từng định nghĩa, ý thức con người tachẳng qua chỉ là cái tồn tại được ý thức (tức là sự phản ánh tồn tại) Dướiánh sáng của triết học Mác, phạm trù cái khách quan được cắt nghĩa tườngminh trên cả hai phương diện Bản thể luận và Nhận thức luận Theo Mác và

Ǎngghen, cái khách quan là cái tồn tại bên ngoài con người, độc lập vàkhông phụ thuộc vào ý thức, nhận thức của con người Do đó, hoạt độngnhận thức chủ thể phải bắt đầu từ chỗ có một đối tượng cho chủ thể nhậnthức, cái đối tượng ấy tác động vào chủ thể, làm nảy sinh nhu cầu nhận thứccủa chủ thể Kết luận phương pháp luận mà các ông rút ra là không thể giảithích tư tưởng của thời đại, ý niệm tư tưởng của con người mà lại cǎn cứ vàobản thân tư tưởng, ý niệm ấy Đó là một thứ duy tâm lịch sử Phải cắt nghĩa

nó xuất phát từ toàn bộ hiện trạng, sự kiện, các quan hệ sản xuất - vật chất,cái trạng thái kinh tế đã dẫn đến sự phát sinh của tư tưởng đó ở đây có biệnchứng nhân - quả của đời sống hiện thực và hoạt động tư tưởng của conngười Tính khách quan bảo đảm cho mọi nghiên cứu đạt được sự chân thật,đúng đắn, đến gần với chân lý và quy luật Do đó, chỉ những nghiên cứu nàotuân thủ tính khách quan mới có thể đem lại kết quả mang độ tin cậy Nó xa

lạ với những suy đoán chủ quan thoát ly thực tiễn, những kết quả khôngchân thực Ǎngghen có nói một câu nổi tiếng: Hãy gọi tên sự vật đúng nhưbản thân nó Đó chính là một đòi hỏi nghiêm ngặt trong việc tôn trọng tínhkhách quan của đời sống hiện thực Yêu cầu tính khách quan của chủ nghĩaduy vật biện chứng là khách quan trong xem xét nhận thức, đánh giá, pháthiện bản chất, quy luật; trong sự sinh thành, biến đổi, phát triển, chuyển hoá,tương tác biện chứng giữa các mặt, các sự vật, hiện tượng Nó khác về bảnchất với chủ nghĩa khách quan tư sản vốn là một chủ nghĩa tự nhiên, mô tảchất đống sự kiện, che lấp bản chất tất yếu bằng một sự mô tả tuỳ tiện cáchiện tượng thứ yếu, vụn vặt Một nét đặc sắc khác về nhận thức trong phạmtrù cái khách quan là ở chỗ, triết học Mác tôn trọng cái khách quan trongtính thống nhất với việc đề cao nǎng lực chủ quan con người Đây là biệnchứng của sự thâm nhập, chuyển hoá lẫn nhau giữa cái khách quan và cáichủ quan theo lôgích phát triển Nó là sự thống nhất hai mặt của cùng mộtquá trình: mặt thứ nhất, khách quan hoá chủ quan, đó là quá trình chính xáchoá kết quả tư duy và hành động, làm cho cái chủ quan ngày càng phù hợp

hơn với cái khách quan, tri thức ngày càng đúng đắn hơn do phản ánh đúngđắn thế giới đối tượng khách quan Mặt thứ hai, chủ quan hoá khách quan,

đó là quá trình con người mở rộng phạm vi, đối tượng nghiên cứu, cái mà ta

đã nói ở trên, rút ngắn khoảng cách giữa chủ thể và đối tượng, chủ thể tiếnsát tới đối tượng, chiếm lĩnh đối tượng Quan điểm khách quan có ý nghĩasâu sắc đối với nghiên cứu các vĩ nhân, xem xét mối liên hệ xã hội - lịch sửcủa sự sản sinh ra các thiên tài, xem họ là sản phẩm của lịch sử, con đẻ củathời đại Chúng ta thấy rất rõ điều này khi nghiên cứu các nguồn gốc hìnhthành tư tưởng Hồ Chí Minh 1 

- Quan điểm thực tiễn 

Lý luận nhận thức của triết học Mác - Lênin cho rằng, thực tiễn lànguồn gốc và động lực của nhận thức, là cơ sở và tiêu chuẩn của chân lý.Một trong những dấu hiệu cǎn bản chứng tỏ sự ra đời của triết học Mác nhưmột cuộc cách mạng trong lịch sử triết học là ở chỗ, triết học Mác đã khẳngđịnh và luận chứng đúng đắn, triệt để nhất vai trò và bản chất của thực tiễn.Quan điểm mácxít về thực tiễn thống nhất trong bản thân nó tính khách quanthuộc về nguồn gốc và nội dung của chân lý với tính nǎng động chủ quan,tính tích cực sáng tạo của chủ thể là con người trong hoạt động nhận thức vàcải tạo thực tiễn để đạt tới chân lý Tính chuẩn xác và hiện thực của lý luậnđòi hỏi phải gắn liền lý luận với thực tiễn; lý luận phải ở trong thực tiễn vàthường xuyên xuất phát từ nhu cầu nhận thức và cải tạo thực tiễn; quan điểmthực tiễn như đã trình bày trên đây cần được quán triệt và vận dụng vàonghiên cứu Hồ Chí Minh Đây cũng chính là nét đặc sắc nổi bật trongphương pháp luận của Hồ Chí Minh với tư cách một nhà tư tưởng, nhà biệnchứng thực hành Hồ Chí Minh đến với lý luận bắt đầu từ hoạt động thựctiễn và nghiên cứu sâu sắc thực tiễn đã giúp Người tổng kết thành lý luận, cónhững phát hiện tư tưởng và lý luận mới mẻ, đầy sáng tạo Câu nói nổi

1 GS Song Thành: Một số vấn đề phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu về Hồ Chí Minh, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1997, tr 55.

tiếng, phản ánh sự quan tâm sâu sắc của Người đối với lý luận và sự chú ýđặc biệt của Người tới thực tiễn và tổng kết kinh nghiệm thực tiễn là: thốngnhất lý luận với thực tiễn là bản chất của chủ nghĩa Mác - Lênin Thực tiễnkhông có lý luận là thực tiễn mù quáng và lý luận không gắn với thực tiễn là

lý luận suông Người đòi hỏi lý luận phải gắn liền với thực tiễn và học phải

đi đôi với hành Hồ Chí Minh hình dung thấy lý luận, học thuyết, chủ nghĩa

là cái cần thiết hàng đầu cho một đảng cách mạng tiên phong, nó như bànchỉ nam cho con tầu trên biển Do đó, học lý luận cốt thâu cái tinh thần vàphương pháp của nó để ứng xử đúng, hành động phù hợp với hoàn cảnh.Người cũng biết rất rõ một nhược điểm lớn của cán bộ, đảng viên ta là yếu

về lý luận Song không thể vì mà học lý luận theo kiểu nhớ chữ, thuộc sách,xem lý luận là cứu cánh, lấy lý luận để giải thích lý luận Người đòi hỏi phảiđứng trên quan điểm thực tiễn mà đề cao, mà tôn trọng lý luận Vì vậy chỉ

có trên quan điểm thực tiễn của Hồ Chí Minh mới có thể vừa khắc phục chủnghĩa hình thức và bệnh giáo điều, chủ nghĩa kinh nghiệm và thói thực dụngtầm thường, lại vừa khắc phục được bệnh sách vở, lý thuyết suông xa rờithực tiễn; phát huy tính độc lập tự chủ, xuất phát từ thực tiễn Việt Nam đểgiải quyết đúng đắn các vấn đề của cách mạng Việt Nam Không chỉ thấmnhuần thực tiễn trong công tác tư tưởng, lý luận, Hồ Chí Minh còn thườngxuyên chú trọng thực tiễn, công việc thực tế hàng ngày và hiệu quả của hànhđộng Người coi tính thiết thực là một phẩm chất cần thiết trong tư duy vàhành động của người cách mạng Lập luận của Hồ Chí Minh là muốn thực

