Untitled SỞ LAO ĐỘNG TB&XH TỈNH HÀ NAM TRƯỜNG CAO ĐẲNG NGHỀ HÀ NAM GIÁO TRÌNH MÔN HỌC NGUYÊN LÝ THỐNG KÊ NGHỀ KẾ TOÁN DOANH NGHIỆP TRÌNH ĐỘ CAO ĐẲNG Ban hành kèm theo Quyết định số 285/QĐ CĐN ngày 21[.]
Sự ra đời và phát triển của thống kê học
Thống kê ra đời từ lâu nhằm đáp ứng nhu cầu phân tích và hiểu rõ hơn về xã hội Các nhà khoa học nghiên cứu về sự hình thành và phát triển của thống kê học nhận định rằng, thống kê học phát triển theo yêu cầu của xã hội qua các thời kỳ khác nhau Lịch sử phát triển của thống kê phản ánh quá trình xã hội loài người ngày càng cần thiết để thu thập, xử lý thông tin và ra quyết định chính xác Hiểu rõ quá trình này giúp chúng ta nhận thức rõ hơn về vai trò quan trọng của thống kê trong sự tiến bộ của xã hội hiện đại.
Thời kỳ cộng sản nguyên thuỷ là giai đoạn chưa phát triển sản xuất, không có sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất và của cải do thiên nhiên cung cấp là tài sản chung của nhân loại Do loài người chưa có khả năng tính toán, nhu cầu về thống kê và quản lý tài nguyên chưa xuất hiện.
Thời kỳ chiếm hữu nô lệ là giai đoạn có sở hữu tư nhân về tư liệu sản xuất như đất đai, nông nô, và sản xuất dư thừa, với của cải thuộc về người chiếm hữu tư liệu sản xuất (chủ nô) Chủ nô ghi chép và tính toán tài sản của mình, bao gồm ruộng đất, trâu bò, nhà cửa, nhằm quản lý và kiểm soát quyền sở hữu Các di tích cổ ở Trung Quốc, Hy Lạp, Ai Cập, La Mã cho thấy các ghi chép này còn đơn giản, mang tính cộng dồn và trong phạm vi nhỏ, phản ánh công việc sơ khai của thống kê.
Thời kỳ phong kiến đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ của sản xuất với lượng sản phẩm lớn hơn và phạm vi sở hữu tư liệu sản xuất mở rộng, đòi hỏi tính toán ngày càng phức tạp để quản lý hiệu quả.
Các tài liệu cổ cho biết, nhiều quốc gia ở châu Âu và châu Á đã tổ chức các hoạt động đăng ký kê khai về ruộng đất, nhân khẩu và tài sản, thể hiện rõ tính chất thống kê sơ khai Khi sản xuất nông nghiệp ngày càng phát triển và sản phẩm trở nên phong phú, nhu cầu trao đổi hàng hóa tăng cao, các ngành nghề thủ công ra đời để đáp ứng thị trường Điều này dẫn đến việc ghi chép và lập thống kê mở rộng ra ngoài lĩnh vực nông nghiệp và từng ngành nghề, song công tác thống kê học vẫn chưa được hình thành một cách bài bản.
Trong thời kỳ tư bản chủ nghĩa cũ, lực lượng sản xuất phát triển mạnh mẽ với sự ra đời của các ngành công nghiệp, giao thông vận tải và thương mại, làm cho hoạt động kinh tế xã hội trở nên phức tạp hơn Quá trình phân công lao động xã hội ngày càng mở rộng, dẫn đến sự phân chia giai cấp rõ rệt và những cuộc đấu tranh gay gắt giữa các giai cấp Để phục vụ lợi ích của giai cấp thống trị, các nhà quản lý đã nghiên cứu sâu về lý luận và phương pháp thu thập, phân tích tài liệu nhằm phản ánh chính xác các hiện tượng xã hội, từ đó điều hành hiệu quả các hoạt động kinh tế và xã hội.
Vào cuối thế kỷ 17, các tài liệu về thống kê bắt đầu xuất bản và nhiều trường học đã giảng dạy môn lý luận thống kê Năm 1660, nhà kinh tế học Đức H Cohring đã giảng bài về phương pháp nghiên cứu hiện tượng xã hội dựa trên số liệu điều tra cụ thể tại Trường Đại học Holmsted Năm 1682, William Petty, nhà kinh tế học người Anh, xuất bản cuốn sách "Số học chính trị", đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của thống kê Năm 1759, G Achen Wall góp phần vào lĩnh vực này với những nghiên cứu và đóng góp đáng kể.
Trong thế kỷ 18, các giáo sư người Đức đã sử dụng các thuật ngữ như "statistik" và "status" để nhấn mạnh vai trò của thống kê trong quản lý xã hội và nhà nước Sự phát triển mạnh mẽ của toán học, đặc biệt là lý thuyết xác suất, đã đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp phương pháp tính toán chính xác và hiệu quả hơn cho các nhà thống trị trong quản lý và ra quyết định Điều này giúp nâng cao hiệu quả công tác quản lý công việc, thúc đẩy sự phát triển của các phương pháp phân tích dữ liệu và thống kê trong quản trị nhà nước thời kỳ đó.
Thống kê đã được hình thành vào cuối thế kