AA. Mở bài . Sự nghiệp đổi mới đất nước ta đã bước vào giai đoạn mới, giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá. Trong giai đoạn này một trong những nhiệm vụ trọng tâm của cách mạng nước ta mà Đại hội đại biẻu toàn quốc lần thứ IX của Đảng đã chỉ rõ là: “Đẩy mạnh tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, phát huy dân chủ, tăng cường pháp pháp chế”. Để thực hiện được nhiệm vụ trên, một trong những nội dung quan trọng mà chúng ta phải tiến hành là: Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng . Nhà nước là một yếu tố thuộc về kiến trúc thượng tầng, nó được quy định bởi cơ sở hạ tầng (cơ sở kinh tế) và sự tác động qua lại của các yếu tố khác thuộc kiến trúc thượng tầng .Quá trình đổi mới toàn diện đất nước mà trọng tâm là đổi mới kinh tế theo đường lối của Đảng đang diễn ra sôi động. Nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước từng bước hình thành cùng với việc thực hiện đường lối đối ngoại mở của và yêu cầu dân chủ hoá đời sống xã hội, tất cả đang đòi hỏi một môi trường pháp lý thuận lợi, an toàn, bộ máy nhà nước có năng lực, đội ngũ cán bộ ngang tầm với nhiệm vụ chính trị.Vì vậy việc xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa trở thành nhu cầu bức thiết của sự nghiệp đổi mới ở nước ta hiện nay . Đây là nhiệm vụ to lớn của sự nghiệp cách mạng nước ta, đặt ra nhiều thách thức, khó khăn, phức tạp cả trong lý luận và thực tiễn mà chúng ta phải vượt qua. Trong lịch sử văn minh của loài người, người ta đã biết đến mô hình của kiểu nhà nước pháp quyền tư sản và kiểu nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của Liên Xô và Đông Âu.Việc tiến hành xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam của dân , do dân và vì dân trong điều kiện xuất phát điểm của đất nước ta trong giai đoạn hiện nay là một việc chưa có tiền lệ trong lịch sử.Với đặc tính xã hội chủ nghĩa và đặc tính của riêng Việt Nam, của nhà nước pháp quyền mà Đảng và nhân dân ta đang hướng tới xây dựng đòi hỏi chúng ta vừa thực hiện, vừa nghiên cứu, tổng kết để hình thành dần, hoàn thiện dần mô hình phù hợp với yêu cầu mà lịch sử đặt ra đồng thời giữ được những yếu tố truyền thống, bản sắc của Việt Nam nhằm đưa cách mạng nước ta đến mục tiêu: Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.
Trang 1A Mở bài
Sự nghiệp đổi mới đất nước ta đã bước vào giai đoạn mới, giai đoạnđẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá Trong giai đoạn này một trongnhững nhiệm vụ trọng tâm của cách mạng nước ta mà Đại hội đại biẻu toànquốc lần thứ IX của Đảng đã chỉ rõ là: “Đẩy mạnh tổ chức và hoạt động của
bộ máy nhà nước, phát huy dân chủ, tăng cường pháp pháp chế” Để thựchiện được nhiệm vụ trên, một trong những nội dung quan trọng mà chúng taphải tiến hành là: Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa dưới sựlãnh đạo của Đảng
Nhà nước là một yếu tố thuộc về kiến trúc thượng tầng, nó được quyđịnh bởi cơ sở hạ tầng (cơ sở kinh tế) và sự tác động qua lại của các yếu tốkhác thuộc kiến trúc thượng tầng Quá trình đổi mới toàn diện đất nước màtrọng tâm là đổi mới kinh tế theo đường lối của Đảng đang diễn ra sôi động.Nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận động theo cơ chế thị trường có sựquản lý của nhà nước từng bước hình thành cùng với việc thực hiện đường lốiđối ngoại mở của và yêu cầu dân chủ hoá đời sống xã hội, tất cả đang đòi hỏimột môi trường pháp lý thuận lợi, an toàn, bộ máy nhà nước có năng lực, độingũ cán bộ ngang tầm với nhiệm vụ chính trị.Vì vậy việc xây dựng nhà nướcpháp quyền xã hội chủ nghĩa trở thành nhu cầu bức thiết của sự nghiệp đổimới ở nước ta hiện nay
Đây là nhiệm vụ to lớn của sự nghiệp cách mạng nước ta, đặt ra nhiềuthách thức, khó khăn, phức tạp cả trong lý luận và thực tiễn mà chúng ta phảivượt qua Trong lịch sử văn minh của loài người, người ta đã biết đến môhình của kiểu nhà nước pháp quyền tư sản và kiểu nhà nước pháp quyền xãhội chủ nghĩa của Liên Xô và Đông Âu.Việc tiến hành xây dựng nhà nướcpháp quyền Việt Nam của dân , do dân và vì dân trong điều kiện xuất phátđiểm của đất nước ta trong giai đoạn hiện nay là một việc chưa có tiền lệtrong lịch sử.Với đặc tính xã hội chủ nghĩa và đặc tính của riêng Việt Nam,của nhà nước pháp quyền mà Đảng và nhân dân ta đang hướng tới xây dựng
Trang 2đòi hỏi chúng ta vừa thực hiện, vừa nghiên cứu, tổng kết để hình thành dần,hoàn thiện dần mô hình phù hợp với yêu cầu mà lịch sử đặt ra đồng thời giữđược những yếu tố truyền thống, bản sắc của Việt Nam nhằm đưa cách mạngnước ta đến mục tiêu: Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, vănminh.