sự phục vụ nhân dân, vì nhân dân thì nói và làm bất cứ cái gì cũng phải thiếtthực, không phù phiếm, khoa trương Sự tỉ mỷ, cụ thể trong công việc vàcách thức giải quyết công việc, sự ân cần chu đáo trong quan hệ với conngười của Hồ Chí Minh từ việc lớn đến việc nhỏ, đối với mọi người, mọigiới, mọi lứa tuổi đã từ lâu trở thành nét bản chất và bản sắc riêng của HồChí Minh Bản chất và bản sắc đó có cơ sở sâu sắc trong nhận thức, trongđạo đức, lối sống và nhân cách của Hồ Chí Minh Thấm nhuần quan điểm

thực tiễn, vận dụng nhất quán quan điểm đó vào nghiên cứu Hồ Chí Minh làđiều kiện để hiểu đúng bản chất đối tượng nghiên cứu. 1

- Quan điểm hệ thống và quan điểm phát triển 

Sự ra đời của phương pháp hệ thống - cấu trúc đánh dấu một bước thayđổi quan trọng trong tư duy khoa học Xét trên ý nghĩa phương pháp luận,đây cũng là quan điểm tiếp cận và quan điểm nghiên cứu đối tượng Đó làquan điểm hệ thống, phức hợp được áp dụng không chỉ trong nghiên cứukhoa học tự nhiên mà còn trong khoa học xã hội Phương pháp hệ thống -cấu trúc xem xét sự vật, hiện tượng như một hệ thống có cấu trúc bên trong.Phương pháp này hình thành từ kết quả của sự thống nhất hai quan điểm: hệthống và cấu trúc Hệ thống là một tập hợp các yếu tố có liên hệ và tác độngqua lại với nhau Là một nhà chiến lược và sách lược xuất sắc nhất của cáchmạng Việt Nam, Hồ Chí Minh đã sử dụng quan điểm hệ thống và phát triển

để phân tích khoa học những chuyển biến qua từng thời kỳ lịch sử các mâuthuẫn, các tương quan và thế lực, những khả nǎng xuất hiện và chín muồicủa tình thế và thời cơ cách mạng, của các nhân tố "Thiên thời, Địa lợi,Nhân hoà" để từ đó vạch ra khẩu hiệu đấu tranh, điều chỉnh biện pháp, lấy

sự biến hoá khôn lường của các biện pháp để giành thế chủ động trong việcthực hiện nguyên tắc, mục tiêu phù hợp với từng hoàn cảnh, từng thời điểm

Hồ Chí Minh đã tỏ rõ trong thực tiễn sự vận động, biểu hiện của khoa học

và nghệ thuật cách mạng Chỉ đạo trực tiếp các cuộc đấu tranh giành và giữchính quyền, các chiến lược cách mạng dân tộc dân chủ và xã hội chủ nghĩatrong nhiều thập kỷ, Hồ Chí Minh đã làm nổi bật cả trong lý luận lẫn thựctiễn tư tưởng độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội, sự kết hợp trongchỉnh thể các vấn đề về mục tiêu, bản chất, động lực, bước đi và biện pháp(cách làm) của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta Quan điểm

hệ thống và phát triển đã đặt cơ sở cho những luận chứng của Hồ Chí Minh

1 GS Song Thành: Một số vấn đề phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu về Hồ Chí Minh, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1997, tr 57.

về xây dựng kinh tế gắn với phát triển vǎn hoá, bảo vệ an ninh quốc phòng;phát triển nông nghiệp, nông thôn với xây dựng công nghiệp và đời sống đôthị; giữa cải tạo và xây dựng; giữa sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý củaNhà nước; giữa tập trung và dân chủ; giữa tổ chức bộ máy với chất lượngcán bộ; giữa pháp luật và kỷ luật với đoàn kết và dân chủ; giữa phát huy vàbảo tồn truyền thống với cách tân, đổi mới theo hiện đại và thời đại Câuthơ nổi tiếng của Người: "Phải nhìn cho rộng suy cho kỹ, kiên quyết khôngngừng thế tiến công" là sự thâu tóm muôn ý tưởng sâu sắc ấy. 

- Quan điểm kết hợp cái lịch sử với cái lôgích và quan điểm so sánh 

Nhận thức khoa học đòi hỏi phải nắm được bản chất, quy luật của sựvật, đồng thời nắm lịch sử của sự vật, quá trình phát sinh, phát triển của nó.Mỗi sự vật, hiện tượng trong tự nhiên, xã hội đều có quá trình phát sinh,phát triển và diệt vong của nó Quá trình đó biểu hiện ra trong toàn bộ tính

cụ thể của nó, bao gồm cả những sự thay đổi và những bước quanh co của

sự phát triển với những ngẫu nhiên phức tạp của hoàn cảnh nhiều hình vẻ

Đó chính là lịch sử của sự vật Đối với lịch sử, tính quy luật của nó, có đặcđiểm là: tính liên tục của những sự kiện, sự biến trong thời gian và quá trình,

nó bao gồm cả những ngẫu nhiên Phương pháp lịch sử đòi hỏi sự phản ánhtrong tư duy quá trình lịch sử - cụ thể của sự phát triển đó Phương pháp lịch

sử còn đòi hỏi phải nắm lấy sự vận động lịch sử trong toàn bộ tính phongphú của nó, phải bám sát sự vật - đối tượng nghiên cứu, theo dõi mọi bướcphát triển của nó theo trình tự thời gian Nhưng đồng thời quá trình pháttriển lịch sử của sự vật, dù có phức tạp, muôn vẻ và có nhiều ngẫu nhiên đếnđâu thì bao giờ cũng bị chi phối bởi cái tất nhiên, cái chung, cái quy luật phổbiến, nội tại và khách quan của nó Đó chính là lôgích khách quan của lịch

sử của sự vật Lôgích của tư duy, lý luận là phản ánh cái lôgích khách quan

đó Vì vậy, phương pháp lôgích là hình thức đặc biệt phản ánh quá trình lịch

sử Phương pháp lôgích phải vạch ra bản chất , tính tất nhiên, tính quy luật

của sự vật, dưới hình thức lý luận trừu tượng và khái quát So với phươngpháp lịch sử, phương pháp lôgích có ưu thế hơn ở chỗ, nó không nhữngphản ánh bản chất, tính tất nhiên, quy luật của sự vật mà đồng thời còn phảnánh được lịch sử phát triển của sự vật ở những nét chủ yếu Nhờ vậy,phương pháp lôgích có khả nǎng kết hợp trong bản thân nó hai yếu tố của sựnghiên cứu: kết cấu (cấu trúc) của sự vật và lịch sử của nó trong sự thốngnhất chặt chẽ của chúng Phương pháp lôgích cũng phản ánh lịch sử nhưngphản ánh một cách tóm tắt, khái quát, với những mốc chính, những giaiđoạn chủ yếu của sự phát triển chứ không bám sát chi tiết tiến trình các sựkiện lịch sử Bộ Tư bản của Mác là một kiểu mẫu của sự phân tích lôgíchđối với phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa Bằng sự phân tích lôgích,bằng một hệ thống khái niệm, phạm trù kinh tế, Mác đã vạch ra quy luậtphát sinh, phát triển và dự báo sự diệt vong tất yếu của chủ nghĩa tư bản.Lênin nhận xét rằng, chính sự phân tích lôgích này đã giúp ta hình dung rõlịch sử của chủ nghĩa tư bản và sự phân tích những khái niệm tóm tắt lịch sử

ấy Phương pháp lịch sử và phương pháp lôgích trong sự kết hợp chỉnh thểcủa nó đã bao hàm cả phương pháp (quan điểm) so sánh, phân tích Chúng

là những phương pháp khác nhau nhưng thống nhất với nhau, quy định vàbiểu hiện lẫn nhau Phương pháp lôgích cho phép hình dung những nhân tốkhách quan và chủ quan, những ảnh hưởng qua lại của dân tộc, truyềnthống, thời đại, vǎn hoá và lịch sử tạo nên giá trị, bản lĩnh, bản sắc, phongcách Hồ Chí Minh - một lãnh tụ kiểu mới của giai cấp vô sản trong thời đạicách mạng vô sản Phương pháp so sánh cho phép vạch ra mối liên hệ chung

- riêng, phổ biến và đặc thù giừa Hồ Chí Minh với các vĩ nhân, danh nhânvǎn hoá khác ở đây, phương pháp so sánh trên cơ sở phân tích cụ thể mộttình hình cụ thể cho phép nhân chân những đóng góp và cống hiến riêng cócủa Hồ Chí Minh đối với lịch sử Đó là những nét đại thể về các quan điểm

duy vật biện chứng về lịch sử cần được áp dụng vào nghiên cứu Hồ ChíMinh.1 

2.2 Quán triệt những quan điểm của Đảng và chỉ dẫn của các nhà lãnh đạo cao cấp trong nghiên cứu về Hồ Chí Minh 

Nghiên cứu về Hồ Chí Minh không những cần xuất phát từ các quanđiểm của chủ nghĩa duy vật lịch sử mà còn phải quán triệt những chỉ dẫn củacác nhà lãnh đạo Đảng và Nhà nước ta, Những chỉ dẫn đó có trong các bàinói và viết, các phát biểu chính thức thành vǎn của các đồng chí lãnh đạoĐảng và Nhà nước nhân những lễ kỷ niệm ngày sinh hoặc ngày mất của HồChí Minh Đặc biệt là, cần chú ý khai thác những đánh giá về công hiến của

Hồ Chí Minh qua tư tưởng và sự nghiệp của Người, những nhận xét, đánhgiá về ảnh hưởng uy tín đạo đức nhân cách, lối sống, phong cách ứng xử vǎnhoá của Hồ Chí Minh đối với xã hội và các tầng lớp nhân dân qua các thời

kỳ phát triển của cách mạng Việt Nam Đây là những đánh giá chính thức và

là quan điểm chính thống của Đảng ta đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh đượcghi trong các vǎn kiện chính trị của Đảng, nhất là các vǎn kiện ở thời kỳ đổimới, từ Đại hội VI, VII, VIII cho tới nay Cùng ở trong hệ thống nguồn tàiliệu này còn có các bài nghiên cứu, các công trình lý luận chính trị đề cậptrực tiếp hoặc gián tiếp về Hồ Chí Minh của các nhà lãnh đạo vốn là học trò

và bạn chiến đấu của Người, cùng sống và hoạt động bên cạnh Người, cóđiều kiện hiểu biết khá cặn kẽ về cuộc đời Hồ Chí Minh; về những quanđiểm, tư tưởng và lý luận của Người; về phương pháp công tác và quan hệcon người rất mực bao dung và nhân ái của Hồ Chí Minh Nguồn tài liệunày cung cấp cho người nghiên cứu về Hồ Chí Minh không chỉ về mặt tưliệu khoa học mà còn cả những gợi mở về phương pháp luận, quan điểm vàthái độ chính trị bảo đảm cho công việc nghiên cứu những định hướng đúngđắn, hữu ích Việc nghiên cứu thấu đáo những tài liệu này để nắm vững nội

1 GS Song Thành: Một số vấn đề phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu về Hồ Chí Minh, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1997, tr 63.

dung tư tưởng và phương pháp trình bày, trên cơ sở đó tiến hành một sựphân loại, sắp xếp nguồn tài liệu theo vấn đề và theo thời gian, trong đó chútrọng khai thác những luận điểm lớn có ý nghĩa chỉ đạo nhận thức hoặc gợi

mở phương hướng nghiên cứu, tìm tòi cần được xem là một yêu cầunghiêm túc cả về mặt tư tưởng chính trị lẫn chuyên môn, học thuật đối vớingười nghiên cứu trong tình hình hiện nay Để thực hiện yêu cầu này, ngườinghiên cứu ngoài công phu lao động tìm tòi còn phải có nǎng lực phân tích

và tổng hợp, hệ thống hoá và khái quát hoá cao Về mặt thao tác nghiên cứu,không nên bỏ qua một nhận xét là, có một sự thâm nhập đồng thời nhữngchỉ dẫn, gợi ý này cùng với sự thâm nhập các tác phẩm của Hồ Chí Minh(xét từ giới hạn nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh bằng phương pháp phântích vǎn bản), hoặc khai thác sự kiện, niên biểu, tư liệu lịch sử, tư liệu vǎnhọc, tư liệu thực tiễn về Hồ Chí Minh (xét từ góc độ các lĩnh vực nghiên cứukhác, mang tính chuyên biệt về đối tượng - khách thể Hồ Chí Minh theonhững hướng đích khác nhau của nghiên cứu

