Luận chứng giá trị khoa học và thực tiễn của phương pháp luận khách quan trong chủ nghĩa duy vật biện chứng

LỜI MỞ ĐẦU LỜI MỞ ĐẦU Trong lĩnh hoạt động của con người, nếu mắc phải tư tưởng duy tâm chủ quan và duy vật siêu hình thì sẽ tạo nên sự cứng nhắc đồng thời có những cái nhìn phiếm diện, bóp[.]

LỜI MỞ ĐẦU

Trong lĩnh hoạt động của con người, nếu mắc phải tư tưởng duy tâm chủ quan và duy vật siêu hình thì sẽ tạo nên sự cứng nhắc đồng thời có những cái nhìn phiếm diện, bóp méo sự thật gây ra nhiều tác hại nghiêm trọng Vì vậy cần kịp thời phát hiện, ngăn chặn, phê phán các hình thức biểu hiện của các tư tưởng đóđồng thời phải củng cố, xây dựng quan điểm và phương pháp tư duy duy vật biện chứng một cách linh hoạt và mềm dẻo để chỉ đạo sản xuất Cần xem xét sự vật, hiện tượng trong một tổng thể trong sự vận động và thống nhất của nó để có một cái nhìn bao quát Đó là vấn đề bức thiết cần phải có trong việc tạo dựng những tố chất của con người hiện nay

Trong quá trình hoạt động của con người và của sự vật ( tài liệu, công cụ, thiết bị, thành phẩm ) không ngừng biến đổi Đó là những tác động qua lại một cách biện chứng giữa cái khách quan và cái chủ quan Trên thực tế vẫn có những con người còn biểu hiện một số quan điểm duy tâm và phương pháp siêu hình trong công việc, nên đẫn đến những tổn thất nhất định Nếu con người chưa được rèn luyện và trang bị tri thức về chủ nghĩa duy vật biện chứng một cách cơ bản, không có sự hiểu biết rộng rãi về sản xuất, về điều kiện, tình hình kinh tế - xã hội của đất nước, không nắm được nghệ thuật quản lý sản xuất thì khó tránh khỏi bị mất phương hướng, hoặc rơi vào thế bị động và bối rối Vì vậy, tư duy của con người cũng phải linh động, mềm dẻo để phù hợp với những điều kiện khách quan đang biến đổi đó

Như vậy phương pháp luận khách quan luôn đóng vai trò quan trọng trong

quá trình nhận thức của con người Do đó tôi chọn đề tài: “Luận chứng giá trị khoa học và thực tiễn của phương pháp luận khách quan trong chủ nghĩa duy vật biện chứng”

I Luận chứng giá thị khoa học của phương pháp luận khách quan trong chủ nghĩa duy vật biện chứng.

Chủ nghĩa duy vật biện chứng là chủ nghĩa duy vật khoa học triệt để nhất,

là cơ sở triết học của thế giới quan khoa học Chủ nghĩa duy vật biện chứng ra đời thực sự là một cuộc cách mạng trong thế giới quan, và thông qua đó, chủ nghĩa duy vật biện chứng thể hiện vai trò của mình ngày càng to lớn đối với đời sỗng xã hội

1 Phương pháp luận khác quan giải quyết đúng đắn vấn đề cơ bản của triết học từ quan điểm thực tiễn

Trải qua quá trình phát triển hơn 2500 năm, chủ nghĩa duy vật trước Mac đã đạt được những thành tựu rất quan trọng trong việc xác lập quan điển duy vật về thế giới, đấu tranh chống chủ nghĩa duy tâm và tôn giáo, bảo vệ những tư tưởng khoa học, góp phần tích cực vào quá trình biến đổi, cải tạo thế giới Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu do chủ nghĩa duy vật trước Mac vẫn còn những hạn

- Trong việc xem xét nhưng hiện tượng tự nhiên, chủ nghĩa duy vật trước Mac đứng trên quan điểm duy vật, nhưng trong việc xem xét đời sống xã hội, do hạn chế về lịch sử và bị quy định bởi lơi ích giai cấp, chủ nghĩa duy vật trước Mac vẫn đứng trên quan điểm duy tâm Như vậy, chủ nghĩa duy vật trước Mac là chưa triệt để, mới duy vật trong lĩnh vực tự nhiên, duy vật “một nửa”

- Do tính chất siêu hình, máy móc và trực quan, nên chủ nghĩa duy vật trước Mac không thấy được mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức, không thấy được tính năng động, sáng tạo của ý thức, phủ nhận vai trò của ý thức đối với vật chất, không thấy sự tác động vô cùng quan trọng của ý thức đối với vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người

- Chủ nghĩa duy vật trước Mac còn thiếu quan điểm thực tiễn, không thấy được vai trò của thực tiễn đối với nhận thức, nên không giải quyết một cách khoa

học, duy vật triệt để vấn đề cơ bản của triết học Trong tác phẩm “Luận cương về Phở-bách” C.Mac viết: “khuyết điểm chủ yếu của toàn bộ chủ nghĩa duy vật từ trước đến nay – kể cả chủ nghĩa duy vật của Phơ-bach – là sự vật, hiện tượng, cái cảm giác được, chỉ được nhận thức dưới hình thức khách thể hay hình thức trực quan, chứ không được nhận thức là hoạt động cảm giác của con người, là thực tiễn, không được nhận thức về mặt chủ quan Thành thử mặt năng động được chủ nghĩa duy tâm phát triển, đối lập với chủ nghĩa duy vật Nhưng chỉ phát triển một cách trừu tượng vì chủ nghĩa duy tâm dĩ nhiên là không hiểu hoạt động hiện thực, cảm giác được”

Chỉ đến triết học Mac, với việc đưa quan điểm thực tiễn vào lý luận nhận thức, chủ nghĩa duy vật mới trở thành triệt để, khoa học, khắc phục được những hạn chế của chủ nghĩa duy vật cũ, chứng minh một cách khoa học nguồn gốc ra đời và phát triển của ý thức, phên phán được những sai lầm của chủ nghĩa duy tâm và thuyết không thể biết, đông thời là công cụ để con người nhận thức và cải tạo hiện thực

Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định rằng vật chất tồn tại độc lập, không phụ thuộc vào ý thức, vật chất quyết định ý thức, ý thức phụ thuộc vào vật chất, nhưng ý thức có tính năng động, sáng tạo và có tác động tích cực trở lại đối với vật chất thông qua hoạt động thực tiễn Quan hệ giữa vật chất và ý thức không phải là quan hệ một chiều, mà là tác động qua lại một cách biện chứng Không thấy được điều này sẽ rơi vào quan niệm duy vật tầm thường Sự tác động giữa vật chất và ý thức diễn ra trên cơ sở hoạt động thực tiễn Bằng hoạt động thực tiễn, con người cải biến sự vật trong hiện thực khách quan, nhờ đó mới hình thành được tư tưởng của con người về sự vật Ngược lại, ý thức muốn tác động vào thế giới vật chất, làm biến đổi thế giới vật chất phải thông qua hoạt động thực tiễn Tự bản thân ý thức, không thể thay đổi được gì trong hiện thực Chỉ

nhờ hoạt động thực tiễn mới biến được những mục tiêu, chương trình, dự án, những hình ảnh chủ quan của con người thành hiện thực Trong lý luận của chủ nghịa duy vật biện chứng, thực tiễn dã trở thành khâu trung gian nối liền giữa cái vật chất và cái tinh thần Phạm trù thực tiễn do vậy, có ý ngĩa thế giới quan quan trọng, làm cho quan niệm của chủ nghĩa duy vật biện chứng về vật chất và ý thức mang tính khoa học triệt để, và chủ nghĩa duy vật biện chứng không chỉ duy vật trong tụ nhiên mà còn duy vật cả trong lĩnh vực đời sống xã hội

2 Phương pháp luận khách quan là sự kết hợp giữa yếu tố khách quan và phương pháp luận biện chứng

Mặc dù chủ nghĩa duy vật trước Mác có chứa đựng một số yếu tố biện chứng nhất định, nhưng do điều kiện phát triển của khoa học và thực tiễn xã hội chưa cho phép, nên về cơ bản nó đã bị chi phối chủ yếu bởi phép siêu hình, đối lập với phép biện chứng Biểu hiện tập chung nhất là củ ngĩa duy vật thế kỷ XVII – XVIII ở Tây Âu Còn phép biện chứng lại được một số hệ thống triết học duy tâm nghiên cứu, tiêu biểu như hệ thống triết học của Heeghen Tuy nhiên phép biện chứng của Heeghen lại tồn tại trong cái vỏ duy tâm thần bí Mà, như Awngghen nhận xét: “Mặc dầu Hêghen đã nắm được một cách đúng đắn và thiên tài một số mối liên hệ riêng biệt giữa các hiện tượng, nhưng vì những nguyên nhân nói trên (nguyên nhân phép biện chứng của Heeghendda đặt trên cơ sở duy tâm về thế giới – D.V.T), nên nhiều cái ngay cả trongc các chi tiết của hệ thống Heeghen cũng không yranhr khỏi tính gò ép, giả tạo, hư cấu, óm lại là bị xuyên tạc” Như vậy, trước khi chủa nghĩa duy vật biện chứng ra đời thì chủ nghĩa duy

vậ kết hợp với phép siêu hình, còn phép biện chứng lại kết hợp với chủ nghĩa duy tâm Sự tách rời giữa chủ nghĩa duy vật với phép biện chứng như vậy đã làm cho cả chủ nghĩa duy vật , cả phép biện chứng cũ còn nhiều hạn chế Để xây dựng riết học duy vật thực sự khoa học, Mác và Awngghen đã cải tạo một cách

cơ bản chủ nghĩa duy vật siêu hình cũ thành chủ nghĩa duy vật biện chứng và phép biện chứng duy tâm thành phép biện chứng duy vật

Như vậy chủ nghĩa duy vậ biện chứng do Mác và Awngghen xây dựng là thống nhất hữu cơ giữa thế giới quan duy vật và phương pháp biện chứng Có thể nói trong triết học mác xít chủ nghĩa duy vật biện chứng, còn phép biện chứng là phép biện chứng duy vật Sự kết hợp chặt chẽ, giữa hai yếu tố duy vật và biện chứng trong một hệ thống triết học thống nhất là đặc trưng quan trọng của chủ nghĩa duy vật biện chứng, và đồng thời làm cho chủ nghĩa duy vật biện chứng trở nên sâu sắc hơn, phản ánh đúng đắn các mối quan hệ, các quy luật vận động, phát triển của hiện thực khách quan, trở thành một hệ thống lý luận thực sự khoa học

3 Chủ nghĩa duy vật biện chứng xây dựng được quan niệm duy vật về lịch

sử và trở thành chủ nghĩa duy vật triệt để nhất

Một trong những thiếu sót lớn của chủ nghĩa duy vật trước Mác là mới là duy vật một nửa, nghĩa là chỉ duy vật trong lĩnh vực tự nhiên, còn trong lĩnh vực

xã hội vẫn chưa thoát khỏi quan điểm của chủ nghĩa duy tâm Để khắc phục thiếu sót này, Mác và Awngghen đã phát triển quan điểm duy vật biện chứng vào trong lĩnh vực nhận thức các vấn đề xã hội, xây dựng chủ nghĩa duy vật lịch sử Như Lê-nin nói, chủ nghĩa duy vật lịch sử là một trong những thành tựu vĩ đại nhất của tư tưởng khoa học

