Gợi ý phân tích tác phẩm Những đứa con trong gia đình (trích) – Nguyễn Thi ppt

Tham vọng khái quát của nhà văn luôn được thể hiện thông qua cách ông sử dụng nhiêu thủ pháp nghệ thuật khác nhau, nhưng tham vọng đó không hê khiến ông quên đưa ra những đường nét cham

AN

am

iy

ch tac ph đinh (trich) — Nguyén Thi

í

AN

han

iy p

Những diva con trong gia

Go

Là một truyện ngắn tiêu biểu của nên văn học cách mạng Việt Nam 1945 -

1975, Những đứa con trong gia đình hiển nhiên mang đậm tính sử thỉ và giàu cảm hứng lãng mạn Tuy vậy, nói đến tác phẩm này, người ta không thể không nói đến tính hiện thực sâu sắc của nó Nguyễn Thỉ quả là một nhà văn hiện thực chủ nghĩa đích thực Trong khi chịu sự chỉ phối của bối cảnh sáng tạo chung, ông vẫn kiên trì theo đuổi những nguyên tắc sáng tạo của mình, cỗ găng tái hiện cho được diện mạo chân thực của hiện thực thông qua những tính cách điển hình, hoàn cảnh điển hình Để xây dựng các tính cách điển hình, hoàn cảnh điển hình đó, ông rất chủ ý tới mỗi quan hệ giữa tính cá thể, cá biệt và tính khái quát của hình tượng Sự chính xác và sống động của các chỉ tiết luôn được đê cao Chỉ tiết nào cũng gây ấn tượng, như được lấy "trực tiếp" từ đời sống, nóng hồi, giàu sức

biểu hiện, giàu tính thâm mỹ Chính công việc chuẩn bị tư liệu chu đáo,

cần thận, việc ghỉ chép miệt mài những điều mắt thấy tai nghe vào số fay

đã hỗ trợ đắc lực cho Nguyễn Thỉ ở phương diện này Đọc từng trang viết của ông, ta cắm nhận được một trữ lượng dôi dào những kinh nghiệm sống thấp thoáng ở phía sau Truyện ngăn mà nhiễu khi có sức chứa của một tiểu thuyết lớn Tham vọng khái quát của nhà văn luôn được thể hiện

thông qua cách ông sử dụng nhiêu thủ pháp nghệ thuật khác nhau, nhưng tham vọng đó không hê khiến ông quên đưa ra những đường nét cham khắc rạch ròi về nhân vật, bối cảnh Sự hứng thú quan sát, miêu tả ngôn ngữ, tâm lí nhân vật, sự vận dụng đây ý thức ngôn ngữ Nam Bộ trong trần thuật có mỗi liên hệ lô gích với động cơ sáng tạo này Ngoài ra, việc học tập kinh nghiệm của các nhà tiểu thuyết hiện đại phương Tây trên vẫn đề tái hiện dòng ý thức của nhân vật cũng được chú ý dũng mức, tao nén nhitng

trang viễt xuất thần, hiếm quý (đoạn miêu tả dòng hôi tưởng, suy nghĩ của

nhân vật Việt khi bị thương nằm lại trên trận địa là một ví dụ cụ thể, điển

hình)

Tuy là một truyện ngăn hoàn chính, có cầu trúc chặt chẽ, nhưng rất có thể, với chính Nguyễn Thi, Những đứa con trong gia đình vẫn còn mang nhiều tinh tw liệu Phải chăng, trong khát vọng sáng tạo của nhà văn, đây mới chỉ

là bước chuẩn bị cho một công trình đô sô hơn, xứng tâm với cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc mà ông mong muốn được hoàn thành Cảm nhận được điều đó, độc giả ngày nay không thể không thấy tiếc nuối khi nghĩ vê

sự ra đi quá sớm của Nguyễn Thỉ - một hiện trợng "bùng nổ về tài năng" (đánh giá của Nguyên Ngọc) trong thế hệ các nhà văn trưởng thành sau cach mang thang Tam

