TÌM HIỂU TƯ TƯỞNG CỦA HÀN PHI TỬ VÀ ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI XÃ HỘI PHONG KIẾN VIỆT NAM

Bìa 1 TRƯỜNG ĐẠI HỌC NỘI VỤ HÀ NỘI KHOATRUNG TÂM TÊN ĐỀ TÀI TÌM HIỂU TƯ TƯỞNG CỦA HÀN PHI TỬ VÀ ẢNH HƯỞNG ĐỐI VỚI XÃ HỘI PHONG KIẾN VIỆT NAM TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN Học phần Lịch sử học thuyết ch.

Bìa 1

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NỘI VỤ HÀ NỘI

KHOA/TRUNG TÂM………

TÊN ĐỀ TÀI: TÌM HIỂU TƯ TƯỞNG CỦA HÀN PHI TỬ VÀ ẢNH HƯỞNG ĐỐI

VỚI XÃ HỘI PHONG KIẾN VIỆT NAM

TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN

Học phần: Lịch sử học thuyết chính trị - pháp lý

Mã phách:……….(Để trống)

Hà Nội – 2021

MỞ ĐẦU

Tư tưởng chính trị thuộc hình thái ý thức xã hội, phản ánh thực tiễn chính trịcủa xã hội; Thể hiện quan điểm, tư tưởng của các giai cấp về việc giành, giữ,thực thi quyền lực nhà nước, quyền điều hành và quản lý xã hội nhằm thựchiện lợi ích giai cấp

Hàn Phi Tử (280 – 233 TCN) là một nhà tư tưởng lớn của Trung Quốc thờiXuân Thu – Chiến Quốc, thuộc trường phái Pháp gia Tuy không phải làngười khởi xướng nhưng ông đã có công tổng hợp và hoàn thiện tư tưởngPháp gia, đưa Pháp gia trở thành một trong bốn trường phái tư tưởng lớn củaTrung Quốc thời bấy giờ Chính vì vậy, ông được xem là người đại diện tiêubiểu của trường phái Pháp gia

Tư tưởng Hàn Phi Tử có ảnh hưởng sâu rộng ở xã hội phong kiến Việt Namtrong suốt chiều dài lịch sử, do vậy, nghiên cứu tư tưởng chính trị của HànPhi Tử vừa có ý nghĩa về mặt lý luận, vừa có ý nghĩa về mặt thực tiễn Nhữngnội dung trong tư tưởng chính trị Hàn Phi Tử là kết quả của sự khái quát, tổngkết những vấn đề chung, mang tính quy luật của chính trị Tuy ra đời đã lâusong những tư tưởng đó vẫn gợi cho chúng ta nhiều suy nghĩ để có thể chọnlọc, tiếp thu, kế thừa những yếu tố hợp lý

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ HÀN PHI TỬ

Hàn Phi Tử là nhà tư tưởng lớn của Trung Quốc thời cổ đại Tư tưởng củaông không những tác động tới chính trị đương thời mà còn có ảnh hưởng lâudài trong suốt chiều dài lịch sử

Về tư tưởng, Hàn Phi tiếp thu, kế thừa có phê phán tư tưởng của các trườngphái Nho gia, Đạo gia và Pháp gia, nhưng không phải ông đã trộn lẫn cácphái tư tưởng, mà chính là ông đã sáng lập ra hệ thống tư tưởng của ông,trong lịch sử thời đại ông

Pháp, thuật, thế là ba hệ pháo trong Pháp gia và cũng là nội dung cơ bản trong

tư tưởng Hàn Phi nên khi nghiên cứu về tư tưởng Hàn Phi cũng như tư tưởngPháp gia đều tập trung vào những nội dung này; Trong đó, pháp được tậptrung khai thác nhiều dưới góc độ pháp luật, thuật được khai thác nhiều dướikhia cạnh thuật dùng người

Ngoài ra, con người trong tư tưởng Hàn Phi được tiếp cận chủ yếu ở góc độtriết học, đi sâu vào bản chất con người , còn con người dưới góc độ chính trịtuy đã được đề cập nhưng chưa phải là nhiều Dưới góc độ triết học, chủ yếuyếu khai thác bản chất “ham lợi” của con người

CHƯƠNG 2: TƯ TƯỞNG VÀ BỐI CẢNH CHO SỰ RA ĐỜI CỦA TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ HÀN PHI TỬ

phụ thuộc hay được quy định bởi điều kiện sinh hoạt vật chất của xã hội, phảnánh tồn tại xã hội nhưng lại có tác động trở lại và định hướng sự phát triểncủa tồn tại xã hội.