2.3 Kế thừa có chọn lọc những kinh nghiệm và thành tựu khoa học nghiên cứu về các vĩ nhân trên thế giới

Hồ Chí Minh được thế giới thừa nhận là một danh nhân vǎn hoá HồChí Minh là một vĩ nhân của thế kỷ XX mà tên tuổi và sự nghiệp của ngườiNgười đã trở nên gần gũi, thân thiết đối với các dân tộc trên thế giới Riêngđối với cách mạng Việt Nam và lịch sử dân tộc Việt Nam, công lao vĩ đạicủa Hồ Chí Minh là ở chỗ, Người đã mở ra cả một thời đại mới - thời đại HồChí Minh Đó là thời đại rực rõ nhất của dân tộc ta, đưa dân tộc ra tới độclập tự do và chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh đã đi vào lịch sử như vậy Do

đó, nói một cách ngắn gọn, nghiên cứu Hồ Chí Minh là nghiên cứu một vĩnhân, một danh nhân vǎn hoá ở nhiều nước trên thế giới, từ lâu đã ra đờikhoa học nghiên cứu về các vĩ nhân Khoa học này có những hình thái biểuhiện của nó dưới các dạng nghiên cứu tiểu sử, nghiên cứu học thuyết tư

tưởng, nghiên cứu lịch sử cuộc đời và sự nghiệp Trong lĩnh vực vǎn họcnghệ thuật, các vĩ nhân và danh nhân còn là đối tượng của những sáng tạo

để dựng nên các hình tượng trong tiểu thuyết lịch sử, trong sáng tác thơ ca

và điện ảnh, âm nhạc, hội hoạ, điêu khắc Đối với lĩnh vực nghiên cứukhoa học, việc tham khảo, kế thừa có chọn lọc những kinh nghiệm và thànhtựu nghiên cứu nói ở đây chủ yếu là ở những công trình khảo cứu dưới góc

độ lịch sử và lý luận ở nước ta, tiếp cận tới những tác phẩm thuộc loại nàycòn rất mới, thường vấp phải không ít khó khǎn về tư liệu Đó là chưa kểđến những khác biệt rất cǎn bản về thế giới quan, về lập trường chính trị và

ý thức hệ của những nhà nghiên cứu trong lĩnh vực khoa học chuyên biệtnày Đối với một vĩ nhân, tức là cùng một đối tượng nghiên cứu, song tuỳthuộc sự khác nhau ở chỗ đứng và cách nhìn mà mỗi học giả nghiên cứu lại

có những lǎng kính rất khác nhau trong đánh giá và cam thụ Vì vậy, nguyêntắc phương pháp luận cần phải đặt ra trong việc nghiên cứu, kế thừa có chọnlọc các kinh nghiệm và thành tựu của khoa học nghiên cứu về các vĩ nhân làquan điểm mácxít trong việc đánh giá vai trò cá nhân trong lịch sử Quanđiểm mácxit (duy vật lịch sử) thừa nhận vai trò, tác dụng của các cá nhân,ảnh hưởng quan trọng của các cá nhân thiên tìa, kiệt xuất trong tiến trìnhlịch sử, thậm chí trong những tình huống đặc biệt, họ có thể có những vai tròquyết định đối với tiến trình lịch sử Song có hai điểm đặc biệt phải lưu ý:Một là, dù vĩ đại đến đâu các vĩ nhân cũng đều là con đẻ của một thời đạilịch sử nhất định Là sản phẩm của lịch sử, ở thời đại mình, họ không thểkhông bị những quy định, những chế ước, những ràng buộc của chính lịch

sử đó Tài nǎng cũng như hạn chế của họ là sự phản ánh cái giới hạn củatrình độ phát triển lịch sử đương thời của thời đại đã sản sinh ra họ Do đó,tính chân thực, khách quan về mặt lịch sử đòi hỏi phải nghiên cứu các vĩnhân với tư cách là một cá nhân, một con người hiện thực Không nắm vữngquan điểm lịch sử - cụ thể này có thể rơi vào tình trạng huyền thoại hoá (thổiphồng, tuyệt đối hoá, lý tưởng hoá) làm suy giảm tính hiện thực của đối