Nguyễn Thỉ là một nha van - chién si ma cuộc đời và sự nghiệp sáng tác đã

để lại nhiễu bài học lớn cho cả một thế hệ nhà văn thời chống Mĩ Ông đã

hi sinh & mat tran Sài Gòn trong chiến dịch Mậu Thân 1968 Trong di sản van hoc viét vê chiến tranh của ông, có tác phẩm đã hoàn chính, có tác phẩm mới ở dạng phác thảo nhưng tắt thảy đều ngôn ngộn chất sống và giàu tính thẩm mĩ chứng tỏ tác giả của nó là một tài năng văn học lớn Từng sống ở Nam Bộ trước Cách mạng và sau này lại tham gia chiến đấu

trên chiến trường ấy, Nguyễn Thủ rất hiểu con người và cảnh vật nơi này

Có thể nói ông là nhà văn của người nông dân đông bằng sông Cửu Long trong cuộc chiến tranh chống Mĩ ác liệt Ông đã trút tắm huyết xây dựng

họ thành những nhân vật văn học đáng nhớ đây cá tính, có lòng yêu nước

và lòng căm thù giặc sâu sắc, sống bộc trực, hôn nhiên, giàu tình nghĩa Những đứa con trong gia đình là một trong những truyện ngắn xuất sắc nhất của Nguyễn Thỉ rút từ tập Truyện và kí xuất bản năm 1978 Truyện kể

về những đứa con trong một gia đình nông dân một lòng một dạ đi theo cách mạng và có những môi thù riêng đối với quân giặc Chiến và Việt - hai chị em đông thời là hai nhân vật chính của tác phẩm không còn cha

mẹ Cha bị địch giết hôi chín năm (kháng chiến chong Pháp) còn mẹ thì chết vì trúng đạn đại bác Mĩ Họ lớn lên trong sự dìu dắt, đàm bọc của ông Năm (người chú ruột) và sau này là của đoàn thể, đông đội (một gia đình mới thân thiết của họ) Tuy nói chuyện một gia đình nhưng tác phẩm của Nguyễn Thỉ có khả năng ôm trùm hiện thực rộng lớn Số phận của mấy chị

em ở đây cũng nht cảnh ngộ gia đình họ không phải chỉ có ý nghĩa cá biệt

Có biết bao người, bao gia đình cũng phải gánh chịu những mắt mát và đã vượt lên như: thể trong cuộc chiến tranh khốc liệt này Hình tượng cuỗn số gia đình được nhắc tới mây lần trong truyện có ý nghĩa nghệ thuật rất quan trọng Nó hé lộ cho ta thấy ý đô nghệ thuật của nhà van muốn qua câu chuyện một gia đình mà đề cập những vẫn dé khái quát hơn Lời của chú Năm trong truyện đã nói lên điều đó : "Chú thường ví chuyện gia đình

ta nó cũng dài như sông, để rồi chủ sẽ chỉa cho mỗi người một khúc ma ghi vào đó Chú kế chuyện con sông nào ở nước ta cũng đẹp, cũng lắm nước bạc, nhiêu phù sa, vườn ruộng mắt mẻ cũng sinh ra từ đó, lòng tốt của con người cũng sinh ra từ đó Trăm sông đồ về một biển, con sông của gia đình

fq cũng chúy vê biên, mà biên thì rộng lăm, chị em Việt lớn lên rôi sẽ biết,

rộng bang cả nước fa và ra ngoài cả nước ta" Thông thường, sự khái quát nghệ thuật của Nguyễn Thỉ là như vậy Nó luôn tự nhiên như đời sống do bắt mạch thực sự được vào cuộc sống *