Cần thấy rằng chủ nghĩa duy vật lịch sử không phải đơn thuần là sự vận dụng chủ nghĩa duy vật biện chứng vào lĩnh vực xã hội Nghĩa là không nên hiểu Mác và Angghen xây dựng xong chủ nghĩa duy vậ biện chứng rồi mới vận dụng vào xem xét lĩnh vực xã hội Quá trình cải tạo chủ nghĩa duy vật cũ, cải tạo phép biện chứng duy tâm và xây dựng chủ nghĩa duy vật lịch sử diễn ra đồng thời Mác cùng với Angghen đã tiến hành tổng kết lịch sử, kế thừa có phê phán toàn

bộ những tư tưởng xã hội, những hệ thống triết học trên cơ sở khái quát thực tiễn

xã hội hiện đại để xây dựng chủ nghĩa duy vật lịch sử

Thực chất chủ nghĩa duy vật lịch sử của triết học Mác là ở chỗ chỉ ra những quy luật khách quan chi phối sự vận động của lịch sử xã hội Đó là quy luật quan

hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất, quy luật tác động biện chứng giữa cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng giữa tồn tại xã hội

và ý thức xã hội; quy luật đấu tranh giai cấp và cach mạng xã hội Trong đó quy luật quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất có vai trò quyết định, vì đây là quy luật chi phối sự vận động phát triển của nền sản xuất vật chất của xã hội – nền tảng của sự tồn tại và phát triển xã hội Sự tác động khách quan của các quy luật trên đây làm cho sự thay thế các hình thái kinh

tế xã hội là một quá trình lịch sử - tự nhiên Chủ nghĩa duy vật lịch sử cũng chỉ

ra vai trò của quần chúng nhân dân trong lịch sử và sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân trong thời đại hiện nay là người thực hiện cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa nhằm xây dựng một xã hội thực sự dân chủ, văn minh và giàu mạnh, giải phóng con người khỏi chế độ tư bản chủ nghĩa

Chủ nghĩa duy vật lịch sử ra đời đã mở ra một thời kỳ mới về chất trong việc nhận thức lịch sử xã hội Lịch sử xã hội hiện ra trước con người không phải như là sự thực hiện ý chí của một cá nhân nào đó, cũng không phải chỉ là sự kết hợp các sựu kiện, các quá trình một cách lộn xộn không tuân theo tính tất yếu của qui luật, mà xã hội vận động, phát triển tuân theo những quy luật khách quan Con người có thể nhận thức và vận dụng những quy luật khách quan đó để cải tạo xã hội Như vậy chủ nghĩa duy vật lịch sử do Mác và Ăngghen xây dựng

đã đem đến cho loài người một công cụ hết sức quan trọng để nhận thức và cải tạo thế giới

4 Phương pháp luận khách quan trong Chủ nghĩa duy vật biện chứng thể hiện thế giới quan của giai cấp công nhân tiên tiến cách mạng, có sự thống nhất giữa tính khoa học và tính cách mạng

Chủ nghĩa duy vật biện chứng, là hệ thống triết học duy vật triệt để, khoa học nhất Nó phản ánh đúng đắn những quy luật chung nhất cảu sựu vận động,

phát triển của tự nhiên, xã hội và tưu duy Nó phù hợp với lợi ích của giai cấp

tiên tiến cách mạng nhất trong xã hội Trong thời đại ngày nay do địa vị của nó trong nền sản xuất xã hội, giai cấp công nhân alf giai cấp tiến bộ cách mạng nhất Do vậy chủ nghĩa duy vật biện chứng chính là thế giới quan cảu giai cấp công nhân Lợi ích của giai cấp công nhân phù hợp với lợi ích của nhân dâ n lao động Do vậy cũng có thể nói sự ra đời của chủ nghĩa duy vật biện chứng, quần chúng nhân dân lao động thực sự có thế giới quan khoa học dẫn đường trong cuộc đấu tranh giải phóng khỏi áp bức bóc lột, xây dựng cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc thực sự

Chủ nghĩa duy vật biện chứng là hệ tư tưởng của giai cấp công nhân, gắn bó mật thiết với thực tiễn cuộc đấu tranh cảu giai cấp công nhân và nhân đân lao động vì sự tiến bộ xã hội, nó luận chứng bằng lý luận khoa học quá trình phát triển lịch sử xã hội, vạch ra xu hướng tất yếu của sự phát triển

II.Giá trị thực tiễn của phương pháp luận trong chủ nghĩa duy vật biện chứng

Cách mạng xã hội chủ nghĩa tháng Mười Nga nổ ra và giành được thắng lợi

đã mở ra một thời đại mới trong sự phát triển lịch sử nhân loại - thời đại quá độ

từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội Chủ nghĩa xã hội không chỉ đơn thuần

là một lý thuyết khoa học nữa, mà đã trở thành một chế độ xã hội tồn tại trên hiện thực Dưới sự tác động của chủ nghĩa xã hội hiện thực, chủ nghĩa tư bản đã

có những biến đồi sâu sắc Tuy nhiên không phải với những biến đổi như vậy,

chủ nghĩa tư bản đã giải quyết được triệt để mọi mâu thuẫn trong xã hội, thay đổi bản chất của mình, như một số người nhầm tưởng Chủ nghĩa tư bản chỉ thực hiện một số điều chỉnh về lơi ích

Kinh nghiệm thực tiễn của con người, để khái quát nên những quy luật khách quan của sự vận động của tự nhiên, của xã hội loài người và của cả tư duy, vạch ra mục tiêu, động lực của sự phát triển xã hội, bao gồm cả xã hội Việt Nam trong thời đại ngày nay

Chủ nghĩa Mac – Lenin bao gồm ba bộ phận hợp thành là triết học, kinh tế chính trị học, chủ nghĩa xã hội khoa học, trong đó triết học Mác – Lenin là cơ sở

lý luận chung về thế giới quan Kinh tế chính trị học Mác – Lenin và chủ nghĩa

xã hội khoa học là sự phát triển và sự thể hiện thế giới quan duy vật mác xít trong lĩnh vực kinh tế và lĩnh vực chính trị xã hội Ba bộ phận này về nội dung khoa học có những đặc thù riêng nhưng về ý nghĩa thế giới quan lại thống nhất chặt chẽ với nhau Không thể hiểu sâu sắc được những quan điểm của triết học Mác – Leenin nếu không phát triển nó vào lĩnh vực kinh tế và chính trị xã hội Ngược lại cũng không hiểu được một cách đúng đắn những vấn đề kinh tế và chính trị xã hội của chủ nghĩa Mác – Lenin nếu không nắm được quan điểm triết học Mác – Lenin

Tư tưởng Hồ Chí Minh là sự phát triển thêm và vận dụng sang tạo, đúng đắn chủ nghĩa Mác – Lenin vào việc giải quyết những vấn đề của cách mạng Việt Nam Nhiều vấn đề trong tư tưởng Hồ Chí Minh có ỹ nghĩa không chỉ đối với cách mạng Việt Nam, mà còn có ý nghĩa thời đại và quốc tế Vì vậy Đảng ta xác định chủ nghĩa Mác – Lenin, tư tưởng Hồ Chí Minh là nền tảng tư tưởng và

là kim chỉ nam cho hành động cách mạng của mình

Những chủ trương chính sách của Đảng thể hiện trong văn kiện của các kỳ Đại hội và các hội nghị Trung ương của đảng là sự khái quát lý luận mới trên cơ

sở vận dụng chủ nghĩa Mác – Lenin , tư tưởng Hồ Chí Minh vào điều kiện cách mạng Việt Nam hiện nay, đồng thời là sự tổng kết kinh nghiệm thực tế sinh động của quá trình đấu tranh cách mạng của Đảng và nhân dân ta Lịch sử đã cho thấy, vận dụng đúng đắn và sáng tạo chủ nghĩa Mác – Leenin , tư tưởng Hồ Chí Minh vào điều kiện Việt Nam để đề ra đường lối cách mạng đúng đắn là một trong những nhân tố quan trọng nhất cho sự thắng lợi của cách mạng Việt Nam

Như vậy chủ nghĩa Mác – Lenin , tư tưởng Hồ Chí Minh và chủ trương, đường lối cách mạng của Đảng, là những bộ phận hợp thành cơ sở lý luận của thế giới quan khoa học Đây là bộ phận tri thức quan trọng nhất của thề giới khoa học của một người cũng như của giai cấp công nhân và cộng đồng dân tộc Việt Nam Chủ nghĩa Mác- Leenin, tư tưởng Hồ Chí Minh và chủ trương, đường lối của Đảng đồng thời bao hàm những nội dung đạo đức nhân văn cao cả nhất Nó bảo vệ lợi ích chính đáng của nhân dân lao động, đấu tranh chống áp bức và bóc lột một cách triệt để nhất Vì vậy nó cũng là cơ sở cho việc hình thành niềm tin

và lý tưởng sống cao đẹp của con người trong thời đại ngày nay, một nhân tố không thể thiếu của thế giới khoa học

Những điều trình bày trên cho thấy vai trò to lớn cảu chủ nghĩa Mác – Lenin , tư tưởng Hồ Chí Minh và chủ trương đường lối của Đảng trong việc hình thành thế giới quan khoa học Nhưng cũng như bất kỳ một môn khoa học nào khác muốn hiện thực hóa vai trò của mình, biến tư tưởng khoa học thành nhận thức của quần chúng nhân dân, được quần chúng nhân dân, được quần chúng nhân dân hiều đúng đắn và sâu sắc, cần phải giáo dục tổ chức cho quần chúng học tập một cách tích cực Đảng ta, ngay từ khi ra đời đảm đương sứ mạng lãnh đạo cách mạng Việt Nam đến nay, luôn luôn coi trọng công tác giao dục lý luận chủ nghĩa Mác- lenin Tuy nhiên dưới sự phát triển của thực tiễn xã hội, với yêu cầu ngày càng cao đối với năng lực sáng tạo của con người trong thời đại ngày

nay, việc giáo dục, bồi dưỡng lý luận cũng thường xuyên phải thay đổi cả nội dung và phương pháp cho phù hợp với tình hình và điều kiện mới, nhờ vậy mới nâng cao được chất lượng giáo dục

Để đổi mới nội dung lý luận cần nghiên cứu, khái quát những thành tựu của khoa học hiện đại Đây là một công việc khó khăn, đòi hỏi sự phối hợp hoạt động của những tập thể lớn các nhà khoa học, làm việc trên nhiều lĩnh vực khác nhau Bởi vì khoa học hiện nay phát triển với tốc độ rất nhanh và quy mô rất lớn,

sự xâm nhập giữa các ngành khoa học rất sâu rộng, một người không đủ sức để bao quát hết khối kiến thức khoa học khổng lồ trong thời đại ngày nay Bên cạnh việc khái quát các thành tựu khoa học, để phát triển lý luận cần kết hợp lý luận với quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta, thường xuyên lấy lý luận soi sáng thực tiễn và tổng kết thực tiễn để phát triển lý luận Xa rời thực tiễn sẽ biến

lý luận thành những công thức giáo điều, sẽ làm cho lý luận trở nên lạc hậu với thực tiễn Sức sống của chủ nghĩa Mác- Lenin gắn liền với thực tiễn Đồng thời phải thường xuyên đấu tranh chống lại những quan điểm phản động, sai trái, xuyên tạc chủ nghĩa Mác – Lenin Các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác – Lenin lúc đương thời cũng thường phát triển lý luận của mình trong cuộc đấu tranh chống các quan điểm thù địch

Để thay đổi phương pháp giáo dục lý luận cần căn cứ vào đối tượng giáo dục để điều chỉnh nội dung cho phù hợp , sử dụng các phương tiễn kỹ thuật hiện đại, phối hợp nhiều hình thức hoạt động dạy và học để phát huy tính chủ động

và sáng tạo của người học

Tóm lại phải tiến hành giáo dục một cách có hệ thống các bộ phận của lý luận chủ nghĩa Mac- Lenin, thường xuyên kết hợp lý luận với thực tiễn mới thành được thế giới quan khoa học