Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông hiện nay. Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông hiện nay. Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông hiện nay. Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông hiện nay. Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông hiện nay. Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông hiện nay. Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông hiện nay. Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông hiện nay. Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông hiện nay.
Trang 1Nguyễn Quang Thuận
ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN TRONG DẠY HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG HIỆN NAY
Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Giáo dục chính trị
Mã số: 9.14.01.11
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC
Hà Nội - 2023
Trang 2Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Như Hải
Phản biện 1: PGS.TS Lại Quốc Khánh
Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội
Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Thị Toan
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2
Phản biện 3: PGS.TS Đào Thị Ngọc Minh
Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường họp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội vào hồi … giờ … ngày … tháng… năm…
Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện: Thư viện Quốc Gia, Hà Nội
hoặc Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Giáo dục Việt Nam hiện nay đang phát triển trong bối cảnh tình hình thế giới có nhiều sự thay đổi nhanhchóng và phức tạp Quá trình hội nhập quốc tế, toàn cầu hóa trên tất cả các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội,
… trong đó có giáo dục đã trở thành một xu thế tất yếu Cuộc cách mạng khoa học công nghệ 4.0, nền kinh
tế tri thức ở các quốc gia ngày càng phát triển hết sức mạnh mẽ đã có những tác động trực tiếp đến sự pháttriển các nền giáo dục trên thế giới
Sau 37 năm đổi mới, đất nước Việt Nam đã đạt được rất nhiều thành tựu quan trọng trên tất cả các lĩnhvực Với việc đặt con người vào vị trí trung tâm của mọi chính sách, coi con người vừa là động lực, vừa làmục tiêu của công cuộc phát triển, đường lối đổi mới không chỉ tác động đến kinh tế, xã hội mà đồng thờichi phối mạnh mẽ về việc đổi mới và phát triển GD&ĐT Nghị quyết số 29/NQ-TW với định hướng đổi mớiGD&ĐT là “chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện NL vàphẩm chất người học” [51, tr 3] Định hướng này đã thể hiện rất rõ về việc cần thiết thay đổi chương trìnhgiáo dục từ chương trình tiếp cận nội dung sang chương trình tiếp cận NL người học, hướng đến việc pháttriển toàn diện ở người học cả về “đức” lẫn “tài” (PC và NL)
Trong cả hai Chương trình GDPT năm 2006 và 2018, môn GDCD đều giữ vai trò chủ đạo đối với việcgiúp HS trực tiếp hình thành, phát triển về ý thức và hành vi công dân Hiện nay, cùng với các môn học vàcác hoạt động giáo dục trong chương trình GDPT, việc dạy học môn GDCD theo chương trình năm 2006 vàtheo chương trình năm 2018 đều được thực hiện theo định hướng phát triển ở HS những phẩm chất cơ bản và
NL chung, NL đặc thù của môn học Để đạt được các mục tiêu, các YCCĐ cho HS thông qua dạy học mônhọc này, đòi hỏi sự chung tay, nỗ lực, cố gắng rất lớn của các cấp quản lý giáo dục, GV và HS Đồng thời, sự
hỗ trợ của CNTT có vai trò rất quan trọng đối với việc nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn này
CNTT với tư cách là môi trường, phương tiện trực quan, là công cụ hỗ trợ cho việc dạy học, giáo dụcđang chứng tỏ những ưu thế và hiệu quả trong quá trình đổi mới quản lý giáo dục, đổi mới PPDH và kiểm tra,đánh giá trong dạy học Thực tế hiện nay đã có khá nhiều nghiên cứu về việc ứng dụng CNTT trong dạy họcnói chung và trong dạy học môn GDCD nói riêng nhưng các nghiên cứu này chủ yếu nghiên cứu về vai trò củaCNTT đối với việc giúp HS đạt được các mục tiêu về kiến thức và tạo hứng thú học tập cho HS chứ chưa cócông trình nào nghiên cứu cụ thể, chi tiết về vai trò của CNTT đối với việc hình thành, phát triển các NL của
HS và những nguyên tắc, biện pháp cần phải đảm bảo trong quá trình ứng dụng CNTT trong dạy học mônGDCD theo định hướng PTNL cho HS
Bên cạnh đó, trong thực tiễn dạy học môn GDCD theo Chương trình GDPT năm 2006 ở các trườngTHPT những năm vừa qua, GV bộ môn cũng đã được bồi dưỡng, tập huấn khá nhiều về việc ứng dụng CNTTtrong dạy học và nhiều GV đã tích cực ứng dụng CNTT vào trong QTDH hoặc định hướng cho HS ứng dụngCNTT vào việc học tập môn học này Tuy nhiên, mục đích ứng dụng CNTT của GV và của HS trong QTDHmôn GDCD cũng chủ yếu hướng đến mục đích giúp HS đạt được các mục tiêu dạy học theo chuẩn kiến thức,
kỹ năng của Chương trình GDPT năm 2006
Hiện nay, mục tiêu dạy học môn GDCD đối với HS bậc trung học có sự thay đổi theo Công văn
5512/BGDĐT-GDTrH là các mục tiêu về “kiến thức”, “năng lực”, “phẩm chất” Sự thay đổi này cũng tạo ra
những khó khăn nhất định đối với GV trong việc xác định các mục tiêu dạy học và cách thức để giúp HS đạtđược các mục tiêu đó, nhất là mục tiêu về NL Do đó, việc nghiên cứu vấn đề ứng dụng CNTT trong dạy họcmôn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT sẽ góp phần hệ thống cơ sở khoa học và tìm ra
Trang 4những biện pháp ứng dụng CNTT hiệu quả để có thể hình thành, PTNL của HS trong QTDH bộ môn này theo
cả chương trình năm 2006 và năm 2018 Vì vậy, tác giả chọn đề tài “Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy
học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông hiện nay” làm luận án tiến sỹ chuyên ngành Lý luận và PPDH bộ môn Giáo dục chính trị.