Chính trị là một lĩnh vực hoạt động đặc thù trong một xã hội có giai cấp, thểhiện mối quan hệ giữa các giai cấp, các dân tộc, các đảng phái, các nhóm lợiích, các tổ chức chính trị chính trị - xã hội và sự tham gia của quần chúngnhân dân, trong việc giành, giữ, sử dụng, thực thi quyền lực Nhà nước, quyềnđiều hành, quản lý xã hội

Từ phân tích trên, ta có thể hiểu “tư tưởng chính trị” chính là sự kết hợp giữahai khái niệm tư tưởng và chính trị: Tư tưởng chính trị là một hình thái ýthức, phản ánh thực tiễn chính trị trong xã hội có giai cấp, thể hiện quan điểm

tư tưởng của các giai cấp trong việc giành, giữ, thực thi quyền lực nhà nước,quyền điều hành và quản lý xã hội nhằm thực hiện lợi ích giai cấp

2.2 Bối cảnh cho sự ra đời tư tưởng chính trị Hàn Phi Tử

2.2.1 Bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội

Về bối cảnh cho sự ra đời tư tưởng chính trị Hàn Phi Tử là bối cảnh kinh tế,chính trị, xã hội của Trung Quốc giai đoạn Xuân Thu – Chiến Quốc (từ năm

Chế độ “tỉnh điền” – cơ sở kinh tế của chế độ chiếm hữu nô lệ bị lung lay tan

rã Quan hệ sản xuất phong kiến dần dần được xác lập

Về xã hội:

Sự phát triển của kinh tế đã làm thay đổi về cơ bản thành phần, cơ cấu xã hội.

Sự xuất hiện của các lực lượng xã hội mới như thương nhân, thợ thủ công,tầng lớp địa chủ mới…đã làm thay đổi bộ mặt của xã hội Đây là những thànhphần mà địa vị kinh tế đã khẳng định vị trí của họ trong xã hội Tuy vậy, nắmgiữ quyền lực vẫn là tầng lớp lãnh chúa phong kiến cũ đã mất dần địa vị kinh

tế, điều đó đã dẫn đến những mâu thuẫn sâu sắc của xã hội Những mâu thuẫn

đó nói lên tính chất phức tạp và sự phân tán của xã hội Đây là thời kỳ tiềm ẩnmột sự biến đổi dữ dội của xã hội

2.2.2 Tiền đề tư tưởng cho sự hình thành tư tưởng chính trị Hàn Phi Tử

Tư tưởng Hàn Phi là sự hội tụ của nhiều trường phái tư tưởng Trung Quốcthời cổ đại Phó giáo sư Phan Ngọc có viết: “Kết quả ông là con người duynhất của Trung Quốc thực hiện được một sự tổng hợp ba học thuyết Nho,Lão, Pháp.”

Tư tưởng Hàn Phi Tử, về cơ bản thì Hàn Phi tiếp thu tư tưởng của Nho gia

mà trực tiếp là thầy Tuân Tử, tiếp thu tư tưởng về “Đạo”, “vô vi” của Lão Tử,

kế thừa, tiếp thu tư tưởng của các Pháp gia đi trước

Tiếp thu tư tưởng của Tuân Tử - Nho gia

Hàn Phi là người học rộng, do vậy, một điều chắc chắn là các học thuyết, cáctrường phải tư tưởng đương thời như Nho gia không thể không ảnh hưởngđến tư tưởng của ông Mặt khác, Hàn Phi còn là học trò của Tuân Tử, do vậy,

Tuân Tử có ảnh hưởng trực tiếp đến Hàn Phi, đặc biệt là nhìn nhận về xã hội,

về bản tính con người

Tuân Tử là nhà tư tưởng nổi tiếng đương thời thuộc trường phái Nho gia, tuyvậy, quan điểm của ông có phần khác với quan điểm chính thống của Nhogia, nhất là quan niệm về bản tính con người

Do tiếp thu tư tưởng “tính ác” của thầy Tuân Tử nên trong nhìn nhận về conngười, Hàn Phi đề cao tính “tư lợi” ở con người hơn là tính thiện, thậm chíông còn phủ nhận những tư tưởng đề cao cái quý trong con người Đối vớiông, mọi cái cao quý thiêng liêng đều quy về “lợi” hết, với ông, con ngườibao giờ cũng làm theo tiếng gọi của lợi ích cá nhân