Trang 3B Nội dung
I Những tiền đề tư tưởng cho việc xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam
1 Nhà nước pháp quyền trong lịch sử tư tưởng phương Tây
Lịch sử tư tưởng Nhà nước pháp quyền là lịch sử hình thành và pháttriển của tư tưởng về sự hợp lý và công bằng trong tổ chức một hình thứcchính trị hợp lý của đời sống xã hội, về mối tương quan giữa quyền lực vàpháp luật
Khái niệm nhà nước pháp quyền được các học giả phương Tây đưa ravào thế kỷ XVIII-XIX nhằm chống lại nhà nước chuyên chế, độc đoán Nhànước pháp quyền không phải là một kiểu nhà nước tương ứng với hình tháikinh tế xã hội trong lịch sử phát triển nhân loại Nói đến nhà nước pháp quyền
là nói đến hình thức và nội dung dân chủ của nhà nước-một nhà nước được tổchức hài hoà giữa quyền lực và pháp luật, tôn trọng tính tối cao của pháp luật
Do vậy ngưòi ta thường hay gắn nhà nước pháp quyền với dân chủ, coi nhànước pháp quyền là một chế định
Từ thời cổ đại, người ta đã tìm kiếm các nguyên tắc, hình thức và cơcấu để thiết lập mối quan hệ quan hệ qua lại hài hoà giữa pháp luật và quyềnlực Quyền lực muốn trở thành sức mạnh phải dựa vào pháp luật đồng thời lại
bị ràng buộc bởi pháp luật.Nhà thông thái Xôlông đã khẳng định: “Ta giảiphóng tất cả mọi người bằng quyền lực của pháp luật, bằng sự kết hợp sứcmạnh với pháp luật” Sau này, Aristôt cũng đồng tình với tư tưởng ấy Ông đềcao vai trò của pháp luật tự nhiên trong việc tạo ra sự công bằng cho xã hội Ởđây khái niệm công bằng gắn với khái niệm nhà nước bởi nhà nước gắn bóchặt chẽ với pháp luật mà pháp luật là tiêu chuẩn đánh giá sự công bằng
Các nhà tư tưởng cổ đại một mặt đề cao tính tối cao của luật một mặtchú ý tới sự tổ chức hợp lý của hệ thống quyền lực nhà nước, sự phân địnhchức năng, quyền hạn rõ ràng, không có quy định trật tự nhất định trong mối
Trang 4quan hệ giữa các cơ quan đó thì không thể đảm bảo tính tối cao của luật và lẽđương nhiên không thể nói về nhà nước pháp quyền.
Sau này tư tưởng nhà nước pháp quyền ngày càng phát triển và hoànthiện cùng với cuộc cách mạng tư sản Tư tưởng nhà nước pháp quyền đã đanxen vào quan niệm phân quyền, chế độ lập hiến và dân chủ Trong sự pháttriển của lịch sử và lý luận, điều có ý nghĩa quan trọng trong giai đoạn này lànhững vấn đề về quyền lực chính trị dưới hình thức phân quyền trở nên phùhợp Thế giới quan pháp lý của giai cấp tư sản đang lên đòi hỏi phải khẳngđịnh những quan niệm mới về tự do của con người thông qua việc tôn trọngtính tối cao của luật trong điều chỉnh các quan hệ xã hội
Giôn Lôcơ-nhà tư tưởng người Anh ở thế kỷ XVII đã lý giải tư tưởng
về sự ngự trị của pháp luật thể hiện dưới hình thức nhà nước trong đó luật cótính tối cao, công nhận các quyền tự nhiên, quyền tự do cá nhân và phải thựchiện phân quyền
Khi nói về lịch sử nhà nước pháp quyền ở phương Tây không thể đềcập tới lịch sử tư tưởng về xã hội công dân Và cơ sở của xã hội công dânchính là tư tưởng của khế ước xã hội-tư tưởng của G.G Rutxô được trình bày
