BÀI TẬP LỚN CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM Đề tài: ẨM THỰC VIỆT NAM

Là một trong số ít quốc gia có nền ẩm thực đa dạng và đặc sắc, không thể ngẫu nhiên mà Việt Nam thực sự trở thành “ nhà bếp của thế giới” theo một chuyên gia marketing nước ngoài gợi ý [

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI NGỮ

BÀI TẬP LỚN

CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM

Đề tài:

ẨM THỰC VIỆT NAM

Sinh viên thực hiện:

Lớp:

I MỞ ĐẦU:

Việt Nam- đất nước với bề dày hàng ngàn năm lịch sử, trải qua biết bao cuộc

“bể dâu”, đi qua biết bao thế hệ nhưng nét văn hóa vẫn trường tồn, vẫn được kế thừa và phát huy đến tận ngày nay Đất nước hình chữ S trải dài với ba miền phân chia riêng biệt Bắc-Trung-Nam ấy chính là bức tranh văn hóa đa sắc màu kì diệu Nền văn hóa kết tinh từ thành quả lao động, sáng tạo, gìn giữ qua hàng ngàn năm dựng nước của 54 dân tộc anh em Trong đó ẩn chứa những giá trị tốt đẹp về quá trình người Việt lao động, sinh hoạt và đặc biệt qua cách ăn uống

Mỗi khi nhắc đến đất nước Việt Nam thì ẩm thực được xem là một đề tài thú

vị, không thể hòa lẫn với bất kì quốc gia nào Là một trong số ít quốc gia có nền ẩm thực đa dạng và đặc sắc, không thể ngẫu nhiên mà Việt Nam thực sự trở thành “ nhà bếp của thế giới” theo một chuyên gia marketing nước ngoài gợi ý [1]

Ngày nay, khi cuộc sống ngày một phát triển, nền ẩm thực cũng từ đó mà trở nên hoàn thiện, vượt bậc hơn so với ẩm thực truyền thống Thế nhưng trong bối cảnh hội nhập, liệu ẩm thực Việt có đang lạc lối? Vấn đề tiếp biến văn hóa ngoại nhập trong văn hóa ẩm thực Việt Nam ngoài mặt tích cực “ được rất nhiều” là những mặt trái “ mất không ít” Mặt khác, chúng ta đang đứng trước nhiều thách thức để giữ gìn bản sắc và giá trị ẩm thực truyền thống Việt Nam để tránh khỏi sự

“hòa trộn” và làm mất đi nét đặc sắc vốn có của nền ẩm thực nước nhà

II NỘI DUNG:

1 Đặc điểm văn hóa ẩm thực Việt Nam ngày nay dựa trên những đặc điểm văn hóa ẩm thực truyền thống:

1.1 Sơ lược về văn hóa ẩm thực Việt Nam:

Ẩm thực hay ăn uống là một trong những nhu cầu thiết yếu trong đời sống con người, nhằm duy trì sự sống, tái sản xuất sức lao động và phát triển Đồng thời

ăn uống còn là một phạm trù văn hóa Ăn uống không chỉ phụ thuộc vào những điều kiện tự nhiên mà còn chịu ảnh hưởng bởi những yếu tố về phong tục, tập quán

và tín ngưỡng, góp phần tạo nên văn hóa của một dân tộc hay một địa phương Đó

là văn hóa ẩm thực

Văn hóa ẩm thực là một phần tổng thể của một số nét cơ bản, đặc trưng của một gia đình, làng xóm, vùng miền, quốc gia,… Ông bà ta có câu: “ Qua ăn uống mới thấy cách người ta đối đãi với nhau như thế nào” Thật vậy, thông qua ẩm thực,

ta có thể nhìn nhận những cách ứng xử trong ăn uống và nghệ thuật chế biến tinh tường của người làm bếp

Ẩm thực Việt Nam là cách gọi của phương thức chế biến món ăn, nguyên

lý pha trộn gia vị và những thói quen ăn uống nói chung của mọi người Việt trên đất nước Việt Nam Do đất nước được chia thành ba miền Bắc-Trung-Nam rõ rệt nên ẩm thực có sự phân hóa riêng biệt giữa các vùng, góp phần tạo nên nét phong phú, đa dạng trong văn hóa ẩm thực Dù có sự khác biệt giữa các vùng miền, dân tộc nhưng ẩm thực Việt vẫn bao hàm ý nghĩa khái quát nhất chỉ tất cả những món

ăn phổ biến trong cộng đồng người Việt

1.2 Sơ lược đặc điểm văn hóa ẩm thực Việt Nam truyền thống:

Từ cõi sơ khai, khi đất nước được hình thành, ẩm thực Việt Nam cũng dần

ra đời Nền ẩm thực truyền thống luôn mang những nét riêng, in đậm phong cách của con người Việt Nam thời bấy giờ Thế nhưng, chính vì những nét độc đáo ấy

mà những món ăn Việt Nam luôn có sức hấp dẫn đối với bạn bè quốc tế

Việt Nam là nước nông nghiệp, nổi tiếng với nền văn minh lúa nước Vì thế, đất nước ta là một trong những nước xuất khẩu gạo lớn nhất thế giới Trong văn hóa ẩm thực Việt Nam thời xưa, thành phần không thể thiếu chính là cây lúa Cây lúa được xem là trung tâm của vạn vật, như dân gian ta từ bao thời nay vẫn

ví von: “ Hạt gạo là hạt ngọc trời” Từ gạo, đất nước ta còn có vô số những chế phẩm khác có thể thay thế trong các bữa ăn phụ như bún, phở, hủ tiếu, Ẩm thực xưa và nay của người Viê nt đều mang tính cô nng đồng rõ rê nt Mỗi thành viên trong gia đình ngoài chén ăn riêng thì tất cả các món đều ăn chung và dọn lên cùng mô nt mâm

Chính các đặc điểm văn hóa, dân tộc, khí hậu đã quy định những đặc điểm riêng của ẩm thực Việt Nam Hầu hết, các món ăn được chế biến vô cùng đơn giản, độc đáo, nguyên liệu thực vật dễ tìm cùng đa dạng cách chế biến Đây

là một văn hóa ăn uống sử dụng rất nhiều loại rau (luộc, xào, làm dưa, ăn sống); nhiều loại nước canh đặc biệt là canh chua, trong khi đó số lượng các món ăn có dinh dưỡng từ động vật Ngoài ra, cách trình bày và tính thẩm mĩ cũng không cần thiết trong các món ăn

Thời xưa, người Viê nt Nam thường có thói quen ăn nhạt hơn, các món không quá đâ nm đà Trong quá trình chế biến món ăn, người Viê nt Nam pha trô nn nhiều vị để tạo nên hương vị riêng Có rất nhiều món ăn Viê nt được kết hợp đầy đủ các vị như chua, cay, mă nn, ngọt Điều này tạo nên sự hài hòa và đă nc biê nt cho từng món ăn Viê nt [2]

Các món ăn từ đầu đến cuối bữa Đây cũng là nền ẩm thực sử dụng thường xuyên nước mắm, tương, tương đen Bát nước mắm dùng chung trên mâm cơm và nồi cơm chung, từ xưa đến nay biểu thị tính cộng đồng gắn bó của người Việt [3] Đặc biệt, sự hiếu khách, cởi mở trong mâm cơm chính chính là điểm sáng thu hút trong nền ẩm thực Việt từ xưa đến nay Không chỉ thể hiê nn nét văn hóa của người Viê nt mà còn tạo nên ấn tượng sâu sắc với du khách quốc tế

1.3 Đặc điểm của văn hóa ẩm thực Việt Nam hiện nay:

Có thể nói, ẩm thực Việt Nam hiện nay là sự giao thoa đặc biệt của tinh hoa

ẩm thực truyền thống của dân tộc và những tinh túy, mới mẻ từ nhiều quốc gia trên thế giới Với phương châm “ hòa nhập nhưng không hòa trộn”, nền ẩm thực Việt tuy có nhiều đổi mới nhưng vẫn không làm mất đi văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc

mà tổ tiên lưu truyền bao đời

1.3.1 Ẩm thực Việt Nam hiện nay thể hiện qua ba miền:

Ẩm thực miền Bắc: món ăn có vị vừa phải, không quá nồng nhưng lại có màu sắc sặc sỡ, thường không đậm các vị cay, béo, ngọt, chủ yếu sử dụng nước mắm loãng, mắm tôm Hà Nội được xem như tinh hoa ẩm thực của miền Bắc với những món ăn ngon như phở, bún thang, bún chả, bún ốc, cốm làng Vòng, bánh cuốn Thanh trì và gia vị đặc sắc như tinh dầu cà cuống, rau húng Láng

Ẩm thực miền Trung: Người miền Trung lại ưa dùng các món ăn có vị đậm hơn, nồng độ mạnh Tính đặc sắc thể hiện qua hương vị đặc biệt, nhiều món cay hơn đồ ăn miền Bắc và miền nam Màu sắc được phối trộn phong phú, rực rỡ, thiên

về màu đỏ và nâu sậm Ẩm thực miền Trung nổi tiếng với mắm tôm chua, các loại mắm ruốc Ẩm thực cung đình Huế với phong cách ẩm thực hoàng gia không chỉ rất cay, rất nhiều màu sắc mà còn chú trọng vào số lượng các món ăn, cách bày trí món

Ẩm thực miền Nam: Do chịu nhiều ảnh hưởng của ẩm thực Trung Hoa, Campuchia, Thái Lan nên các món ăn của người miền Nam thiên về độ ngọt, độ cay Phổ biến các loại mắm khô như mắm cá sặc, mắm bò hóc, mắm ba khía Có những món ăn dân dã, đặc thù như: chuột đồng khìa nước dừa, dơi quạ hấp chao, rắn hổ đất nấu cháo đậu xanh, đuông dừa, đuông đất hoặc đuông chà là, vọp chong,

cá lóc nướng trui [4]

1.3.2 Ẩm thực Việt Nam có sự biến tấu dựa trên công thức truyền thống:

Ngày nay, khi xã hội ngày càng phát triển, mở rộng quan hệ quốc tế, văn hóa ẩm thực của các nước ngoài dần dần có cơ hội du nhập vào Việt Nam Bên cạnh đó, ẩm thực nước nhà cũng được bạn bè bốn phương biết đến nhiều hơn Dần dần, ẩm thực Việt xuất hiện tràn lan trên các mặt báo, tin tức và mang về nhiều kỉ lục đáng giá Thông tin từ Thương vụ Việt Nam tại Pháp, trong khung giờ vàng phát sóng bản tin thời sự của kênh truyền hình lâu đời và lớn nhất Pháp - kênh TF1,

đã đăng tải phóng sự tìm hiểu về sự thành công của “ẩm thực thế giới” tại Pháp trong hơn 10 năm trở lại đây và vinh danh ẩm thực Việt Nam là 1 trong 3 ẩm thực được yêu thích nhất bởi người Pháp [5] Bên cạnh đó, Tổ chức Kỷ lục Thế giới (WorldKings) đã chính thức công nhận 5 kỷ lục thế giới dành cho ẩm thực Việt Nam dựa vào hồ sơ đăng ký của Tổ chức Kỷ lục Việt Nam đề cử từ đầu năm 2020[6]

Chính vì thế, người Việt Nam trau chuốt và tỉ mỉ hơn trong từng món ăn Cùng với sự du nhập của các nền văn hóa đến từ phương Tây và các quốc gia như Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan… Nền ẩm thực Việt Nam vẫn giữ được những tinh hoa vốn có nhưng thêm vào đó là sự sáng tạo Biến tấu thành những hương vị mới

mẻ, hấp dẫn Dựa trên những truyền thống để lại, người Viê nt biến tấu thành những món ăn đô nc đáo, có sự hài hòa và cân bằng khẩu vị hơn Bên cạnh đó, người Việt ta còn khéo léo trong cách kết hợp văn hóa ẩm thực nước bạn vào trong món ăn của mình

1.3.3 Ẩm thực Việt Nam hiện nay chú trọng hơn trong cách trình bày:

Người Viê nt Nam xưa thường chú trọng đến viê nc ăn no, ăn ngon và bổ dưỡng, ít quan tâm đến hình thức trang trí Tuy nhiên, vẫn là những món ăn truyền thống, kể cả hiê nn đại thì người nấu vẫn có những cách trang trí sáng tạo để làm tạo nên mô nt “tác phẩm nghê n thuâ nt” hoàn hảo Nếu thời trang là một chuỗi cập nhật luôn đổi mới thì ẩm thực cũng có sự thay đổi theo xu hướng Khi cuộc sống ngày càng phát triển, nhu cầu của con người ngày càng cao hơn Ẩm thực không chỉ đơn giản

là “ăn no mặc ấm” nữa mà phải đạt đến ngưỡng “ăn ngon mặc đẹp” Những món ăn

“Đẹp-Độc-Lạ” luôn là sự quan tâm của nhiều người, đặc biệt là giới trẻ Do vâ ny mà