Tiếp thu tư tưởng về “Đạo” và “vô vi” của Lão Tử

Hai nội dung quan trọng trong tư tưởng Lão Tử mà Hàn Phi tiếp thu là tưtưởng về “Đạo” và tư tưởng “vô vi” Thông qua việc giải thích và minh họa

tư tưởng Lão Tử, Hàn Phi đã “lồng ghép” tư tưởng của mình vào, hay nóicách khác, Hàn Phi đã “mượn” tư tưởng Lão Tử để thể hiện tư tưởng củamình

Tiếp thu tư tưởng của các Pháp gia

Hàn Phi là người đại diện tiêu biểu cho phái Pháp gia, tuy nhiên ông khôngphải là người khởi xướng sáng lập ra trường phái này mà ông tiếp thu, kếthừa tư tưởng của Pháp gia đi trước, kết nối, thống nhất tư tưởng các phái củaPháp gia, nâng lên tầm lý luận Do vậy, tư tưởng của ông thâu tóm toàn bộ tưtưởng Pháp gia

Về pháp, ông kế thừa và tiếp thu tư tưởng của Thương Ưởng; về Thuật, ông

kế thừa và tiếp thu tư tưởng của Thân Bất Hại; Về Thế, ông kế thừa và tiếpthu tư tưởng của Thận Đáo

Tiếp thu trực tiếp lý thuyết của các bậc tiền bối Pháp gia, Hàn Phi xây dựngcho mình một học thuyết chính trị hoàn toàn mới; cái mới ở đây không phải

là sự phủ định mà là sự bổ sung, hoàn thiện trên cơ sở những nền tảng tưtưởng đã có Các nguyên lý cơ bản về “pháp”, “thuật”, “thế” mà ông tổng hợp

đã được các bậc tiền bối Pháp gia đưa ra trước đó, đồng thời ông bổ sung tưtưởng của Tuân Tử, Lão Tử để lý thuyết của mình có sức thuyết phục

Hàn Phi tiếp thu các tư tưởng đó nhưng không phải là làm một phép cộng đơnthuần tư tưởng của những người đi trước, mà ở đó, pháp, thuật, thế được vậndụng tổng hợp, bổ sung, hỗ trợ cho nhau, tạo thành một hệ thống lý thuyếtchính trị hoàn chỉnh để có thể vận dụng vào thực tiễn chính trị một cách hiệuquả

CHƯƠNG 3: NỘI DUNG TƯ TƯỞNG CHÍNH TRỊ HÀN PHI TỬ

3.1 Tư tưởng pháp trị của Hàn Phi Tử

Hàn Phi lập luận rằng thuyết nhân trị không còn phù hợp trong thời đạicủa ông Dựa vào thuyết nhân khẩu mà ông lý giải: thời thượng cổ, dân thưathớt, tài sản ít nên con người sống với nhau hiền hòa, giúp đỡ lẫn nhau và tônsùng các vị vua giàu đức độ như vua Nghiêu, vua Thuấn; nhưng bây giờ thờithế đã khác, dân số đông đúc, của cải tích lũy ngày càng nhiều nên con ngườitranh giành nhau, mưu lợi cái riêng cho mình mà điển hình là các cuộc thôntính diễn ra giữa các nước chư hầu Mặt khác, ông cho rằng thời Nghiêu,Thuấn tồn tại cách thời đại của ông đã mấy ngàn năm lịch sử, sự hiểu biết về

họ cũng chỉ là truyền thuyết không thể xác thực được Chính vì vậy, cai trịngày nay mà áp dụng phương thức của thời đại khác là không phù hợp, cai trịthời nay cần phải cứng rắn ban hành luật pháp một cách rõ ràng nhằm lặp lạitrật tự xã hội, đưa mọi việc vào khuôn khổ, phép tắc

3.1.1 Tư tưởng của Hàn Phi Tử về pháp

Hàn Phi chưa đưa ra một định nghĩa mang tính xác định về “pháp”, tuy nhiên,trong tác phẩm Hàn Phi Tử có nhiều chỗ ông đã làm rõ nội hàm của kháiniệm này như ở thiên “Định pháp” hoặc ở thiên “Hữu độ” Từ đó có thể hiểu,Hàn Phi quan niệm “pháp” là khuôn mẫu, phép tắc, chuẩn mực do vua ban ra,công bố ở công đường cho mọi người thực hiện Tới Hàn Phi, “pháp” ở đâymới được hiểu theo nghĩa là pháp luật

Về tính tất yếu của “pháp trị” đây là nội dung quan trọng trong tư tưởng pháptrị của Hàn Phi nhưng ít được đề cập Trên cơ sở phân tích những điều kiệnlịch sử, cũng như điều kiện kinh tế - xã hội, Hàn Phi đã luận chứng cho tínhtất yếu phải dùng pháp trị trong chính trị mới đảm bảo sự trị an của quốc gia Những yêu cầu của pháp luật, đó là: Pháp luật phải hợp thời, rõ ràng dễ hiểu,công bằng, công khai và công bố rộng rãi cho mọi người biết

3.1.2 Tư tưởng của Hàn Phi Tử về thuật

Thuật là nội dung quan trọng trong tư tưởng pháp trị của Hàn Phi

Về khái niệm, “thuật” là danh từ tương đối đa nghĩa được dùng trong chính trị

từ thời cổ đại Trung Quốc Thân Bất Hại được coi là người đề xuất dùng thuậttrong chính trị, coi thuật như một phương thức trị nước của bậc vua chúa.Thuật là nhân tài năng mà giao cho chức quan, theo cái danh mà trách cứ cáithực, nắm quyền sinh sát trong tay mà xét khả năng của quần thần

Ở thiên “Định Pháp” trong tác phẩm Hàn Phi Tử, Hàn Phi có nói: Thuật lànhân trách nhiệm mà giao chức quan, theo tên gọi mà yêu cầu sự thực, nắmlấy cái quyền cho sống và giết chết, hiểu rõ năng lực của bầy tôi, đó là điềunhà vua cần nắm lấy Còn ở thiên “Nạn Tam”, ông nói: Thuật trị nước là cáigiấu trong bụng con người để kết hợp các đầu mối và ngầm chế ngự bầy tôi Tuy nói nhiều dến thuật nhưng Hàn Phi không hề đưa ra một định nghĩachính xác về thuật: Qua những nội dung mà Hàn Phi Tử thể hiện, ta có thể

hiểu: Thuật là phương thức để bậc vua chúa tuyển chọn, kiểm tra, giám sát sửdụng bầy tôi

Về nội dung: Danh từ “thuật” được Hàn Phi dùng với hai nghĩa: “kỹ thuật” và

“tâm thuật” Trong kỹ thuật lại có “thuật dùng người” và “thuật trừ gian”, còn

“tâm thuật” là nội dung rộng, thiên biến vạn hóa, không theo một quy tắc nào

và khó xác định

Thuật dùng người được phân tích ở các nội dung như tuyển chọn, sử dụngngười, trong thuật dùng người Hàn Phi chú trọng đến quy tắc “hình danh”.Với thuật trừ gian được phân tích ở khía cạnh kiểm tra, giám sát bầy tôi, buộc

họ phải thi hành pháp luật

3.1.3 Tư tưởng của Hàn Phi Tử về thế

“Thế” là một trong ba nội dung tạo nên học thuyết “pháp trị”

Về khái niệm, trong tác phẩm Hàn Phi Tử của Hàn Phi, ngoài thiên “Nạnthế”, chất vấn về cái thế, thuật ngữ “thế” còn được dùng nhiều chỗ, với nhiềucách gọi khác nhau như “thế vị”, “uy thế”, “thế trọng”, những thuật ngữ đó đềnói về “quyền thống trị hay chủ quyền” của bậc vua chúa Qua cách diễn đạt

và giải thích trên, ta có thể hiểu rằng: Thế là uy quyền, địa vị mà bậc vuachúa dựa vào đó để buộc người khác phải phục tùng Nếu so sánh với quanniệm hiện đại thì “thế” được hiểu như “quyền lực” Trong chính trị, thế làquyền lực của các bậc vua chúa, bởi suy cho cùng, mục tiêu chính trị có đạtđược hay không thể hiện ở việc bậc vua chúa có “thế” hay không

Thế quan trọng như vậy đối với việc cai trị, do đó Hàn Phi cho rằng trongchính trị không nhất thiết phải có người hiền tài mà chỉ cần người trung bìnhnhưng giữ được thế vẫn cai trị thành công Ông nói: Những người cai trị tốiđại đa số là những người trung bình

Hàn Phi cũng chỉ ra cách tạo thế của vua, đó là: Ông vua muốn có thể thì phải

có pháp luật, đề cao pháp luật, đồng thời phải nắm lấy quyền thưởng phạt

3.1.4 Tư tưởng Hàn Phi Tử về quan hệ pháp, thuật, thế

Giải quyết mối quan hệ pháp, thuật, thế là một bước phát triển của Hàn Phi

Tử đối với tư tưởng Pháp gia, nâng tầm của Pháp gia lên ngang hàng cùngcác trường phái tư tưởng lớn đương thời

Về quan hệ pháp, thuật, thế: Pháp – thuật – thế của Hàn Phi không phải làmột phép cộng đơn thuần của những người đi trước, mà là một sự kết hợp,hòa quyện nhuần nhuyễn không thể tách rời Nó tạo nên một kết cấu vữngchắc mà kết cấu đó nếu thiếu đi một trong ba cái thì không thể thành “thuật trịnước” Trong đó, pháp đứng ở vị trí trung tâm, thuật và thế như những điềukiện cần và đủ để thi hành pháp luật, tạo cho pháp luật có hiệu lực

Pháp – thuật – thế từ chỗ rời rạc, phiến diện của các bậc tiền bối Pháp gia,đến Hàn Phi đã được kết lại thành một khối vững chắc Kết cấu pháp – thuật– thế tạo nên cái cốt lõi trong lý luận chính trị của Hàn Phi, nó biểu hiện sựhoàn thiện và hội tụ các trường phái của Pháp gia trong học thuyết chính trịcủa ông

3.1.5 Tư tưởng của Hàn Phi Tử về thưởng, phạt

Nếu như pháp luật là trung tâm lý luận chính trị của Hàn Phi Tử thì thưởng vàphạt là công cụ sắc bén của bậc vua chúa để pháp luật được thi hành Không

có thưởng phạt thì pháp luật chỉ là hình thức trống rỗng vô dụng Do đó, trong

lý thuyết chính trị của Hàn Phi, thưởng phạt có một vị trí vô cùng quan trọng Hàn Phi Tử đề cập nhiều đến việc thưởng phạt, một phần đó là cơ sở thể hiệncủa pháp luật, nó tạo cho pháp luật sức mạnh, có hiệu lực để vua đạt đượcmục đích chính trị Mặt khác, nó còn phản ánh đặc điểm cai trị chuyên quyềncủa chế độ phong kiến theo lối trung ương tập quyền, đồng thời cũng phản

ánh yêu cầu của xã hội lúc đó là phải có thưởng phạt nghiêm minh để tăngtính hiệu lực của pháp luật

Trong thưởng phạt, Hàn Phi chủ trương khi ban thưởng không được đẻ chodân chịu ơn đức, mà phải cho họ hiểu rằng việc thưởng đó là do công lao của

họ Ngược lại, hình phạt không được để cho dân oán, bởi họ phạm tội, phạmpháp nên mới bị phạt chứ không phải người trên vô cớ phạt họ

Theo Hàn Phi, thưởng phạt có đúng đắn thì mới thể hiện được tác dụng

“khuyến khích” dân làm điều lợi và “ngăn cấm” dân làm điều hại, chính vìvậy, nguyên tắc của thưởng phạt là “thưởng hậu” và “phạt nặng” nhằm “dùnghình phạt để trừ bỏ hình phạt” Cơ sở thưởng phạt là căn cứ theo pháp luật,không được thưởng phạt bừa bãi, vù nếu thưởng phạt bừa bãi sẽ làm mất tácdụng của thưởng phạt

3.2 Tư tưởng của Hàn Phi Tử về con người chính trị

Con người chính trị là con người được xem xét trong lĩnh vực chính trị, đượcxác định trong các quan hệ chính trị

Con người chính trị là con người xã hội; hoạt động của họ gắn liền với mụctiêu giành, giữ và thực thi quyền lực chính trị của một giai cấp, một dân tộc,một lực lượng xã hội nhất định

Trong tư tưởng của Hàn Phi Tử, con người chính trị được xem xét trong cácquan hệ chính trị, được chia theo các cấp độ: “Vua” (Người đứng đầu – thủlĩnh chính trị), “bầy tôi” (đội ngũ quan chức hoạt động chính trị) và ngườidân

3.2.1 Tư tưởng của Hàn Phi Tử về “vua”

Nếu như trong tư tưởng Nho gia, “người hiền” như Nghiêu, Thuấn; Trong tưtưởng Mặc gia thì là một vị vua “kiêm ái”, biết thương yêu và nhân rộng tìnhthương yêu đó trong xã hội; Trong tư tưởng Lão Tử là những bậc “thánh

nhân” có “Đạo”, thực hiện chính sách trị nước “vô vi” thì ở Hàn Phi Tử làmột hình mẫu ông vua “trung bình” nhưng ông vua đó phải biết đề ra phápluật và chấp hành luật pháp

Tiêu chuẩn của vua theo Hàn Phi là phải “đúng với pháp luật”, tuân theo phápluật Vua cũng phải có “thuật” để kiểm tra, giám sát, khống chế bầy tôi, buộcbầy tôi phải phục tùng, chấp hành pháp luật Đối với dân thì phải được lòngdân, nếu không được lòng dân thì mục đích của ông ta không đạt được, vì cáicuối cùng của thuật trị nước là yêu dân, do lo sản xuất chiến đấu và làm giàuchứ không phải làm loạn

Ngoài ra, để đạt được mục đích bá vương, nước nhà yên trị thì nhà vua phảinắm lấy quyền lực, phải có thế, nhưng không vì thế mà độc đoán, Hàn Phiphản đối nhà vua độc đoán, chỉ hành động theo ý riêng của mình

Vị vua theo chuẩn mực của Hàn Phi chính là vị vua biết tập trung quyền lựcvào tay mình nhưng không độc đoán, mà phải biết đề ra, nêu cao pháp luật vàchịu sự chi phối của pháp luật

Trong hệ thống lý luận chính trụ của Hàn Phi Tử, vai trò của người lãnh đạo –

“vua” đã được ông đề cập đến một cách tương đối toàn diện từ tư cách, nhânphẩm, năng lực đến cách thức và phương pháp hoạt động nhằm đạt được mụcđích là nắm quyền lãnh đạo, lập nghiệp bá vương, làm chủ thiên hạ

3.2.2 Tư tưởng của Hàn Phi Tử về “bầy tôi”

Để thực hiện ý chí của mình, vua không thể một mình cai quản được thiên hạ

mà ý chí đó được thực hiện thông qua một hệ thống quân thần, những ngườigiúp việc xung quanh ông – đó là những “bầy tôi” Nghiệp bá vương của vuathành hay bại phụ thuộc nhiều vào việc sử dụng đội ngũ bầy tôi Do đó trongchính trị, vấn đề sử dụng con người để thực hiện mục tiêu chính trị được đặtlên hàng đầu

Nhận thứuc được tầm quan trọng nên lý luận chính trị của Hàn Phi chủ yếuxoay quanh quan hệ vua – tôi Vua phải sử dụng bầy tôi thể nào để vừa có thểthực hiện tốt được nghiệp bá vương của mình mà bầy tôi cũng không phản lạimình, đó chính là thuật của vua sử dụng bầy tôi

Xuất phát từ nhận thức “bản chất” con người “ham lợi” thì vua phải xác địnhđộng cơ nào để bầy tôi phục vụ, tôn thờ mình Do đó, trong mắt Hàn Phi Tử,bầy tôi coi trọng đạo đức là những con người giả dối, chỉ là đạo đức giả chứkhông bộc lộ đúng bản chất của mình, cho nên vua không nên dùng Tiêuchuẩn “đạo đức” của bầy tôi trong mắt Hàn Phi Tử là phải biết quý trọng củacải, tôn thờ điều lợi chứ không phải là những con người coi thường bổng lộc,tôn thờ nhân nghĩa như quan niệm của Nho giáo

Tiêu chuẩn để chọn bầy tôi, theo Hàn Phi chính là những con người biết xemtrọng luật pháp Theo ông, kẻ gọi là bầy tôi hiền là kẻ biết soi sáng pháp luật,làm chức quan giỏi để đề cao ông vua của mình

Phẩm chất của bầy tôi cần phải đánh gia bằng thực tài của họ chứ không phảibằng lời nói, do đó khi tiến cử người hiền phải dựa vào thực tài của họ, cânnhắc tài năng mà giao nhiệm vụ

Khi dùng pháp luật để chọn người hiền thì “không đòi hỏi phải có quan liêmkhiết” mà vua chỉ cần dùng cái thuật để biết họ, dùng pháp luật để khống chếhành động của họ, dùng tước lộc để đổi lấy cái công lao của họ

3.2.3 Tư tưởng của Hàn Phi Tử về dân

Lý thuyết “pháp trị” của Pháp gia chú trọng vào tính thực tiễn, theo đó, chínhtrị cần hướng tới mục tiêu quốc phú binh cường

Muốn nước giàu thì dân phải giàu, hai mặt đó thống nhất với nhau, liên quanmật thiết với nhau, đi đôi với nhau, do vậy, dù muốn hay không thì thực tế đó