Trên một ý nghĩa khác, hình trợng cuỗn số ngẫm chứa chức năng lí giải chiêu sâu hành động hiện tại của các nhân vật Cuốn số ghỉ chép đủ

những sự việc đáng nhớ xảy ra với gia đình lớn của chị em Chiến - Việt, từ chuyện người nào bị giặc giết vào ngày nào đến chuyện di bị chúng nhục

mạ ra sao Đặc biệt, cuỗn số kế khá tỉ mỉ từng chiến công đánh giặc của các thành viên gia đình, trong đó có chiến công của Chiến và Việt theo du kích bắn tàu Mĩ trên sông Định Thuỷ Cuốn số - ấy là lịch sử một gia đình,

nó cho thấy truyền thông và sự tiếp nỗi Nó là một hình thức giáo dục lòng

tự hào về truyền thông mà chủ Năm rất có ý thức xây dựng cho thế hệ con chau Chi nói : "Chừng nào bây trọng trọng (lớn lớn) tao giao cuỗn số cho chị em bây" Câu nói ấy cũng rất mực tự nhiên mà chứa đây ý nghĩa

Chính thế hệ mới sẽ là người viết tiếp những trang mới, vẻ vang cho truyền

thông Không thỂ nói mọi chiến công mà Chiến và Việt lập được lại không

liên quan tới cuốn số gia đình này KẾ lại sự việc nhưng không bao giờ quên khám phá chiêu sâu của nó chính là thuộc tính bản chất của ngòi bút Nguyễn Thủ

Nguyễn Thỉ rất có biệt tài dựng người, dựng cảnh Vốn sống của ông

phong phú khiến cho các chỉ tiết mà ông lấy ra bao giờ cũng như giấy trên trang sách, rất sinh động Nhiều nhân vật chỉ xuất hiện thoáng qua trong truyện nhưng đã kịp để lại một ấn tượng khó quên, cả về hành động lẫn ngôn ngữ Chú Năm của Chiến, Việt thật dễ nhớ với "giọng hò đã đục và tức như gà gáy" ("Chú hay kể sự tích của gia đình và cuỗi câu chuyện, thế nào chú cũng hò lên mấy câu ") Giọng hò của người đàn ông trung niên này fuy không hay nhưng chứa đựng một cái gì đó thật tha thiết khiến cho

chị em Chiến, Việt tuy thấy buôn cười nhưng vẫn rất cảm động Theo như lời kể trong tác phẩm, ông ít nói, nhưng những câu nói của ông được hai chị em nhân vật chính khắc ghỉ trong tâm khám Nó tương tự như những châm ngôn kết tỉnh của cả một đời từng trải sông nước, lăn lộn với ruộng vườn và thuỷ chung một dạ với cách mạng Bên cạnh nhân vật chủ Năm, hình ảnh người má của chị em Chiến, Việt cũng hiện lên với những nét chạm khắc rạch rời Đó là người đàn bà xốc vác, gan dạ, giỏi thu xếp cả việc chung lẫn việc riêng Nguyễn Thỉ đã chọn được nhiều chỉ tiết thật tài tình để xây dựng chân dung con người ấy Nào là chuyện bà đi đầu tranh

về bị cà nông giặc bắn đuổi theo, một trái rơi bịch trước mặt, không nổ,

"ba dén dom dom roi bỏ luôn vào rổ, cap vé" » nao chuyén ba bé con, dat con đi đòi đầu chông từ ấp trong tới ấp ngoài, vượt qua sông về tới quận ; nào chuyện bà tân tảo sớm hôm làm lụng nuôi con, miệng nói, tay lam, chưa dứt câu dặn con mà chân đã "đây xuông ra tuôt giữa sông" Đặc

biệt, chỉ tiết bà đối mặt với quân thù hai bàn tay to bản "phủ lên đầu đàn

con dang nép dưới chân” hoặc "dùa dàn con lại đàng sau tránh dạn " đã cho ta hình dung đặc biệt rõ nét hình ảnh một người mẹ nơi Thành đồng