rõ trong tác phẩm nổi tiếng: “Bàn về khế ước xã hội ” Rutxô bàn nhiều vềcác quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp trong một nhà nước được xây dựngtrên cơ sở khế ước xã hội Tính tối cao của luật, theo ông được thể hiện ở chỗmọi thành viên trong xã hội phải tuân thủ pháp luật một cách nghiệm chỉnh,ông vua chỉ làm theo mô hình của nhà lập pháp , nhà lập pháp là kỹ sư sángchế ra máy, ông vua chỉ là người thợ dựng máy lên và vận hành máy
Trong lịch sử nhà nước pháp quyền phương Tây, người ta cũng gắnnhững dấu hiệu của nhà nước pháp quyền với với quan niệm của phân quyền:quyền lập pháp, hành pháp và tư pháp Điều đó được nêu rõ trong tác phẩmcủa Môngtexkiơ Để tránh lạm quyền, ba quyền đó cần giao cho ba cơ quankhác nhau, có khả năng kiềm chế lẫn nhau Và theo Môngtexkiơ đó chính làđiều kiện để đảm bảo tự do chính trị trong nhà nước.Và thực sự thuyết phân
Trang 5quyền của Môngtexkiơ đã đã ảnh hưởng lớn đến quan niệm về nhà nước phápquyền, pháp luật, hiến pháp của các nước đặc biệt là trong Hiến pháp Hoa Kì
1787, trong Tuyên ngôn về quyền con người và quyền công dân của cáchmạng tư sản Pháp Điều 5 của Tuyên ngôn 1789 viết: Luật chỉ có thể cấmnhững hành vi có hại đối với xã hội, tất cả những gì mà luật không cấm đều làđiều cho phép làm và không ai có thể bị buộc phải làm điều gì mà luật khôngquy định
Cantơ là người đã lập luận về mặt triết học cho lý luận về nhà nướcpháp quyền.Theo ông, nhà nước là sự tập hợp của nhiều người đều phục tùngcác đạo luật pháp quyền Tức là nhà nước là một tổ chức chính trị của xã hội-một xã hội dân sự trong đó trong đó mọi người đều phục tùng ý chí chungđược thể hiện dưới hình thức đạo luật và đạo luật đó phù hợp với pháp luật tựnhiên.Cantơ triệt để tán thành việc áp dụng thuyết phân quyền trong tổ chức
và thực hiện quyền lực nhà nước: ở đâu có phân quyền thì ở đó có nhà nướcpháp quyền còn nếu không ắt sẽ dẫn tới sự chuyên quyền.Thực ra, Cantơ đãquá cường điệu nguyên tắc phân quyền của Môngtexkiơ.Thực tiễn cho thấy,phân quyền không phải là dấu hiệu duy nhất của nhà nước pháp quyền
Còn theo Hêghen, pháp luật là tư tưởng tự do, nhà nước cũng chính làpháp luật Hêghen đặt nhà nước lên trên hết, trên xã hội và trên cá nhân, thầnthánh hoá nhà nước, coi nhà nước là sự du ngoạn của Trời trên Trái đất. Ông
đề cao tính tối cao của luật, bởi vì luật của Nhà nước cũng chính là sự thểhiện cụ thể của pháp luật tự nhiên.Hêghen khẳng định sự tự do chỉ tồn tạidưới chỉnh thể quân chủ lập hiến dựa trên có sở của nguyên tắc phân quyền
Có thể thấy rõ rằng toàn bộ tư tưởng của Hêghen về Nhà nước phân quyềntrực tiếp chống lại sự lạm quyền, chống mọi sự dùng bạo lực phi pháp. Ông
đã dùng chủ nghĩa nhà nước để chống lại chủ nghĩa cực quyền
Tóm lại các nhà tư tưởng phương Tây đều nhấn mạnh tính tối cao củaluật, coi đó là tiêu chuẩn quan trọng nhất của nhà nước pháp quyền Đó chính
là sự bình đẳng của tất cả mọi người trước pháp luật Và mục tiêu quan trọng
Trang 6của nhà nước pháp quyền là làm thế nào để tổ chức được đời sống của nhândân sao cho mỗi thành viên đều nhận được sự giúp đỡ và khuyến khích sựphát triển tối đa và hoàn thiện năng lực tổng hợp của mình.