ẩm thực Viê nt thời nay không chỉ cân bằng mùi vị mà còn là sự hài hòa về màu sắc, cách bài trí nguyên liê nu của món ăn

1.3.4 Ẩm thực ngày nay đề cao các thành phần dinh dưỡng:

Khi xã hô ni còn nhiều khó khăn, người dân chú trọng nhất là làm sao ăn đủ

no mà ít quan tâm đến vấn đề dinh dưỡng hơn Tuy nhiên, ngày này, khi cuô nc sống hiê nn đại hơn, những đòi hỏi của con người cũng được cải thiê nn Người Việt ngày càng có ý thức hơn trong việc lựa chọn thực phẩm và quan tâm nhiều hơn đến các yếu tố sức khỏe, tính bền vững và các vấn đề xoay quanh bảo vệ môi trường

Nền ẩm thực Viê nt ngày nay không chỉ là vấn đề “ăn cho no, mă nc cho ấm”

mà phải là “ăn ngon, mă nc đẹp” Chính vì vâ ny mà trong chế biến món ăn, mọi người quan tâm hơn đến sự kết hợp các thành phần dinh dưỡng, đảm bảo nguyên liê nu tươi, ngon, không chất bảo quản hay thành phần đô nc hại

Bất kể ai cũng có thể hiểu, mô nt đời người không phải sống để ăn mà là để hưởng thụ Ăn uống khoa học là cách để bảo vê n sức khỏe mọi người, nâng cao sức

đề kháng để tránh được mầm móng gây bê nnh

Vấn đề tiếp biến văn hóa ngoại nhập trong văn hóa ẩm thực của Việt Nam

và những đề xuất để gìn giữ được những nét văn hóa tốt đẹp của người Việt:

2.1 Vấn đề tiếp biến văn hóa ngoại nhập trong văn hóa ẩm thực của Việt Nam:

2.1.1 Sơ lược về tiếp biến văn hóa ngoại nhập:

Giao lưu – tiếp biến văn hóa (acculturation) được hiểu là hiện tượng xảy

ra khi những nhóm người có văn hóa khác nhau, tiếp xúc lâu dài với nhau gây ra sự biến đổi mô thức văn hóa của các bên Trong giao lưu có thể xảy ra hiện tượng những yếu tố của nền văn hóa này thâm nhập vào nền văn hóa kia (tiếp thu thụ động) hoặc nền văn hóa này vay mượn những yếu tố của nền văn hóa kia ( tiếp thu chủ động), rồi trên cơ sở những yếu tố nội sinh và ngoại sinh ấy má điều chỉnh, cải biến cho phù hợp gây ra sự giao thoa văn hóa [7]

2.1.2.Tiếp biến văn hóa ngoại nhập trong văn hóa ẩm thực Việt Nam:

Văn hóa ẩm thực Việt Nam được hình thành và phát triển gắn với sự phát triển của xã hội Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, món ăn Việt ngày càng đa dạng, hài hòa Thông qua sự giao thương của các quốc gia, ẩm thực nước ta bị ảnh hưởng

từ nhiều luồng văn hóa khác nhau: Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, và cả văn hóa ẩm thực Pháp,…

Những giống cây trồng, vật nuôi của phương Tây du nhập vào Việt Nam chủ yếu được trồng ở những vùng có khí hậu mát mẻ như Đà Lạt, Sapa… Các loại nguyên liệu như khoai tây, cà rốt, bắp cải, hành tây, củ dền, đậu Hà Lan, măng tây, dâu tây, quả phúc bồn tử, các giống xà lách Pháp… đã trở thành những cái tên không thể thiếu trong các món ăn của Việt Nam Về thức uống, Việt Nam nổi tiếng với việc trồng và xuất khẩu cà phê, đây cũng là một loại cây trồng có xuất phát điểm từ Phương Tây Từ xuất phát điểm này, hiện nay thế giới không thể không

nhắc đến cái tên cà phê Việt Nam với sự yêu mến vì hương vị đặc trung và thơm ngon Ngoài cà phê thì sữa bò, rượu vang cũng được xem là những thức uống rất Tây, được chế biến từ nguồn nguyên liệu được du nhập từ phương Tây: bò sữa tại các cao nguyên và nho ở vùng duyên hải Nam Trung Bộ