2 Mục đích nghiên cứu
Luận án nghiên cứu nhằm mục đích tìm ra các biện pháp ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD
để góp phần PTNL cho HS, nâng cao hiệu quả dạy học môn học này ở trường THPT
3 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Khách thể nghiên cứu
Khách thể nghiên cứu trong luận án là QTDH môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trườngTHPT
3.2 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là việc ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNLcho HS ở trường THPT
- Thời gian tiến hành tìm hiểu, khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm từ tháng 3/2020 đếntháng 10/2021
4 Giả thuyết khoa học
Giả thuyết khoa học trong Luận án là: Nếu GV vận dụng một cách hợp lý các nguyên tắc, biện phápứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT thì sẽ hìnhthành, phát triển được các NL cho HS Từ đó, giúp HS đạt được các mục tiêu về NL mà GV đã đề ra
5 Nhiệm vụ nghiên cứu
Luận án thực hiện những nhiệm vụ nghiên cứu sau:
- Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến vấn đề ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theođịnh hướng PTNL cho HS ở trường THPT
- Nghiên cứu cơ sở khoa học của việc ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướngPTNL cho HS ở trường THPT
- Đề xuất những nguyên tắc, biện pháp ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướngPTNL cho HS ở trường THPT
- Tiến hành thực nghiệm sư phạm để chứng minh tính hiệu quả của những nguyên tắc, biện pháp ứngdụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT
Trang 56 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
6.1 Cơ sở lý luận
Luận án chủ yếu sử dụng lý luận của PPDH Bộ môn Giáo dục chính trị và lý luận dạy học hiện đại đểlàm cơ sở, quan điểm cho việc tiếp cận, nghiên cứu vấn đề ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theođịnh hướng PTNL cho HS ở trường THPT Việc sử dụng các cơ sở lý luận này sẽ giúp cho việc nghiên cứuluận án đảm bảo tính khoa học, tính hiện đại, tính hệ thống, đồng thời đáp ứng được những yêu cầu cũng nhưtính đặc thù trong khoa học giáo dục ngành Lý luận và PPDH bộ môn Giáo dục chính trị
6.2 Phương pháp nghiên cứu
6.2.1 Phương pháp nghiên cứu lý luận
Luận án sử dụng chủ yếu các phương pháp nghiên cứu lý luận như: Phân tích, tổng hợp, khái quát hóa,phân loại và hệ thống hóa, mô hình hóa, để thu thập, tổng hợp các thông tin lý luận từ nhiều nguồn tài liệunhằm làm rõ những khái niệm công cụ và những nội dung lý luận cơ bản trong luận án cũng như làm cơ sở
để đề xuất những nguyên tắc, biện pháp và mô hình thực nghiệm về ứng dụng CNTT trong dạy học mônGDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT
6.2.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Phương pháp quan sát: Tác giả quan sát thái độ, hứng thú học tập, biểu hiện NL của HS trong các giờhọc môn GDCD ở trường THPT
- Phương pháp phỏng vấn: Phỏng vấn GV, HS về vấn đề ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCDtheo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT
- Phương pháp điều tra xã hội học: Sử dụng các phiếu hỏi đối với GV, HS về các nội dung liên quanđến đề tài của luận án
- Phương pháp chuyên gia: Tác giả tham vấn ý kiến của các nhà khoa học giáo dục về nội dung đề tài,xây dựng bộ phiếu hỏi, nội dung khảo sát thực trạng, phân tích số liệu khảo sát, kết quả thực nghiệm
- Phương pháp thực nghiệm: Thực nghiệm sư phạm để phân tích, so sánh, đánh giá giữa các lớpdạy thực nghiệm và các lớp dạy đối chứng
- Phương pháp nghiên cứu về sản phẩm hoạt động của HS: Phương pháp này được sử dụng trongquá trình thực nghiệm sư phạm để nghiên cứu, đánh giá các sản phẩm, kết quả học tập của HS Từ đó,tác giả đưa ra những nhận định về quá trình hình thành NL và phát triển về NL của HS
6.2.3 Các phương pháp khác
Luận án sử dụng một số phương pháp thống kê trong toán học để xử lý các số liệu thu thập được trongquá trình tác giả điều tra, khảo sát thực trạng Bên cạnh đó, luận án sử dụng phần mềm thống kê SPSS đểthống kê và phân tích những số liệu trong quá trình thực nghiệm sư phạm
7 Những luận điểm cần bảo vệ
- Nghiên cứu về cơ sở lý luận của đề tài luận án cho thấy vấn đề ứng dụng CNTT trong dạy học mônGDCD ở trường THPT đã bước đầu được một số tác giả nghiên cứu ở các góc độ khác nhau Tuy nhiên, cácnghiên cứu chỉ mới chủ yếu tập trung vào việc ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD nhằm giúp HSđạt được các mục tiêu dạy học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng chứ chưa nghiên cứu cụ thể các nguyên tắc,biện pháp ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD nhằm giúp HS đạt được các mục tiêu về PTNL
- Nghiên cứu về cơ sở thực tiễn của đề tài luận án cho thấy trong quá trình thực hiện Chương trìnhmôn GDCD năm 2006 ở trường THPT, nhiều GV và HS đã ứng dụng CNTT vào hoạt động dạy và học mônGDCD ở các mức độ khác nhau nhưng mục đích ứng dụng chủ yếu giúp HS đạt được các mục tiêu dạy học
Trang 6theo chuẩn kiến thức, kỹ năng của Chương trình môn GDCD năm 2016.
- Trong quá trình ứng dụng CNTT để dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS, GV cầnđảm bảo được các nguyên tắc và biện pháp phù hợp để đạt được các mục tiêu dạy học đã đề ra Các nguyêntắc, biện pháp ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPTphải gắn với việc định hướng hình thành, phát triển cho HS về những NL chung và NL đặc thù của mônGDCD trong toàn bộ quá trình chuẩn bị KHBD, tổ chức thực hiện KHBD trên lớp và kiểm tra, đánh giá kếtquả học tập của HS
9 Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, mục lục tham khảo và phần phụ lục, nội dung chính của luận ángồm có bốn chương:
- Chương 1: Tổng quan nghiên cứu vấn đề
- Chương 2: Cơ sở khoa học của việc ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướngPTNL HS ở trường THPT
- Chương 3: Nguyên tắc và biện pháp ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướngPTNL HS ở trường THPT
- Chương 4: Thực nghiệm ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL HS ởtrường THPT
Trang 7CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 1.1 Nghiên cứu về ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học
1.1.1 Hướng nghiên cứu về ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học trực tiếp
Đây là hướng nghiên cứu được nhiều tác giả đề cập đến với các khía cạnh khác nhau: Hướng dẫn sửdụng máy vi tính và các PMDH; ứng dụng CNTT nhằm phát triển khả năng tự học, tự nghiên cứu, tự bồidưỡng của người học, nâng cao hiệu quả, đổi mới HTTCDH, PPDH; ứng dụng CNTT để kiểm tra, đánh giákết quả học tập của người học
Đánh giá chung, hướng nghiên cứu về ứng dụng CNTT trong dạy học trực tiếp đã sớm được các tácgiả trên thế giới và trong nước nghiên cứu Nội dung nghiên cứu cũng rất đa dạng, phong phú, gắn vớiQTDH ở các cấp khác nhau Trong đó, hầu hết các các nghiên cứu đều đưa ra được những cơ sở khoa họccủa việc ứng dụng CNTT trong dạy học trực tiếp; các thành tựu tiên tiến đương thời của CNTT và nhữngtiềm năng ứng dụng CNTT trong dạy học nhằm làm phong phú, đa dạng, nâng cao hiệu quả sử dụng cácHTTCDH, PPDH, phương pháp kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của người học, tích cực hóa hoạt độnghọc tập của người học Bên cạnh đó, cũng có một số tác giả tiếp cận nghiên cứu về vấn đề này dưới góc độnhững khó khăn, thách thức đặt ra đối với người dạy, người học và các lực lượng khác khi ứng dụng CNTTtrong dạy học
1.1.2 Hướng nghiên cứu về ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học trực tuyến, dạy học kết hợp trực tiếp và trực tuyến
Cùng với sự phát triển của mạng Internet với các thế hệ Web, các ứng dụng dạy học trực tuyến, cácnghiên cứu về ứng dụng CNTT trong dạy học trực tuyến và ứng dụng CNTT trong dạy học kết hợp trực tiếpvới trực tuyến xuất hiện muộn hơn so với các nghiên cứu về việc ứng dụng CNTT trong dạy học trực tiếp Các nghiên cứu của các tác giả trong hướng nghiên cứu này đã phản ánh rất nhanh chóng, kịp thời sựphát triển mạnh mẽ của CNTT, những tiềm năng to lớn của CNTT đối với việc thay đổi các mô hình dạy học