2 Nhà nướcpháp quyền trong lịch sư tư tưởng phương Đông
Trong lịch sử Nhà nước và pháp luật thế giới cũng đã tồn tại một loạihình tư tưởng gần với nhà nước pháp quyền Đó là nhà nước pháp trị-đối lậpvới nhà nước đức trị, được sinh ra ở phương Đông trong thời kì nhà nướcTrung Quốc cổ đại Thuyết pháp trị là học thuyết chính trị của các nhà luậthọc phái pháp gia do Quản Trọng, Thương Ưởng, Than Bất Hại, Thận Đáo đềxướng, Hàn Phi Tử phát triển và hoàn chỉnh Nội dung cơ bản và quan điểmcai trị của học thuyết là chỉ thừa nhận pháp luật và dùng nghiêm hình phạt
Theo thuyết pháp trị, vua trị nước phải có ba yếu tố đó là pháp, thế vàthuật Khi vua có đủ ba yếu tố đó thì thì vua phải chuyên quyền, độc đoán,dùng nghiêm hình phạt để cai trị
Hàn Phi Tử cho rằng trong việc trị nước thì pháp luật là quan trọngnhất:“Không có nước nào luôn luôn mạnh, cũng không có nước nào luôn yếu
Hễ những người thi hành pháp luật mà mạnh thì nước mạnh còn hễ nhữngngười thi hành pháp luật yếu thì nước yếu” Mọi việc làm của vua cũng đềuphải dựa trên pháp luật Tức là một khi pháp luật được ban hành thì việc thihành pháp luật phải như nhau đối với mọi người, tất cả đều bình đẳng trướcpháp luật
Tuy nhiên Hàn Phi Tử chưa có quan niệm rõ ràng về bản chất của phápluật “Luật” của ông chính là “Phép tắc của tiên vương”.Nhà vua trị nướcbằng pháp luật chính là bằng những quy định do vua ban ra Và trong việc thihành pháp luật, Hàn Phi Tử thiên về chức năng trừng phạt: “hình phạt nghiêm
là để lệnh được thi hành ”, để ngăn cấm những việc riêng tư sai lầm
Nhìn lại một cách khái quát, chúng ta thấy rằng nhà nước pháp trị củaTrung Quốc không phải là nhà nước pháp quyền mặc dù ở đó cũng đề cao vaitrò của pháp luật.Nó mang một số điểm tiến bộ là đã chống lại nhà nước đức
Trang 7trị đã ngự trị hàng nghìn năm trước đó với hệ tư tưởng của đạo Khổng, trong
đó hình phạt chỉ dành cho hạng thứ dân, bậc trượng phu không phải chịu hình
phạt.Tuy còn có những tồn tại nhất định nhưng tư tưởng pháp trị đãnhất mực khẳng định sự thống trị của pháp luật trong đời sống xã hội Đócũng là một trong nhưng tư tưởng có ảnh hưởng lớn đến các nước phươngĐông từ thời cổ đại, trung đại, cận đại và cho tới hiện nay
Lịch sử Việt Nam cũng có những biểu hiện của tư tưởng đề cao tính tốicao của pháp luật đặc biệt là giai đoạn từ thế kỷ XIVđến thế kỷ XVIII Như ởthời Lý-Trần , các vua đã coi trọng tới việc dùng pháp luật để trị nước Năm
1340, Luật Hình thư ra đời Sang thế kỷ XV, việc ban hành pháp luật đượcxúc tiến mạnh nhất với rất nhiều công trình, văn bản pháp luật đã được phápđiển hoá Đó là Quốc triều hình luật (6 quyển), Quốc triều luật lệnh (6 quyển )
…trong đó Quốc triều hình luật là bộ luật quan trọng và chính thống khôngchỉ trong thời Lê sơ mà còn cả thời Hậu Lê và có ảnh hưởng tới cả các giaiđoạn sau Người ta gọi đó là Luật Hồng Đức
Sau này, vào giữa thế kỷ XIX, lịch sử Việt Nam có một người theo chủnghĩa cách tân, ủng hộ pháp trị và ở một chừng mực nhất định đã có suy nghĩ
về tính khách quan của pháp luật, về sự bình đẳng của mọi người trước phápluật Đó là Nguyễn Trường Tộ Ông cho rằng nói đến phép trị nước phải nóiđến dùng pháp luật để duy trì trật tự nhưng luật pháp phải hợp với lòng trời,lòng người muốn vậy không nên cưỡng ép mà phải đặc biệt xây dựng trên cơ
sở tự do và công bằng
Như vậy trong tư tưởng cách tân,quan điểm ủng hộ thuyết pháp trị củaNguyễn Trường Tộ đã có những dấu hiệu về một nhà nước pháp quyền Bởi
vì quan niệm của ông về pháp luật cơ bản không phải là sản phẩm của sự duy
ý chí, một khi pháp luật đã được ban hành thì mọi người đều bình đẳng trướcpháp luật
Trang 8Nghiên cứu lịch sử tư tưởng về nhà nước pháp quyền phương Đông,phương Tây mặc dù còn có nững vấn đề chưa được hoàn thiện, hay chưa hìnhthành rõ nét nhưng nó đã đặt nền cơ sở cho chúng ta tiếp tục nghiên cứu vàhoàn thiện trong giai đoạn hiện nay.Chúng ta có thể rút ra những đặc trưng cơbản của nhà nước pháp quyền như sau :
- Nhân dân là chủ thể của quyền lực nhà nước
- Tôn trọng và bảo vệ quyền công dân và quyền con người
- Bảo đảm và phát huy dân chủ
- Sự ngự trị của pháp luật trong đời sống nhà nước và xã hội
- Tổ chức theo nguyên tắc phân định quyền lực
- Nhà nước pháp quyền gắn bó mật thiết với xã hội công dân
- Có quan niệm đúng đắn về mối tương quan giữa pháp luật quốc tế
và quốc gia
3 Quan niệm của chủ nghĩa Mác-Lênin về Nhà nước và pháp luật.
Vấn đề nhà nước là một trong những vấn đề có tầm quan trọng đặc biệttrong học thuyết Mác-Lênin.Hàng loạt các vấn đề cơ bản về nhà nước, từnguồn gốc đến bản chất, vai trò,vị trí, chức năng của nhà nước đã đượcC.Mác, Ph Ănghen, V.I Lênin trình bày trong rất nhiều tác phẩm như “Nguồngốc của gia đình,của chế độ tư hữu, của nhà nước”, “Phê phán cương lĩnhGôta”,Bàn về nhà nước ”, “Nhà nước và cách mạng ”…
C.Mác, Ph Ănghen và V.I Lênin với phương pháp duy vật biện chứng
và duy vật lịch sử đã tiến hành cuộc đấu tranh không khoan nhượng với các tưtưởng phi khoa học và thần bí về Nhà nước, xây dựng nên một hệ các quanđiểm khoa học về Nhà nước Ở đây chúng ta tập trung vào một số phươngdiện có liên quan
Về nguồn gốc và bản chất của Nhà nước, trước Mác nhiều nhà tư tưởngkhi nghiên cứu nhà nước đã xem nhà nước là một hiện tượng siêu tự nhiên,một hiện tượng vĩnh cửu, bất biến, phi giai cấp.Khác với họ, C.Mác vàPh.Ănghen đã phân tích toàn bộ sự phát triển của lịch sử loài người trong mối
Trang 9quan hệ hữu cơ giữa con người, xã hội và tự nhiên Các ông cho rằng đã cómột giai đoạn không cần đến nhà nước Đến một giai đoạn phát triển kinh tếnhất định gắn liền với sự phân chia xã hội thì nhà nước trở thành một tất yếunhưng nó không tồn tại mãi mãi
Các nhà kinh điển Macxit đã vạch rõ bản chất của nhà nước Đó là một
bộ máy để duy trì sự thống trị của giai cấp này đối với giai cấp khác, là công
cụ của giai cấp thống trị dùng để bảo vệ lợi ích của mình và áp bức, bóc lộtcác giai cấp bị áp bức
Trong hệ thống các quan điểm về nhà nước, các nhà kinh điển đặc biệtchú ý đến bản chất của nhà nước tư sản Nhà nước tư sản là hình thức tổ chức
mà giai cấp tư sản đặt ra để đảm bảo quyền sở hữu và lợi ích của chúng trong
và ngoài nước Người ta vẫn nói nhiều đến dân chủ tư sản nhung thực chất đóchỉ là “một thứ dân chủ cắt xén, khốn khổ, giả dối, chỉ giành riêng cho bọnnhà giàu, cho số ít” Bản chất của nhà nước tư sản là công cụ của giai cấp tưsản sử dụng để áp bức giai cấp vô sản và các tầng lớp lao động khác
Tù sự phân tích sâu sắc bản chất của nhà nước tư sản chủ nghĩa Lênin chỉ ra rằng giai cấp vô sản chỉ có thể thiết lập được nền dân chủ vô sảnkhi nó nó đập tan bộ máy chuyên chính của giai cấp tư sản xây dựng bộ máynhà nước mới-nhà nước xã hội chủ nghĩa Nếu như nhà nước tư sản cản trở vàbóp nghẹt sinh hoạt chính trị độc lập của quần chúng thì nhà nước xã hội chủnghĩa lại có thể giải phóng nhân dân lao động Chế độ dân chủ vô sản so vớibất cứ chế độ dân chủ tư sản nào cũng dân chủ hơn gấp triệu lần
Mác-Trên cơ sở nhân định chính xác về bản chất của chế độ dân chủ của nhànước xã hội chủ nghĩa Lênin đã đề ra nhiệm vụ phải làm cho người lao độnghọc cách quản lý nhà nước, thu hút đông đảo quần chúng nhân dân tham giavào công việc của nhà nước và xã hội, kiên quyết chống chủ nghĩa quanliêu,loại trừ những kẻ đặc quyền, đặc lợi, những kẻ đứng trên quần chúng.Phải có những biện pháp hữu hiệu để mọi người dân có thể thực hiện chứcnăng kiểm tra, giám sát các có quan và cán bộ nhà nước.Theo Lênin, làm
Trang 10được như vậy sẽ gây trong quần chúng một nhiệt tình cách mạng cao chưatừng thấy trong lịch sử
Chủ nghĩa Mác-Lênin không đưa ra vấn đề phân chia quyền lực trong
tổ chức và bộ máy của nhà nước xã hội chủ nghĩa.Tuy cũng tồn tại sự phâncông các hình thức và lĩnh vực hoạt động lập pháp, hành pháp và tư phápnhưng quyền lực nhà nước xã hội chủ nghĩa là thống nhất, không có sự phânlập, đối trọng giữa các hệ thống cơ quan đó.Do vậy mối liên hệ giữa nhà nước
và pháp luật xã hội chủ nghĩa như là yếu tố đảm bảo cho nền dân chủ xã hộichủ nghĩa Điều đó xuất phát từ tính thống nhất nội tại thuộc về bản chất củachế độ xã hội chủ nghĩa chứ không phải do cơ chế kìm chế, đối trọng vềquyền lực nhà nước như trong xã hội tư bản theo quan niệm của thuyết phânquyền
Một trong những vấn đề quan trọng thể hiện một cách đặc thù mối liên
hệ giữa nhà nước xã hội chủ nghĩa và pháp luật xã hội chủ nghĩa là vấn đềpháp chế xã hội chủ nghĩa.Nhìn khái quát, theo các quan điểm của V.I Lêninthì pháp chế xã hội chủ nghĩa được hiểu là sự hiện diện của hai thành tố cơbản nói lên bản chất của chế độ nhà nước và pháp luật xã hội chủ nghĩa Đó là
hệ thống pháp luật hoàn chỉnh và sự tuân thủ pháp luật một cách nghiêm ngặtcủa tất cả các chủ thể pháp luật
Vấn đề chủ yếu trong học thuyết pháp chế của V.I Lênin là cần phảinghiêm chỉnh chấp hành pháp luật xã hội chủ nghĩa cùng với điều kiện tối cầnthiết là nhà nước xã hội chủ nghĩa phải có một hệ thống kiểm tra, giám sátmột cách chặt chẽ
Điều cốt lõi trong pháp chế xã hội chủ nghĩa là pháp luật phải đượcchấp hành đúng với tinh thần các quy phạm của nó, không được vin vào cácđặc điểm riêng biệt của địa phương, của ngành hay địa vị xã hội;chỉ tính đếnđiều đó trong trường hợp tìm kiếm các biện pháp và hình thức thích hợp đểđưa pháp luật vào cuộc sống Đặc biệt đối với nhà nước, các cơ quan, nhân
Trang 11viên nhà nước phải nêu gương tuân thủ pháp luật một cách nghiêmchỉnh,chống thói chuyên quyền và những hành vi vi phạm pháp luật.
Như vậy pháp pháp chế xã hội chủ nghĩa được coi là công cụ quantrọng để thực hiện nền chuyên chính vô sản, xây dựng và củng cố nền dân chủ
xã hội chủ nghĩa Pháp chế xã hội chủ nghĩa thực sự là phương thức thực hiệnmối liên hệ bản chất giữa nhà nước xã hội chủ nghĩa và pháp luật xã hội chủnghĩa
Ngày nay, trong điều kiện của thời đại mới với tư duy chính trị mớinhưng các quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về Nhà nước và pháp luậtvẫn còn nguyên giá trị và sự nghiên cứu, quán triệt các quan điểm này vẫncòn hết sức cần thiết đối với chúng ta trong nỗ lực cải cách nhà nước, xâydựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa
4.Tư tưởng của Hồ Chi Minh về nhà nước pháp quyền
Tìm hiểu các tác phẩm của Hồ Chi Minh và qua thực tiễn tổ chức, hoạtđộng của nhà nước ta dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Người có thể thấy rõ một
hệ các quan điểm hoàn chỉnh trong tư tưởng Hồ Chi Minh về nhà nước vàpháp luật Đó chính là những tiền đề tư tưởng về nhà nước pháp quyền ViệtNam xã hội chủ nghĩa mà chúng ta xây dựng trong giai đoạn hiện nay
Nếu vấn đề cơ bản của mọi cuộc cách mạng xã hội là vấn đề chínhquyền thì vấn đề có bản của một chính quyền là ở chỗ nó thuộc về ai, phục vụquyền lợi cho ai Xây dựng một nhà nước do nhân dân lao động làm chủ,phục vụ lợi ích cho nhân dân là tư tưởng nhất quán của Hồ Chi Minh Trongtác phẩm “Đường kách mệnh ”, Người chỉ rõ:“Chúng ta hy sinh làm cáchmệnh rồi thì làm cho tới nơi nghĩa là làm sao cách mệnh rồi thì quyền giaocho dân chúng số nhiều chớ để trong tay một bọn ít người”.Tất cả mọi ngườiđều là chủ thực sự của đất nước, đều có nghĩa vụ và trách nhiệm xây dựng đấtnước.Tính chất dân chủ nhân dân là đặc trưng nổi bật của chính quyền nhànước kiểu mới Nhân dân nắm giữ mọi quyền lực, các có quan do dân tổ chứcnên, thực hiện ý chí nguyện vọng của nhân dân Thể chế dân chủ cộng hoà
Trang 12làm thay đổi tận gốc quyền lực chính trị và thực hiện quyền lực chính trị,nhân dân được đặt ở vị trí cao nhất
Trong khi nhấn mạnh tính chất dân chủ nhân dân, Hồ Chi Minh cũngluôn khẳng định dứt khoát bản chất giai cấp công nhân “Nhà nước ta là nhànước dân chủ nhân dân đựa trên nền tảng liên minh công nông do giai cấpcông nhân lãnh đạo ”.Sự lãnh đạo của giai cấp công nhân quy định bản chất,nội dung giai cấp, đặt ra mục tiêu, định hướng hoạt động của nhà nước ta Tuy nhiên ở đây, Người cũng nhấn mạnh sự thống nhất giữa bản chất giai cấpcông nhân và tính dân tộc của nhà nước Vì vậy trong khi bảo vệ lợi ích củagiai cấp công nhân nhà nước cũng bảo vệ lợi ích của đa số nhân dân lao độngkhác
Và cũng từ rất sớm, Hồ Chi Minh đã ý thức được tầm quan trọng củapháp luật trong xây dựng và quản lý nhà nước.Trong Việt Nam yêu cầu ca,Người khẳng định:
Bảy xin hiến pháp ban hành
Trăm điều phải có thần linh pháp quyền
Cũng như toàn bộ tư tưởng dân chủ của Hồ Chi Minh, tư tưởng củaNgười về pháp luật là tư tưởng về độc lập, tự do,bình đẳng và dân quyền.Pháp luật là của nhân dân, phục vụ nhân dân, mọi quyền hạn công lý đều ởnơi dân
Trên có sở tiếp thu những yếu tố tích cực trong lịch sử tư tưởng, quántriệt những quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin về nhà nước và pháp luật HồChi Minh cũng thể hiện rất rõ tư tưởng của mình về một nhà nứớc phápquyền.Trước hết, Người khẳng định nhà nước phải là nhà nước hợphiến Chính vì vậy, khi cách mạng tháng Tám thành công, Hồ Chi Minh đãthay mặt Chính phủ tuyên bố trước quốc dân đồng bào và cộng đồng thế giới
về quyền độc lập, tự do của dân tộc Việt Nam:“Nước Việt Nam có quyềnđược hưởng tự do và độc lập và sự thật đã thành một nước tự do, độc lập.Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần, lực lượng, tính mạng
Trang 13và của cải để giữ vững quyền độc lập tự do ấy ”.Vì thế, Nhà nước Việt NamDân chủ Cộng hoà là một nhà nước hợp hiến, nó tiêu biểu cho ý chí, nguyệnvọng của nhân dân Việt Nam Ngay trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ,Người đã đề nghị tổ chức tổng tuyển cử bầu quốc hội, thành lập Chính phủchính thức và ra Hiến pháp.Tháng 11-1946, bản Hiến pháp đầu tiên của nướcViệt Nam Dân chủ Cộng hoà đã được thông qua.
Người cũng khẳng định một nhà nước pháp quyền là một nhà nước cónền pháp lý mạnh mẽ, pháp luật và dân chủ đi liền với nhau Không có dânchủ ngơài pháp luật, pháp luật là bà đỡ của dân chủ Mọi quyền dân chủ phảiđược thể chế hoá bằng Hiến pháp và pháp luật Pháp luật phải đảm bảo choquyền tự do dân chủ được thực hiện trên thực tế.Xây dựng một nền pháp chế
xã hội chủ nghĩa, thực hiện quyền lực của nhân dân là mối quan tâm hàng đầuNgười
Nét đặc sắc trong tư tưởng Hồ Chi Minh về nhà nước pháp quyền cònđược thẻ hiện ở sự thống nhất biện chứng giữa pháp luật và đạo đức Người
đề cao vai trò của pháp luật, mọi người dân đều bình đẳng trước pháp luật vàcán bộ, đảng viên phải luôn gương mẫu trong việc chấp hành luật pháp Mặtkhác, Người cũng đặc biệt chú ý đến việc giáo dục đạo đức cho nhân dân.Người cho rằng dù pháp luật có đầy đủ đến đâu cũng không thể điều chỉnhđược hết mọi quan hệ xã hội, trong khi đó đạo đức có phạm vi điều chỉnhrộng hơn và mang tính tự giác.Vì vậy phải kết hợp chặt chẽ giữa quản lý điềuhành xã hội bằng pháp luật với việc tuyên truyền, giáo dục đạo đức cáchmạng Suốt cả cuộc đời, Người luôn là tấm gương sáng về đạo đức cách mạngcũng như ý thức chấp hành pháp luật Nền chính trị Hồ Chi Minh là nền chínhtrị đạo đức, đạo đức lớn lao là phục vụ sự nghiệp chính trị cao cả, giải phóngcon người
Tư tưởng Hồ Chi Minh về nhà nước và pháp luật, về nhà nước phápquyền là cơ sở quan trọng để chúng ta xây dựng và hoàn thiện nhà nước phápquyền xã hội chủ nghĩa Việt nam qua các các thời kì cách mạng Ngày nay tư
Trang 14tưởng ấy vẫn tiếp tục rọi sáng con đường xây dựng và hoàn thiện nhà nướcpháp quyền xã hội, phục vụ sự nghiệp đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đạihoá đất nước.