Việt Nam chịu ảnh hưởng ít nhiều về văn hóa và ẩm thực Trung hoa Vì vậy, mà các nhà hàng món ăn Trung Quốc tại Việt Nam được mở ra rất nhiều Ẩm thực Trung Hoa đặt sự bổ dưỡng, chế biến cầu kỳ đẹp mắt để tạo ra món ngon hấp dẫn Một số món ăn ngày càng trở nên thịnh hành ở thị trường Việt Nam như: Dimsum, lẩu Trung Hoa, vịt quay Bắc Kinh,…

Ngoài ra, sự giao lưu của làn sóng văn hóa ẩm thực Hàn Quốc và Nhật Bản trở nên mạnh mẽ, được đón tiếp nồng hậu nhất trong thị trường Việt Nam Các món ăn Hàn Quốc và Nhật Bản dù chỉ mới xuất hiện gần đây nhưng có một sự tiếp xúc mạnh mẽ với văn hóa bản địa nên rất phát triển với một số món ăn như: Kimbap, Tokbokki [8], Kim chi, sushi, sasimi,…

Các nét văn hóa ẩm thực, đặc biệt là cách chế biến, điều vị và các giá trị về cảm quan luôn được người Việt tiếp thu và thay đổi cho phù hợp với nhu cầu, điều kiện sống Không dừng lại ở các món ăn, sử dụng các loại gia vị gia nhập từ nước ngoài, nước uống của người Việt cũng dần thay đổi theo thời đại, mang đậm dấu ấn của Việt tây và Đông hóa

Ngoài ra, không chỉ có sự giao lưu mạnh mẽ ở thực phẩm, văn hóa ăn uống của người Việt cũng được tiếp biến theo nhiều cách khác nhau Chẳng hạn, thay vì ăn cơm vào buổi sáng, người Việt có xu hướng lựa chọn những loại thức ăn nhanh như bánh mì, pizza,… Ở các thành phố lớn, người giàu thường chọn ăn uống tại các nhà hàng Buffet hay mặt khác, người Việt bắt đầu chọn ăn uống bằng thìa, dao, nĩa chứ không nhất thiết phải dùng đũa như xưa

2.1.3 Đánh giá về vấn đề tiếp biến văn hóa ngoại nhập trong văn hóa ẩm thực Việt Nam:

Văn hóa của mỗi dân tộc chính là chiếc cầu nối dân tộc đó với thế giới và văn hóa ẩm thực chính là một con đường ần gũi nhất để giao lưu và hòa nhập Từ những khía cạnh trên ta có thể thấy được sự tiếp nhận và phát triển văn hóa ẩm thực dưới góc nhìn tiếp biến văn hóa Sự khác nhau của nền ẩm thực mỗi đất nước, mỗi châu lục nằm ở sự khác biệt về điều kiện tự nhiên và văn hóa Tiếp xúc, tiếp biến văn hóa trong ẩm thực sẽ mang lại nhiều điều thuận lợi và giúp ta học hỏi những điểm tốt, điểm độc đáo của nền ẩm thực từ khắp nơi trên thế giới, mang lại những công thức mới, nguyên liệu mới, cách phối hợp nguyên liệu và phương pháp chế biến mới giúp món ăn ngon hơn, bổ dưỡng hơn [8]

Giải thích về việc này, ông Nguyễn Quốc Kỳ, Chủ tịch Hiệp hội Văn hóa

ẩm thực VN, nhận định sở dĩ ẩm thực Việt dễ dàng được đón nhận bởi chúng ta có một nền ẩm thực “cởi mở” [9] Người Việt tiếp cận văn hóa ẩm thực nước ngoài nhưng “hòa nhập mà không hòa tan” Minh chứng, các món ăn nước ngoài du nhập vào nước ta đã trở thành ẩm thực Việt Bánh mì Việt Nam là một ví dụ điển hình Nếu không có nền tảng, cảm hứng từ những chiếc sandwich, hamburger và công thức cốt bánh chuẩn thì không thể có được món ăn đường phố ngon nhất thế giới mang thương hiệu Việt Nam

Bên cạnh đó, Việc tiếp nhận nhiều nền văn hóa khác nhau khiến bạn bè từ các quốc gia khác khi đến VN, thưởng thức ẩm thực VN cảm thấy có nét tương đồng, gần gũi Qua đó giúp họ hiểu được văn hóa VN, con người VN nhân văn, dung hòa, tình nghĩa Đây chính là cách hiểu đúng nhất về sứ mệnh kết nối thế giới của ẩm thực

2.2 Những đề xuất để gìn giữ được những nét văn hóa tốt đẹp của người Việt: