PHẦN I MỞ ĐẦU MỤC LỤC 0PHẦN I MỞ ĐẦU 3PHẦN II NỘI DUNG 3Chương I Lý luận hình thái kinh tế xã hội 3I Hình thái kinh tế xã hội Mác Lê nin 41 Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất 62 Cơ sở hạ tầng và k[.]
Trang 1MỤC LỤC
PHẦN I: MỞ ĐẦU 0
PHẦN II: NỘI DUNG 3
Chương I Lý luận hình thái kinh tế xã hội 3
I Hình thái kinh tế xã hội Mác- Lê nin 3
1.Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất 4
2.Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng 6
3 Sự phát triển của các hình thái kinh tế xã hội là một qúa trình lịch sử tự nhiên 9
Chương 2: Vận dụng lý luận hình thái kinh tế xã hội vào điều kiện Việt Nam hiện nay 10
1 Tất yếu khách quan của con đường đi lên chủ nghĩa xã hội 10
2 Những nhiệm vụ của thời kỳ quá độ 12
PHẦN III: KẾT LUẬN 14
Trang 2PHẦN I: MỞ ĐẦU
I Tính cấp thiết của đề tài
Lý luận hình thái kinh tế - xã hội là lý luận cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch
sử do C.Mac xây dựng nên Nó có vị trí quan trọng trong triết học Mac Lý luận đó
đã được thừa nhận là lý luận khoa học và là phương pháp luận cơ bản trong lĩnh vực nghiên cứu xã hội Nhờ có học thuyết hình thái kinh tế xã hội, lần đầu tiên trong lịch sử loài người, Mac đã chỉ rõ nguồn gốc, động lực bên trong, nội tại của
sự phát triển xã hội, chỉ rõ được bản chất của từng chế độ xã hội Lý luận đó giúp chúng ta nghiên cứu một cách đứng đắn và khoa học sự vận hành của xã hội trong từng giai đoạn phát triển nhất định cũng như tiến trình vận động nói chung của xã hội loài người
Loài người đã trải qua các phương thức sản xuất: cộng sản nguyên thủy, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa, xã hội chủ nghĩa Mỗi hình thái kinh tế xã hội đều có những mối quan hệ sản xuất riêng tương ứng với mỗi lực lượng sản xuất ở một trình độ nhất định và với một kiến trúc thượng tầng được xây dựng nên
Từ khi chủ nghĩa xã hội trên thế giới lâm vào tình trạng thoái trào, chế độ xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô, Đông Âu sụp đổ, các thế lực đối nghịch của chủ nghĩa Mac - Lênin, của chủ nghĩa xã hội càng có dịp vu cáo, xuyên tạc hòng bác bỏ chủ nghĩa Mac - Lênin, trong đó lý luận hình thái kinh tế xã hội là một điểm lý luận bị công kích từ nhiều phía Hơn lúc nào hết những người cách mạng phải đấu tranh với các quan điểm thù địch nhằmbảo vệ chủ nghĩa Mac - Lênin nói chung và lý luận Mac về hình thái kinh tế xã hội nói riêng Chính vì vậy làm rõ thực chất lý luận hình thái kinh tế - xã hội giá trị khoa học, tính thời đại của nó đang là một đòi hỏi cấp thiết
Về thực tiễn, Việt Nam đang tiến hành công cuộc xây dựng đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa Công cuộc đó đang đặt ra hàng loạt vấn đề đòi hỏi các nhà khoa học trên các lĩnh vực khác nhau tập trung nghiên cứu giải quyết Trên
cơ sở làm rõ giá trị khoa học của lý luận hình thái kinh tế xã hội, việc vận dụng lý luận đó vào điều kiện Việt Nam, vạch ra những mối liên hệ hợp quy luật và đề ra cá
Trang 3giải pháp nhằm đảm bảo thực hiện thắng lợii công cuộc xây dựng đất nước Việt Nam thành một nước giàu mạnh , xã hội công bằng văn minh cũng là một nhiệm vụ thực tiễn đang đặt ra
Chính vì vậy mà em lựa chọn đề tài: "Vận dụng học thuyết về hình thái kinh
tế xã hội trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam" Đây là một đề
tài không mới nhưng hay, có nội dung rộng và rất phức tạp Với lượng kiến thức còn hạn chế nhưng em rất mong muốn bài viết của em sẽ góp phần nào đó làm sáng
tỏ hơn nữa lý luận hình thái kinh tế xã hội của chủ nghĩa Mac - Lênin Rất mong nhận được sự góp ý của hầy cô và các bạn để bài viết của em được hoàn thiện hơn
II Mục đích nghiên cứu
Nhằm tìm hiểu giá trị khoa học của lý luận hình thái kinh tế xã hội và việc vận dụng học thuyết đó vào điều kiện nước ta hiện nay, từ đó góp phần giáo dục, tuyên truyền học thuyết hình thái kinh tế xã hội nói riêng cũng như chủ nghĩa Mac -Lênin nói chung
III Nhiệm vụ nghiên cứu
Nêu rõ thực chất của lý luận hình thái kinh tế xã hội và chứng minh lý luận
đó vẫn giữ nguyên giá trị
Vận dụng lý luận hình thái kinh tế xã hội, chwngs minh công cuộc xây dựng đất nước the định hướng xã hội chủ nghĩa là một tất yếu khách quan
Phân tích thực tiễn xây dựng đất nước trong thời gian qua và đưa ra các giải pháp giúp cho công cuộc xây dựng đất nước đi đến thành công
IV Phương pháp nghiên cứu
Việc nghiên cứu đề tài sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử
- Phương pháp duy vật biện chứng về mối liên hệ giữa lý luận và thực tiễn vận dụng học thuyết hình thái kinh tế xã hội trên thế giới cũng như ở Việt Nam
- Phương pháp duy vật lịch sử khi nghiên cứu các sự vật hiện tượng trong một thời gian cụ
Trang 4PHẦN II: NỘI DUNG Chương I Lý luận hình thái kinh tế xã hội
I Hình thái kinh tế xã hội Mác- Lê nin.
Như chúng ta đều biết trong lịch sử tư tưởng nhân loại trước Mác đã có không ít cách tiếp cận khi nghiên cứu lịch sử phát triển của xã hội Mỗi cách tiếp cận đều có những điểm hợp lý nhất định và do đó đều có ý nghĩa nhất định, nhưng chưa nói lên bản chất sự phát triển của xã hội theo một cách toàn diện tổng thể mà
do đó có những hạn chế
Dựa trên những kết quả nghiên cứu lý luận và tổng thể quá trình lịch sử, các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác đã vận dụng phép biện chứng duy vật để nghiên cứu lịch sử xã hội, đưa ra quan điểm duy vật về lịch sử và đã hình thành nên học thuyết
về “hình thái kinh tế xã hội”
Hình thái kinh tế xã hội là một khái niệm chủ nghĩa duy vật lịch sử dùng để chỉ xã hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng cho xã hội đó, phù hợp với một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất, và một kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên những quan hệ sản xuất ấy
Lý luận về hình thái kinh tế xã hội nghiên cứu lịch sử xã hội trên cơ sở xem xét cả lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, cả cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, tức toàn bộ các yếu tố cấu thành bộ mặt của thời đại: chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội, khoa học, kỹ thuật Do đó, nó cắt nghĩa xã hội được sáng tỏ hơn, toàn diện hơn, chỉ ra cả bản chất và quá trình phát triển của xã hội Học thuyết hình thái kinh tế xã hội mới với tư cách là “Hòn đá tảng” của xã hội học Mác xít nói chung cho phép chúng ta hình dung quá trình phát triển của lịch sử là một quá trình
tự nhiên Loài người đã trải qua năm hình thái kinh tế: xã hội cộng sản nguyên thuỷ, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và ngày nay đang quá độ lên hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa
Hình thái kinh tế xã hội có tính lịch sử, có sự ra đời phát triển và diệt vong Chế độ xã hội lạc hậu sẽ mất đi, chế độ xã hội mới cao hơn sẽ thay thế Đó là khi
Trang 5phương thức sản xuất cũ đã trở nên lỗi thời, hoặc khủng hoảng do mâu thuẫn của quan hệ sản xuất với lực lượng sản xuất quá lớn không thể phù hợp thì phương thức sản xuất này sẽ bị diệt vong và xuất hiện một phương thức sản xuất mới toàn diện hơn, có quan hệ sản xuất phù hợp với lực lượng sản xuất
Như vậy, bản chất của sự thay thế trên là phụ thuộc vào mối quan hệ biện chứng giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất Để hiểu rõ về mối quan hệ biện chứng giữa lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất chúng ta phải nắm bắt được thế nào là quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất
1.Lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất.
Lực lượng sản xuất là mối quan hệ giữa con người với tự nhiên trong quá trình sản xuất , là biểu hiện trình độ chinh phục tự nhiên của con người trong giai đoạn lịch sử nhất định Lịch sử sản xuất là một thể thống nhất hữu cơ giữa tư liệu sản xuất (đặc biệt là công cụ lao động) với người lao động , với kinh nghiệm và kỹ năng nghề nghiệp Lực lượng sản xuất đóng vai trò quyết định phương thức sản xuất
Quan hệ sản xuất là mối quan hệ giữa người với người trong quá trình sản xuất vật chất thể hiện ở quan hệ sở hữu đối với tư liệu sản xuất , quan hệ tổ chức quản lý trao đổi hoạt động với nhau và quan hệ phân phối sản phẩm Trong quan
hệ sản xuất, quan hệ sở hữu về tư liệu sản xuất giữ vị trí quyết định các quan hệ khác Quan hệ sản xuất do con người tạo ra , song nó được hình thành một cách khách quan không phụ thuộc vào yếu tố chủ quan của con người Quan hệ sản xuất mang tính ổn định tương đối với bản chất xã hội và tính phương pháp đa dạng trong hình thức biểu hiện
Giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất có mối quan hệ biện chứng với nhau biểu hiện ở chỗ:
Xu hướng của sản xuất vật chất là không ngừng biến đổi phát triển Sự biến đổi đó bao giờ cũng bắt đầu bằng sự biến đổi và sự phát triển của lực lượng sản xuất mà trước hết là công cụ sản xuất Lực lượng sản xuất phát triển dẫn đến mâu thuẫn gay gắt với quan hệ sản xuất hiện có và xuất hiện đòi hỏi khách quan phải xoá bỏ quan hệ sản xuất cũ, thay thế bằng quan hệ sản xuất mới Quan hệ sản xuất vốn là hình thức phát triển của lực lượng sản xuất (phù hợp) nhưng do mâu thuẫn
Trang 6của lực lượng sản xuất (đông) với quan hệ sản xuất ( ổn định tương đối ) quan hệ sản xuất lại trở thành xiềng xích kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất (không phù hợp)
Tuy nhiên quan hệ sản xuất cũng có tính độc lập tương đối với lực lượng sản xuất, thể hiện trong nội dung sự tác động trở lại với lực lượng sản xuất , quy định mục đích xã hội của sản xuất , xu hướng phát triển của quan hệ lợi ích , từ đó hình thành những yếu tố tồn tại thúc đẩy và kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất Sự tác động trở lại nói trên của quan hệ sản xuất bao giờ cũng thông qua các quy luật kinh tế - xã hội đặc biệt là quy luật kinh tế cơ bản
Sự thống nhất biện chứng giữa quan hệ sản xuất và lực lượng sản xuất như
sự thống nhất giưã hai mặt đối lập tạo nên chỉnh thể của sản xuất xã hội Tác động qua lại biện chứng giữa lực lượng sản xuất với quan hệ sản xuất được Mác -Anghen khái quát thành quy luật về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Lực lượng sản xuất quyết định sự hình thành và biến đổi của quan hệ sản xuất Khi không thích ứng với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất sẽ kìm hãm thậm chí phá hoại sự phát triển của lực lượng sản xuất, mâu thuẫn của chúng tất yếu sẽ nảy sinh Biểu hiện của mâu thuẫn này trong xã hội là mâu giữa các giai cấp đối kháng
Lịch sử đã chứng minh rằng do sự phát triểncủa lực lượng sản xuất, loài người đã bốn lần thay đổi quan hệ sản xuất gắn liền với bốn cuộc cách mạng xã hội, dẫn đến sự ra đời nối tiếp nhau của các hình thái kinh tế xã hội Vào giai đoạn cuối cùng của xã hội phong kiến ở các nước Tây Âu lực lượng sản xuất đã mang những yếu tố xã hội hoá gắn với quan hệ sản xuất phong kiến Quan hệ sản xuất phong kiến chật hẹp không chứa đựng được nội dung mới của lực lượng sản xuất Quan hệ sản xuất của Tư bản chủ nghĩa đã ra đời thay thế quan hệ sản xuất phong kiến Trong lòng nền sản xuất tư bản, lực lượng sản xuất phát triển, cùng với sự phân công lao động và tính chất xã hội hoá công cụ sản xuất đã hình thành lao động chung của người dân có tri thức và trình độ chuyên môn hoá cao Sự lớn mạnh này của lực lượng sản xuất dẫn đến mâu thuẫn gay gắt với chế độ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa Giải quyết mâu thuẫn đó đòi hỏi phải xóa bỏ quan hệ sản xuất tư nhân tư bản chủ nghĩa, xác lập quan hệ sản xuất mới: quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa Theo Mác, do có được những lực lượng sản xuất mới, loài người thay đổi phát triển
Trang 7sản xuất của mình và do có thay đổi phát triển sản xuất cuả mình , loài người thay đổi quan hệ sản xuất của mình
Phù hợp có thể hiểu là cả ba mặt của quan hệ sản xuất phải thích ứng với tính chất trình độ phát triển của lực lượng sản xuất Quan hệ sản xuất phải tạo được điều kiện sản xuất và kết hợp tối ưu giữa tư liệu sản xuất và sức lao động , bảo đảm trách nhiệm từ sản xuất mở rộng, mở ra sau những điều kiện thích hợp cho việc kích thích vật chất, tinh thần với người lao động
Vậy quy luật về sự phù hợp giữa quan hệ sản xuất với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất là quy luật chung của sự phát triển xã hội Do tác động của quy luật này ,xã hội phát triển kế tiếp nhau từ thấp đến cao của các phương thức sản xuất ,hay chính là của các hình thái kinh tế - xã hội Quy luật cốt lõi này như sợi chỉ
đỏ xuyên suốt dòng chảy tiến hoá của lịch sử không chỉ trong lĩnh vực kinh tế mà
cả các lĩnh vực khác
2.Cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng
Kiến trúc thượng tầng là toàn bộ những quan điểm chính trị, pháp quyền, triết học, đạo đức, tôn giáo, nghệ thuật cùng với những thiết chế xã hội tương ứng như nhà nước, đảng phái, giáo hội, các đoàn thể xã hội Kiến trúc thượng tầng được hình thành trên cơ sở tổng hợp toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của một chế độ xã hội nhất định người ta gọi đó là cơ sở hạ tầng
Cơ sở hạ tầng bao gồm những quan hệ sản xuất đang giữ địa vị thống trị nền kinh tế, nhóm những quan hệ sản xuất tàn dư và những quan hệ sản xuất mới là quan hệ mầm mống của xã hội
Bất kỳ một cơ sở hạ tầng nào cũng bao gồm những thành phần kinh tế khác nhau, mỗi thành phần kinh tế này đều gắn liền với một kiểu quan hệ sản xuất trong
đó quan hệ sản xuất thống trị bao giờ cũng giữ vai trò chi phối các thành phần kinh
tế khác Trong xã hội có giai cấp đối kháng, giai cấp này nảy sinh từ cơ sở hạ tầng,
từ mâu thuẫn và xung đột kinh tế Đó chính là cơ sở nảy sinh giai cấp đối kháng trong kiến trúc thượng tầng, giai cấp thống trị về kinh tế sẽ thống trị và thiết lập cả
sự thống trị về mặt tư tưởng đối với xã hội, trong đó hệ tư tưởng chính trị và bộ máy quản lý nhà nước có vị trí quan trọng nhất
Trang 8a, Cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng
Vai trò quyết định của cơ sở hạ tầng với kiến trúc thượng được thể hiện ở một số mặt như sau:
Cơ sở hạ tầng nào thì kiến trúc thượng tầng đó (giai cấp nào giữ vị trí thống trị về mặt kinh tế thì đồng thời cũng là giai cấp thống trị xã hội về tất cả các lĩnh vực khác)
Quan hệ sản xuất nào thống trị cũng sẽ tạo ra kiến trúc thượng tầng tương ứng Mâu thuẫn giai cấp, mâu thuẫn giữa các thế lực trong xã hội và đời sống tinh thần của họ đều xuất phát trực tiếp và gián tiếp từ mâu thuẫn kinh tế, từ những quan
hệ đối kháng trong cơ sở hạ tầng
Cơ sở hạ tầng thay đổi thì nhất định sớm hay muộn sẽ dẫn đến sự thay đổi về kiến trúc thượng tầng Quá trình đó diễn ra ngay trong từng hình thái kinh tế xã hội cũng như khi chuyển tiếp từ hình thái này sang hình thái kinh tế xã hội khác Mac viết:"Cơ sở kinh tế thay đổi thì toàn bộ kiến trúc thượng tầng đồ sộ cũng bị đảo lộn
ít nhiều, nhanh chóng"
Khi hạ tầng cũ bị xoá bỏ thì kiến trúc thượng tầng cũ cũng mất đi và thay thế vào đó là kiến trúc thượng tầng mới được hình thành từng bước thích ứng với cơ sở
hạ tầng mới Sự thống trị của giai cấp cũ đối với xã hội cũ bị xoá bỏ, thay vào đó bằng hệ tư tưởng thống trị khác và các thể chế tương ứng của giai cấp thống trị mới Đương nhiên không phải "khi cơ sở hạ tầng thay đổi thì lập tức sẽ dẫn đến sự thay đổi của kiến trúc thượng tầng " Trong quá trình hình thành và phát triển của kiến trúc thượng tầng mới, nhiều yếu tố của kiến trúc thượng tầng cũ còn tồn tại gắn liền với cơ sở kinh tế đã nảy sinh ra nó.Vì vậy giai cấp cầm quyền cần phải biết lựa chọn một số bộ phận hợp lí để sử dụng nó xây dựng xã hội mới
b, Tính độc lập tương đối và sự tác động trở lại của kiến trúc thượng tầng với cơ sở hạ tầng
Các bộ phận của kiến trúc thượng tầng không phụ thuộc một chiều vào cơ sở
hạ tầng mà trong quá trình phát triển , chúng có tính độc lập tương đối trong quá trình vận động phát triển và tác động mạnh mẽ đối với cơ sở hạ tầng
Chức năng xã hội cơ bản của kiến trúc thượng tầng là đấu tranh thủ tiêu cơ
sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng cũ , xây dựng bảo vệ, củng cố và phát triển cơ
Trang 9sở hạ tầng mới Trong xã hội có giai cấp, nhà nước là yếu tố có tác động mạnh nhất đối với cơ sở hạ tầng, các yếu tố khác của kiến trúc thượng tầng cũng đều tác động đến cơ sở hạ tầng nhưng đều bị nhà nước pháp luật chi phối
Trong điều kiện ngày nay vai trò của kiến trúc thượng tầng không giảm đi
mà ngược lại tăng lên và tác động mạnh đến tiến trình lịch sử Trái lại kiến trúc thượng tầng xã hội chủ nghĩa bảo vệ cơ sở hạ tầng xã hội chủ nghĩa nhằm xây dựng
xã hội mới , chính mục đích đó quyết định tính tích cực càng tăng của kiến trúc thượng tầng của chủ nghĩa xã hội
Tác động của kiến trúc thượng tầng đến cơ sở hạ tầng diễn ra theo hai chiều Nếu kiến trúc thượng tầng phù hợp với quan hệ kinh tế tiến bộ thì sẽ thúc đẩy sự phát triển xã hội Ngược lại nếu kiến trúc thượng tầng là cơ sở của những quan hệ kinh tế lỗi thời thì sẽ kìm hãm sự phát triển kinh tế xã hội, những sự tác động kìm hãm đó chỉ là tạm thời sớm muộn cũng bị cách mạng khắc phục về cơ bản Bản chất giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng chính là bản chất giữa kinh tế và chính trị trong đó kinh tế đóng vai trò quyết định còn chính trị là biểu hiện tập trung của kinh tế và có tác dụng mạnh mẽ trở lại Cần tránh khuynh hướng quá thổi phồng hoặc hạ thấp vai trò của kiến trúc thượng tầng, nếu tuyệt đối hoá vai trò của kiến thượng tầng thì sẽ rơi vào tả khuynh còn ngược lại sẽ rơi vào hữu khuynh
Tóm lại, khi xem xét xã hội với tư cách là một chỉnh thể toàn vẹn có cấu trúc phức tạp, Mac và Anghen đề cập đến 3 yếu tố cơ bản nhất của nó là lực lượng sản xuất, quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng Mỗi mặt đó có vai trò nhất định và tác động đến mặt khác tạo nên sự vận động của cơ thể xã hội Mối quan hệ giữa các nhân tố trên đây được phản ánh vào khái niệm học thuyết hình thái kinh tế xã hội của chủ nghĩa duy vật lịch sử Lý luận chỉ rõ cơ thể vận động xã hội chính là sự hoạt động của quy luật về sự phù hợp của các quan hệ sản xuất với tính chất và trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, quy luật cơ sở hạ tầng quyết định kiến trúc thượng tầng và các quy luật khác Chính do sự tác động của các quy luậ khách quan đó mà nguồn gốc sâu xa là sự phát triển của lực lượng sản xuất làm cho hình thái kinh tế xã hội được thay thế bằng hình thái kinh tế xã hội khác cao hơn Sự thế nhận từ thấp đến cao của hình thái kinh tế xã hội cao hơn diễn ra như một qua trình
tự nhiên
Trang 103 Sự phát triển của các hình thái kinh tế xã hội là một qúa trình lịch sử
tự nhiên
Mac viết:"Tôi coi sự phát triển của hình thái kinh tế xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên", sau này Lênin cũng khẳng định quan điểm trên đây của Mac khi viết:"Chỉ có quan điểm xã hội và những quan hệ sản xuất và đem quy những quan
hệ sản xuất vào trình độ của những lực lượng sản xuất thì người ta mới có được cơ
sở vững chắc để quan niệm sự phát triển của những hình thái kinh tế xã hội là một quá trình lịch sử tự nhiên"
Qua trình lịch sử tự nhiên có nguồn gốc sâu xa ở sự phát triển của lực lượng sản xuất Những lực lượng sản xuất có được bằng bằng tạo ra năng lực thực tiễn của con người song không phải con người làm theo ý muốn chủ quan mà dựa trên những lực lượng sản xuất do thế hệ trước tạo ra Chính tính chất trình độ sản xuất
đã quy định một cách khách quan hình thức của quan hệ sản xuất, quyết định quá trình vận động và phát triển của hình thái kinh tế xã hội như một quá trình lịch sử
tự nhiên