Tổ quốc những năm đánh Mĩ *

Hai nhân vật được khắc hoạ đậm nét trong tác phẩm là Chiến và Việt Chiến là chị Theo lời chủ Năm, cô "không khác mẹ một chút nào" Ngay

cả Việt cũng nhận thấy thế Cô có đức tính kiên trì, chịu khó, chỉ nội một

việc bỏ ăn để ngôi đánh vẫn cuỗn số gia đình suốt từ trưa cho tới lúc trời chụng vạng đã đủ chứng tỏ điều đó Cô cũng thừa hưởng ở mẹ đức tính gan góc Trong ngày tòng quân, cô nói với em : "Tao đã thura với chú Năm rồi Đã làm thân con gái ra đi thì tao chỉ có một câu : Nếu giặc còn thì tao mắt, vậy à !" ở cô, khả năng vun vén, thu xếp gia đình cũng thể hiện rất

rõ Trước khi cùng em đi bộ đội, mọi chuyện nhà đã được cô xếp đặt đâu

vào đó, ti mi, chu đáo, "nói nghe thiệt gọn” khiến cho chú Năm cũng phái

có chút sững sờ, "nhìn hai chắu thiệt lâu " rồi nói : "Khôn ! Việc nhà nó thu được gọn thì việc nước nó mớ được rộng, gọn bê gia thế, đặng bê nước non Con nít chúng bây kì đánh giặc này khôn hơn chú hôi trước" Câu nói của chú Năm thể hiện sự yên tâm của thế hệ trước đối với lớp người sau Rõ ràng, họ đã trưởng thành, có thể gánh vác được những việc lớn của đất nước *

Khác với chị Chiến đã có dáng dấp của một người lớn thực thụ dù đôi lúc

còn tranh giành với em, Việt còn giữ nguyên tính chất của một cậu bé

"Cậu Tự" này trong gia đình có điệu cười "lồn lén" rất dễ thương Cậu ta thường ngày vẫn hay tranh phân hơn với chị, từ chuyện bắt ếch đến

chuyện đòi đi bộ đội trước chị Cậu còn vô tâm vô tính, phó mặc chuyện nhà cho chị "Tôi nói chị tính sao cứ tính mà” Trong khi chị bàn những việc phải làm ngày mai, Việt vẫn đùa nghịch "chụp một con đom đóm úp trong long tay" va thi vi quan sat điệu bộ, cử chỉ, cách noi nang "in hét má" của chị Vào bộ đội rôi, cậu ta "giấu chị như giấu của riêng vậy” vì sợ mắt chị trước những lời gạ gẫm đùa tếu của anh em Trong hành trang Hgười lính của mình, ngoài cái võng, bộ quân phục, Việt còn mang theo cái

ná thun (súng cao su) - một vật bất li thân từng găn bó từ ngày cậu "dé dau tran, minh may tem lem sình đất từ chỗ móc mương lên, lội tắt trong vườn,

di tim chim" Tuy con rat tré con nhw thé, Việt đã chiến đầu rất dũng cảm không thua kém di Việt đã dùng thủ pháp tiêu diệt được một chiếc xe bọc thép của địch Bị thương, Việt quyết bò di tìm đông đội Nghe tiếng xe, pháo của giặc, Việt nằm chờ với tâm niệm : "Tao sẽ chờ mày ! Trên trời có mày, dưới đất có mày, cả khu rừng này chỉ còn có mình tao Mày có bắn tao thì tao cũng bắn được mày Nghe súng nỗ, các anh tao sẽ chạy tới đâm mày ! Mày chỉ giỏi giết gia đình tao, còn đối với tao thì mày là thăng chạy"

Có bao nhiêu là quyết tâm, bao nhiêu là niềm trìu mến với đồng đội, bao

nhiêu là sự coi thường, khinh bỉ kẻ thù thể hiện qua lời độc thoại ấy Quả

thực, Việt đã là một người lính chững chạc trong khi còn mang đây đủ nét thơ ngây, trong sáng, đáng yêu của một cậu bé vừa đến tuổi thành niên Nhìn chung, trong khi xây dựng nhận vật, Nguyễn Thi rat quan tim đến việc cá thể hoá Nhân vật nao cũng có những nét riêng, độc đáo hiện lên

môn một trước mắt độc giả Chú Năm nói khúc má Việt và Việt nói khác chị Chiến Lời nói của ai thể hiện rõ tính cách người đó Nhưng mặt khác,

nhà văn cũng có ý thức nhắn mạnh điểm giỗng nhau giữa họ Chẳng thế

mà ông nhiều lần qua lời chú Năm, qua lời Việt so sánh Chiến với người

má của cô, và để người má ấy nói về Việt : "Đó, lại giỗng cái thẳng cha nó rồi !", Nói lên điểm giống nhau ở đây tức là nói đến nét bên vững trong truyền thông một gia đình giàu tỉnh thân cách mạng, có lòng căm thù giặc sâu sắc, sống rất mực tình nghĩa thuỷ chung Đây chính là điểm nút sẽ giúp

ta lí giải được sức mạnh tỉnh thần nào đã giúp các nhân vật vượt qua được những thử thách lớn lao, gay gắt đến như vậy Mở rộng ra, đây cũng là điểm nút khiến cho mọi chỉ tiết, sự việc được mô tả trong tác phẩm quy tụ lại, thông nhất ở tỉnh thân chung la khang định những phẩm chất đẹp dé của người dân Nam Bộ trong chiến tranh chống Mĩ cứu nước Nhiéu câu nói thốt ra từ miệng chủ Năm hay từ miệng má Việt, vì vậy, có tâm khái quát triết lí, mang âm vang triết lí của cả một dân tộc bất khuất, dù nó được biểu hiện ra trong một hình thức rất mực giản đị - giản dị đến bất ngờ (chẳng hạn câu của má Viêt : "người chết có cái vui của người chết, nếu không, người ta sanh con ra làm gì ?") ở đây, có thể nhận ra một đặc điểm trong sáng tác của Nguyễn Thủ : tính triết lí rất cao nhưng đấy là triết lí của chính cuộc đời - một cuộc đời được tái hiện sinh động qua những biểu hiện mang tính bản chất Ta có thể chứng mình thêm cho điều vừa nói bằng vào

chỉ tiết "cực đặt” sau đây mà nhà văn đã đưa vào cuối tác phẩm : chỉ tiết hai chị em Chiến, Việt khiêng bàn thờ má sang gửi nhà chú Năm : "Chị Chiến đứng ra giữa sân, k** cái khăn trên cổ xuống, cũng xắn tay áo để lộ hai bắp tay tròn vo sạm đỏ màu cháy năng, rồi dang cả thân người fo và chắc nịch của mình nhắc bổng một đầu bàn thờ má lên Việt ghé vào một đầu Nào, đưa má sang ở tạm bên nhà chú, chúng con đi đánh giặc trả thù cho ba má, đến chừng nước nhà độc lập con lại đưa má về Việt khiêng

trước Chị Chiến khiêng bịch bịch phía sau Nghe tiễng chân chị, Việt thấp thương chị lạ Lần đầu tiên Việt mới thấy lòng mình rõ như thế Còn mỗi

thù thăng Mĩ thì có thể rờ thấy được, vì nó đang đè nặng ở trên vai Hai chị

em khiêng má băng tắt qua dãy đất cày trước cửa, men theo chân vườn thoảng mùi hoa cam, con đường hồi trước má vẫn đi để lội hết đồng này sang bưng khác" Khó mà không dẫn hết ra đoạn văn đây xúc động này

Nó đã nói lên hết sức cô đọng về cuộc chiến đấu của chúng ta : có yêu thương, có căm thù, có cái mắt mát nhưng có cái vĩnh hằng, có sự quyết liệt nhưng cũng có sự thanh thản, có yếu tổ hành động nhưng cũng có yếu

tô tâm linh Và mùi hoa cam, nó chỉ thoảng qua một lần mà thơm mãi Trong văn Nguyễn Thị, mùi hương "trữ tình" này thường chỉ được dùng rất dè sén, nhưng chính vì vập mà nó vô cùng quý, để lại trong lòng người đọc những cảm nghĩ sâu xa *

Một thành công nữa rất cơ bản của Nguyễn Thi trong Những đứa con trong gia đình là nghệ thuật phân tích tâm lí nhân vật Ta da thay phan nào điều đó qua việc phân tích cái tài của ông khi lựa chọn các chỉ tiết đặc sắc làm nổi bật cá tính nhân vật ở trên Cân đặc biệt lưu ý rằng truyện ngắn này được tổ chức dựa trên dòng hồi ức của nhân vật Việt khi bi

thương trên trận địa Miêu tả tâm lí của người tỉnh táo đã khó mà ở đậy lại

là tâm lí của con người luôn năm trong trạng thái giữa mê và tính, hiên

nhiên nhiệm vụ nghệ thuật đặt ra càng khó bội phần Nhưng nhà văn đã thể hiện một cách xuất sắc trạng thái "chập chờn cơn tỉnh cơn mê” đó của nhân vật Bốn lần Việt "tỉnh dậy" trên trận địa, mỗi lần Việt nhớ gì, nghĩ

gi déu được nhà văn miêu tả rất cụ thể, tỉnh tế và chính xác Thông

thường, mạch hôi trởng của nhân vật trong bước khởi đâu phụ thuộc rất nhiều vào yếu tô dẫn dụ của ngoại cảnh Túc giả hiểu điều đó rất rõ Tâm lí con người tp phức tạp nhưng vẫn diễn biến một cách có lôgic Lần thứ hai

Việt tỉnh dậy, nghe tiếng ếch nhái kêu dậy lên, Việt tự nhiên nhớ về những

đêm đi soi ếch, nhớ "Khi đồ ếch vào thùng, chủ Năm thỄ nào cũng sang" Thế là hình ảnh chủ Năm hiện lên với những câu hò và cuốn số gia đình cùng ý nghĩa của nó Lân thứ ba Việt tỉnh dậy, tiếng cu rừng nhắc Việt nhớ tới chiếc nú thun, rồi chiếc nú thun nhắc tới hành trang trong chiếc ba lô ngày nhập ngũ, ngày nhập ngũ là ngày má Việt vừa mắt, thế là nỗi nhớ

"chuyển vùng" sang hình ảnh của người má thân yêu Việt tính dậy lần

thứ tư trong tiễng súng thôi thúc Sự thôi thúc ấy khiến Việt liên hệ tới ý

nghi thoi thúc ngày đi bộ đội, liên hệ chuyện chị em giành nhau nhập ngũ trước, sau đó là chuyện mang ban tho ma đi gửi bên nhà chủ Nhìn chung nha van nam rất chắc quy luật diễn biến tâm lí con người Ông đã kh** [** tạo cho tác phẩm một hình thức kết cầu độc đáo tương đông với "kết cấu " của những giấc mơ chập chờn, từ đó cứ mở rộng dẫn dỗi trợng được miêu

tả và đi mỗi lúc một sâu vào đời sống tâm hôn của nhân vật

Trong khi làm sáng tỏ tâm lí nhân vật, nhà văn đã sử dụng một ngôn ngữ trần thuật đặc biệt phù hợp Đây là ngôn ngữ của chính nhân vật nói về mình và kế về người khác, mặc dù bê ngoài có vẻ là ngôn ngữ khách quan của người trần thuật Điều đó thể hiện ngay ở cách xưng hô rất đỗi thân thương, găn bó : "Việt" (chứ không phải là "anh" hay "chú bé"), "chị Chiến " (chứ không phải là "cô", "chị”), "chú Năm" (chứ không phải là