từ dạy học trực tiếp trên lớp sang dạy học trực tuyến hoặc kết hợp giữa dạy học trực tiếp trên lớp với dạy họctrực tuyến Việc thay đổi mô hình dạy học này phản ánh sự chuyển mình khá nhanh chóng, linh hoạt củangành giáo dục nói chung trước yêu cầu cấp bách của thực tiễn (như do dịch Covid-19 bùng phát) đồng thờicũng phản ánh xu thế phát triển giáo dục của thời đại là tăng cường ứng dụng những thành tựu, ưu thế củaCNTT vào trong lĩnh vực này nhằm đạt được hiệu quả các mục tiêu giáo dục đã đề ra
1.1.3 Các hướng nghiên cứu khác
Bên cạnh hai hướng nghiên cứu nêu trên, việc nghiên cứu vấn đề ứng dụng CNTT trong dạy học cònđược một số tác giả tiếp cận dưới các góc độ khác như: Nghiên cứu về CNTT như là một yêu cầu, là một NLthiết yếu đối với những người tham gia vào quá trình giáo dục; Nghiên cứu về các biện pháp ứng dụngCNTT trong dạy học nhằm đáp ứng yêu cầu của cuộc cách mạng 4.0; Nghiên cứu về ứng dụng CNTT trongviệc xây dựng trường học thông minh,
Nhìn chung, những nghiên cứu của các tác giả nêu trên về ứng dụng CNTT trong dạy học đều lànhững nghiên cứu rất có chất lượng, cập nhật được các thành tựu của CNTT trong mỗi thời kì Mặc dù cácnghiên cứu này tiếp cận việc ứng dụng CNTT trong giáo dục dưới các khía cạnh, góc độ khác nhau nhưnghầu hết các nghiên cứu này đều tập trung vào việc nhấn mạnh vai trò quan trọng của CNTT đối với việc đổimới HTTCDH, PPDH, nâng cao hiệu quả dạy học, phát huy tính tích cực của người học, thu hút người học,
…Các nghiên cứu này đã thể hiện quan điểm đúng đắn, cập nhật của các tác giả trước xu thế phát triển của
Trang 8giáo dục hiện đại gắn với sự phát triển nhanh chóng, mạnh mẽ của CNTT ở hiện tại và trong tương lai.
1.2 Nghiên cứu về ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường trung học phổ thông
1.2.1 Nghiên cứu về khả năng, yêu cầu, cách thức ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân
Nhìn chung, vấn đề khả năng, yêu cầu, cách thức ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD đãsớm được các tác giả nghiên cứu Các tác giả này chủ yếu là những giảng viên công tác trong khoa Giáodục Chính trị ở các trường ĐHSP – là những người trực tiếp tham gia giảng dạy, đào tạo cho sinh viênngành GDCD, bồi dưỡng cho GV môn GDCD ở trường phổ thông Vì vậy, những nghiên cứu về khả năngứng dụng CNTT, những hướng dẫn về ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD của các tác giả rất cụthể, phản ánh kịp thời xu hướng phát triển giáo dục của thế giới và đất nước, có giá trị rất lớn trong côngtác đào tạo, bồi dưỡng GV môn GDCD ở trường phổ thông
1.2.2 Nghiên cứu về ứng dụng công nghệ thông tin để đổi mới hình thức tổ chức dạy học, phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá; phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh, nâng cao hiệu quả dạy học môn Giáo dục công dân
Việc đổi mới HTTCDH, PPDH và KTĐG, phát huy tính tích cực, chủ động của HS là hướng nghiêncứu chủ yếu của các tác giả khi nghiên cứu về việc ứng dụng CNTT nhằm nâng cao hiệu quả dạy học mônGDCD ở trường phổ thông Vì vậy, vấn đề này đã thu hút được rất nhiều sự quan tâm của các cấp quản lí, các tácgiả nghiên cứu Thông qua những nhận định sâu sắc của các tác giả, những nghiên cứu này vừa khẳng địnhvai trò quan trọng của CNTT đối với việc nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD ở trường phổ thông vừathể hiện tâm huyết của các tác giả đối với hoạt động dạy học môn học này ở trường phổ thông
1.3 Nghiên cứu về ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh
Tiếp cận theo quá trình thực hiện Chương trình môn GDCD ở trường THPT, hướng nghiên cứu này cóthể được phân chia thành hai hướng là nghiên cứu về ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD thuộcChương trình GDPT năm 2006 và Chương trình GDPT năm 2018 theo định hướng PTNL cho HS
Nhìn chung, nghiên cứu của các tác giả đều đã khẳng định vai trò quan trọng của CNTT trongdạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS Vấn đề tiếp cận, nghiên cứu của các tác giả khá đadạng phong phú: Từ vấn đề sử dụng CNTT trong việc thực hiện Chương trình môn GDCD năm 2006theo định hướng PTNL cho HS đến việc định hướng sử dụng CNTT trong dạy học Chương trình mônGDCD năm 2018 nhằm đạt được những YCCĐ về phẩm chất, NL của môn học này; Nghiên cứu việcbồi dưỡng NL CNTT cho sinh viên ngành GDCD ở các trường sư phạm và GV bộ môn GDCD ở cáctrường THPT Những nghiên cứu này là những tư liệu hết sức quý báu đối với tác giả trong quá trìnhnghiên cứu về việc ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trườngTHPT hiện nay
Tiểu kết chương 1
Thông qua việc tổng quan các nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án, có thể nhận thấy các tác giả đều
có những nhận định sâu sắc về vai trò hết sức quan trọng của CNTT đối với giáo dục, dạy học nói chung vàđối với việc nâng cao hiệu quả dạy học môn GDCD nói riêng; đều khẳng định ứng dụng CNTT là một xuthế, yêu cầu tất yếu đối với quá trình đổi mới giáo dục Những khía cạnh cơ bản về ứng dụng CNTT trongdạy học môn GDCD như vị trí, vai trò của CNTT đối với QTDH môn GDCD, các hình thức, phương pháp
Trang 9ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD, đã được các tác giả nghiên cứu ở mức độ khác nhau, có ýnghĩa đặc biệt quan trọng đối với tác giả trong quá trình nghiên cứu cơ sở khoa học của việc ứng dụng CNTTtrong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT.
Tuy nhiên, mặc dù các nghiên cứu về ứng dụng CNTT trong giáo dục, dạy học nói chung, trong dạyhọc môn GDCD nói riêng đã được tiếp cận ở nhiều góc độ khác nhau nhưng hầu hết các tác giả đều tập trungnghiên cứu việc ứng dụng CNTT trong dạy học nhằm giúp GV đạt được các mục tiêu đối với HS theo chuẩnkiến thức và kỹ năng của bộ môn trong QTDH hoặc làm tăng tính trực quan, phát huy tính sáng tạo, tích cực,chủ động của người học khi thực hiện theo Chương trình GDPT năm 2006 Trong khi đó, dạy học theo địnhhướng PTNL của người học đang là một xu thế phổ biến của giáo dục trên thế giới, nhất là ở những quốc gia
có nền giáo dục phát triển
Đặc biệt, ở Việt Nam hiện nay, việc nghiên cứu cụ thể vấn đề ứng dụng CNTT nhằm phát triển những
NL cụ thể của HS trong dạy học các môn học thuộc chương trình GDPT 2006 và 2018, trong đó có mônGDCD ở trường THPT còn khá mới mẻ, chưa được nhiều tác giả quan tâm, đầu tư nghiên cứu Do đó,nghiên cứu về vấn đề này sẽ góp phần tìm ra những nguyên tắc, biện pháp để vận dụng, khai thác hiệu quảCNTT đối với quá trình hình thành, PTNL của HS trong QTDH môn học này ở trường THPT Vì vậy, tác giảLuận án sẽ tiếp tục nghiên cứu những vấn đề sau:
Thứ nhất, tiếp tục làm sáng tỏ thêm một số vấn đề lý luận và thực tiễn của việc ứng dụng CNTT trong
dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS
Thứ hai, khảo sát, đánh giá trực trạng của việc ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định
hướng PTNL cho HS ở trường THPT
Thứ ba, đề xuất nguyên tắc, biện pháp ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng
PTNL cho HS ở trường THPT
Thứ tư, tổ chức thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của các biện pháp ứng dụng CNTT đã
đề xuất trong Luận án
Trang 102.1.1 Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học
2.1.1.1 Quan niệm về ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học
Trên cơ sở khái quát quan niệm về “ứng dụng”, quan niệm về “CNTT” và “dạy học”, theo tác giả,
“ứng dụng CNTT trong dạy học là việc sử dụng các thành tựu của CNTT nhằm xây dựng, điều chỉnh và khai
thác có hiệu quả các nguồn tài nguyên thông tin vào các hoạt động dạy học nhằm nâng cao hiệu quả của các hoạt động này”.
2.1.1.2 Các xu hướng ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học
Theo tác giả, có các xu hướng chính về ứng dụng CNTT trong dạy học như sau:
- Xu hướng ứng dụng CNTT để đổi mới HTTCDH, PPDH
- Xu hướng ứng dụng CNTT để đổi mới phương pháp kiểm tra, đánh giá
- Xu hướng ứng dụng CNTT trong chuyển đổi số giáo dục
- Xu hướng ứng dụng CNTT trong giáo dục thông minh và hệ sinh thái giáo dục
- Xu hướng ứng dụng công nghệ hiện đại, trí tuệ nhân tạo trong giáo dục
2.1.1.3 Vai trò của công nghệ thông tin trong dạy học
Trên cơ sở những nội dung tổng quan về ứng dụng CNTT trong dạy học, khái quát các xu hướng vềứng dụng CNTT trong dạy học, tác giả cho rằng CNTT có nhiều vai trò đối với giáo dục nói chung và dạyhọc nói riêng Trong đó, tập trung vào ba vai trò chính:
- CNTT là công cụ, phương tiện phục vụ cho QTDH
- CNTT cung cấp nguồn học liệu số cho QTDH
- CNTT là môi trường dạy học
2.1.2 Ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông
2.1.2.1 Năng lực và dạy học theo định hướng phát triển năng lực
* Khái niệm NL: Có nhiều quan niệm khác nhau về NL Trong Chương trình GDPT tổng thể năm
2018, NL được định nghĩa “là thuộc tính cá nhân được hình thành, phát triển nhờ tố chất sẵn có và quá trìnhhọc tập, rèn luyện, cho phép con người huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng và các thuộc tính cá nhânkhác như hứng thú, niềm tin, ý chí,… thực hiện thành công một loại hoạt động nhất định, đạt kết quả mongmuốn trong những điều kiện cụ thể” [32, 37]
* Dạy học theo định hướng PTNL: Dạy học theo định hướng PTNL chú trọng thực hiện mục tiêu pháttriển toàn diện về phẩm chất, nhân cách của người học, chú trọng hình thành, phát triển ở người học NL vậndụng tri thức đã được học để giải quyết những tình huống thực tiễn Trên cơ sở đó, đảm bảo chất lượng đầu
ra của việc dạy học: “Giáo dục theo định hướng NL nhấn mạnh vai trò của người học với tư cách là chủ thểcủa quá trình nhận thức” [42, tr 64]
Trong chương trình dạy học theo định hướng PTNL, mục tiêu học tập thường được mô tả gắn với hệthống các NL Các NL đó được mô tả chi tiết và có thể quan sát, đánh giá được
Trang 112.1.2.2 Dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông
* Khái quát về vị trí, đặc điểm của môn GDCD trong trường THPT: Trong chương trình GDPT, mônGDCD được xác định giữ vai trò chủ đạo trong việc giáo dục cho HS ý thức và hành vi của người công dân.Thông qua các bài học, môn GDCD “bồi dưỡng cho HS những PC chủ yếu và NL cốt lõi của người côngdân, đặc biệt là tình cảm, nhận thức, niềm tin và cách ứng xử phù hợp với chuẩn mực đạo đức và quy địnhcủa pháp luật, có kĩ năng sống và bản lĩnh để học tập, làm việc và sẵn sàng thực hiện trách nhiệm công dântrong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc và hội nhập quốc tế" [32, 24]
* Những NL định hướng phát triển ở HS thông qua dạy học môn GDCD ở trường THPT
Việc PTNL của HS trong dạy học môn GDCD được xác định bao gồm những NL chung (NL tự chủ
và tự học; NL giao tiếp và hợp tác; NL giải quyết vấn đề và sáng tạo) và những NL đặc thù của môn GDCD(NL điều chỉnh hành vi, NL phát triển bản thân, NL tìm hiểu và tham gia hoạt động kinh tế - xã hội) [33, 7].Trên cơ sở phân tích vị trí, vai trò, đặc thù tri thức của môn GDCD và những định hướng PTNL chung,
NL đặc thù của môn GDCD cho HS trường THPT, tác giả cho rằng: “Dạy học môn GDCD ở trường THPT
theo định hướng PTNL cho HS là quá trình thông qua các hoạt động dạy học chủ đề/bài học trong môn GDCD, dưới sự tổ chức các hoạt động học của GV bộ môn, HS tích cực, chủ động tham gia vào các hoạt động học tập môn GDCD để dần dần hình thành, phát triển được những NL chung và NL đặc thù của môn GDCD, đáp ứng mục tiêu dạy học của chủ đề/bài học đã đề ra”
2.1.2.3 Vai trò của công nghệ thông tin đối với việc hình thành, phát triển năng lực học sinh trong dạy học môn Giáo dục công dân ở trường trung học phổ thông
Trên cơ sở phân tích khái niệm, vai trò của CNTT trong dạy học; khả năng ứng dụng CNTT trong dạyhọc môn GDCD; những NL chung và NL đặc thù định hướng hình thành và phát triển ở HS trong dạy họcmôn GDCD, theo tác giả, CNTT có vai trò hết sức quan trọng đối với việc hình thành, phát triển những NLcủa HS trong QTDH môn GDCD theo chương trình năm 2006 hoặc khi triển khai thực hiện Chương trìnhGDPT năm 2018 ở bậc THPT, cụ thể:
* Thứ nhất, vai trò của CNTT đối với việc hình thành, phát triển những NL chung ở HS trong dạy học
môn GDCD (NL tự chủ và tự học; NL giao tiếp và hợp tác; NL giải quyết vấn đề và sáng tạo)
* Thứ hai, vai trò của CNTT đối với việc hình thành, phát triển những NL đặc thù của môn GDCD
cho HS (NL điều chỉnh hành vi; NL phát triển bản thân; NL tìm hiểu và tham gia các hoạt động kinh tế - xãhội)
2.2 Cơ sở thực tiễn của việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông
Để tìm hiểu về cơ sở thực tiễn của việc ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo địnhhướng PTNL cho HS, tác giả tiến hành khảo sát về thực trạng dạy học môn GDCD theo định hướngPTNL cho HS và thực trạng ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS
ở trường THPT
2.2.1 Khái quát về khảo sát thực trạng
- Mục đích khảo sát: Tác giả tiến hành khảo sát nhằm mục đích tìm hiểu thực trạng ứng dụng CNTTtrong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT
- Nội dung khảo sát: Tìm hiểu thực trạng dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ởtrường THPT; thực trạng ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở
Trang 12trường THPT; thực trạng các điều kiện ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNLcho HS ở trường THPT.
- Đối tượng khảo sát: Hoạt động dạy và học môn GDCD, hoạt động ứng dụng CNTT trong dạy vàhọc môn GDCD của GV và HS ở trường THPT; Các điều kiện ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD ởtrường THPT
- Khách thể khảo sát: Khảo sát được tiến hành đối với 85 GV bộ môn GDCD và 1228 HS ở 31trường THPT trên địa bàn một số tỉnh, thành phố khu vực miền Bắc mang tính chất đại diện cho các khuvực thành thị, nông thôn, đồng bằng, miền núi (Tuyên Quang, Yên Bái, Vĩnh Phúc, Hà Nội, Bắc Ninh,Bắc Giang, Hưng Yên, Hải Dương, Thái Bình, Ninh Bình)
- Phương pháp khảo sát: Tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu thực tiễn như:
+ Phương pháp phỏng vấn: Phỏng vấn GV, HS về vấn đề ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCDtheo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT
+ Phương pháp điều tra xã hội học: Sử dụng các phiếu hỏi đối với GV, HS về các nội dung liên quanđến đề tài của luận án
+ Phương pháp chuyên gia: Tham khảo ý kiến của các nhà khoa học giáo dục về nội dung đề tài, xâydựng bộ phiếu hỏi, khảo sát thực trạng, phân tích số liệu khảo sát
- Cách thức xử lý số liệu khảo sát: Tác giả sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lý các sốliệu thu thập được trong quá trình khảo sát
2.2.2 Thực trạng dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông
2.2.2.1 Thực trạng tổ chức lớp học và đội ngũ giáo viên dạy môn Giáo dục công dân ở trường trung học phổ thông
Việc tổ chức lớp học của các trường THPT được khảo sát nhìn chung đều khá bài bản, theo đúng quyđịnh của Bộ GD&ĐT; Đa số GV bộ môn GDCD đều là những GV có nhiều kinh nghiệm dạy học, được đàotạo bài bản và đang ở tầm “chín” của chất lượng, hiệu quả dạy học
2.2.2.2 Thực trạng hoạt động dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh
Thực trạng dạy học môn GDCD ở trường THPT hiện nay cho thấy việc dạy học môn GDCD ởtrường THPT theo định hướng PTNL cho HS mặc dù bước đầu đã nhận được quan tâm của GV và HSnhưng việc thực hiện chưa đáp ứng được những yêu cầu đặt ra Việc thực hiện nếu có thì mới chỉ ở mức
độ hình thức, chưa có sự thống nhất, chưa có những căn cứ, biện pháp hình thành rõ ràng Điều này có thể
do một số nguyên nhân như hiện nay hầu hết GV đều vẫn đang chủ yếu thực hiện dạy học theo chuẩn kiếnthức, kỹ năng của Chương trình môn GDCD 2006; Chương trình môn GDCD 2018 theo định hướng PTNLcủa HS mới đưa vào thực hiện đối với lớp 10 từ năm học 2022-2023 nên nhiều GV còn lúng túng trongviệc xác định NL định hướng hình thành, phát triển ở HS và cách thức để hình thành, phát triển những NL
đó Đồng thời, việc tiếp cận quan điểm dạy học theo định hướng PTNL cho HS của GV môn GDCD cònkhá thụ động, chịu sự tác động mạnh mẽ của việc dạy học theo hướng tiếp cận nội dung mặc dù đã cónhững tài liệu/văn bản định hướng về việc PTNL cho HS trong dạy học như tài liệu bồi dưỡng GV thựchiện Chương trình GDPT 2018 theo Chương trình ETEP, Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH, Bên cạnh đó,
do nội dung kiểm tra kết quả học tập môn GDCD từ các đợt kiểm tra định kỳ đến kỳ thi THPT Quốc gia hiệnnay chủ yếu là về kiến thức với bốn mức độ: “Nhận biết”, “thông hiểu”, “vận dụng”, “vận dụng cao” nên dẫnđến việc hoạt động giảng dạy và học tập môn GDCD ở trường THPT cũng chủ yếu gắn với kiến thức, ít gắn
Trang 13với việc PTNL của HS.
2.2.3 Thực trạng ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học môn Giáo dục công dân theo định hướng phát triển năng lực học sinh ở trường trung học phổ thông
Thông qua kết quả khảo sát về thực trạng ứng dụng CNTT trong dạy và học môn GDCD của GV và
HS ở trường THPT, có thể khẳng định rằng: Mặc dù cả GV bộ môn GDCD và HS đều có những nhận thứchết sức tích cực về sự cần thiết, vai trò của việc ứng dụng CNTT trong việc nâng cao chất lượng giảng dạy
và học tập môn GDCD, PTNL cho HS thông qua việc ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD Tuynhiên, kết quả khảo sát cho thấy mức độ ứng dụng CNTT của GV và HS còn khá thấp; hình thức ứng dụngCNTT còn khá đơn điệu; mục đích ứng dụng CNTT chủ yếu mang tính chất trình diễn bài giảng ở trên lớpnhằm cung cấp, trang bị kiến thức cho HS chứ chưa hướng đến việc PTNL cho HS trong QTDH mônGDCD
Kết quả khảo sát cũng cho thấy việc ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD để tổ chức các hoạtđộng học tập theo định hướng PTNL cho HS như tăng cường tương tác giữa GV với HS, giữa HS với nhau
để chuẩn bị bài trước khi đến lớp, dạy học trên lớp, thực hiện nhiệm vụ học tập ở nhà thông qua mạngInternet, các PMDH còn khá thấp Điều này cũng gây ra những ảnh hưởng nhất định tới việc nâng cao chấtlượng, hiệu quả dạy học môn GDCD nói chung và dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS nóiriêng
Tiểu kết chương 2
Việc làm rõ cơ sở lý luận cho thấy CNTT có vai trò quan trọng đối với sự thành công trong giáo dụccủa mỗi quốc gia, đối với việc nâng cao hiệu quả dạy học của GV và HS Hình thức ứng dụng CNTT trongdạy học hiện nay rất đa dạng, phong phú Đặc biệt, việc ứng dụng CNTT trong dạy học không chỉ giúp GV
dễ dàng đạt được các mục tiêu về kiến thức, kỹ năng, thái độ đối với HS trong bài học mà còn giúp GV thuậnlợi trong việc hình thành và phát triển những NL chung, NL đặc thù ở HS Do đó, việc ứng dụng CNTTtrong dạy học môn GDCD là một yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao hiệu quả dạy và học môn học này ởtrường THPT, đáp ứng yêu cầu của việc đổi mới căn bản, toàn diện GD&ĐT hiện nay
Từ các vấn đề lý luận, tác giả tiến hành khảo sát thực trạng ứng dụng CNTT trong dạy học mônGDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT để xác định cơ sở thực tiễn của đề tài luận án Kếtquả khảo sát cho thấy thực trạng, hiệu quả ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướngPTNL cho HS ở trường THPT còn ở mức khá thấp Có nhiều nguyên nhân dẫn đến thực trạng này như: Lãnhđạo các trường THPT chưa thực sự quan tâm tới việc ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD; tâm lý củalãnh đạo trường THPT, của GV bộ môn, của HS vẫn còn coi môn GDCD là môn học “phụ” nên chưa có sựđầu tư, chú trọng đúng mức; GV môn GDCD chưa xác định và chưa đảm bảo được những nguyên tắc vàbiện pháp ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS; trình độ ứng dụngCNTT của GV bộ môn GDCD và HS còn hạn chế,
Những cơ sở lý luận và thực tiễn của việc ứng dụng CNTT trong dạy học môn GDCD theo địnhhướng PTNL cho HS cho thấy tính cấp thiết của việc ứng dụng CNTT vào QTDH môn học này ở trườngTHPT nhằm góp phần phát triển ở HS những NL chung và NL đặc thù của môn GDCD Muốn vậy, bên cạnhviệc các cấp quản lý giáo dục cần có sự quan tâm, đầu tư hơn nữa cho việc ứng dụng CNTT thì cũng đòi hỏi
GV cần phải xác định, đảm bảo được những nguyên tắc và biện pháp cụ thể trong quá trình ứng dụng CNTT
để dạy học môn GDCD theo định hướng PTNL cho HS ở trường THPT