II Đặc điểm của nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Nhà nước pháp quyền không phải là một kiểu nhà nước, được sinh ra
và hoạt động trong khuôn khổ pháp luật nhằm đưa lại tự do hạnh phúc chocon người, tạo điều kiện cho sự tồn tại và phát triển của xã hội thông qua hệthống các thiết chế và yêu cầu dân chủ
Trong quá trình xây dựng đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa,nhà nước là trụ cột của hệ thống chính trị là công cụ quan trọng để thực hiệnquyền lực nhân dân.Ngay từ khi nhà nước Việt Nam Dân chủ cộng hoà rađời , vấn đề về xây dựng nhà nước pháp quyền đã là một trong những mốiquan tâm lớn của Đảng ta Tuy nhiên giai đoạn từ Đại hội VI đến nay vẫnđược đánh giá là thời kì thể hiện tập trung nhất sự phát triển các quan điểm vàđường lối của Đảng về nhà nước pháp quyền Tại Đại hội lần thứ VII, lần đầutiên Đảng ta chính thức nêu cụ thể và toàn diện những quan điểm, nguyên tắc
và nội dung xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Từ đó tư tưởng
về xây dựng nhà nước pháp quyền đã được khẳng định và trở thành chủtrương chiến lược định hướng cho toàn bộ quá trình đổi mới tổ chức và hoạtđộng của nhà nước Trên cơ sở tiếp thu, vận dụng những tư tưởng tiến bộtrong lịch sử , Đảng ta luôn khẳng định: “Nhà nước ta là công cụ chủ yếu đểthực hiện quyền làm chủ của nhân dân, là nhà nước pháp quyền của dân, dodân và vì dân Quyền lực nhà nước là thống nhất nhưng có sự phân công phốihợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hànhpháp và tư pháp” Nhà nước quản lý xã hội bằng pháp luật Mọi cơ quan, tổchức, cán bộ, công chức, mọi công dân có nghĩa vụ chấp hành Hiến pháp vàpháp luật”
Quan điểm này thể hiện sâu sắc những đặc trưng cơ bản của nhà nướcpháp quyền Việt Nam như sau:
Trang 151.Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước của dân, do dân và vì dân ,lấy liên minh giai cấp công nhân, nông dân và đội ngũ trí thức làm nền tảng do Đảng cộng sản Việt Nam lãnh đạo
Cái gốc của nhà nước pháp quyền là việc xác lập dân chủ, tức là đảmbảo và thực hiện quyền lực của nhân dân.Quyền lực nhà nước là sản phẩmcủa ý chí nhân dân Ở nhà nước ta, chính quyền và nhà nước ngay từ đầu đãthể hiện tính chất nhân dân và cách mạng sâu sắc bởi vì nó chính là thành quảtrực tiếp của cách mạng Tháng Tám do nhân ta thực hiện thành công dưới sựlãnh đạo của Đảng và của Chủ tịch Hồ Chi Minh.Về mặt quyền lực, đó lànhững thiết chế quyền lực do nhân dân ta tự giác bầu ra trên cơ sở sử dụngquyền bầu cử của công dân của một nước hoàn toàn độc lập
Để thực hiện quyền lực của mình nhân dân sử dụng nhiều hình thứctrong đó nhà nước là hình thức cơ bản nhất, chủ yếu nhất Thông qua nhànước quyền lực nhân dân trở thành quyền lực mang tính nhà nước nhưng chủthể ở đây vẫn là nhân dân Quyền lực nhân dân chính là biểu hiện về mặtchính trị của tư tưởng “lấy dân làm gốc”.Có thể nói , xuất phát từ tư tưởng
“Nước lấy dân làm gốc ”, Đảng đã quan niệm chính quyền nhà nước ta làchính quyền của dân, do dân và vì dân Lấy dân làm gốc, phát huy quyền lựccủa nhân dân, thực hiện dân chủ xã hội chủ nghĩa đòi hỏi phải giải quyết tất
cả các mối quan hệ của tất cả các thành phần của nhà nước, tạo thành cơ chếđồng bộ của quyền lực nhân dân, tạo ra sự thống nhất trong tổ chức và hoạtđộng của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa
Tuy nhiên, nói quyền lực thuộc về nhân dân không có nghĩa là phủnhận toàn bộ tính giai cấp của quyền lực Trong mọi chế độ xã hội, giai cấpthống trị phải thừa nhận ở mức độ nhất định các lợi ích của các giai cấp, tầnglớp khác trong xã hội nếu giai cấp ấy muốn duy trì và bảo vệ quyền lợi củachính mình Ở nước ta, nhà nước là đại biểu lợi ích của giai cấp công nhân vàcủa nhân dân lao động Nhà nước thể hiện và thực hiện chức năng của mình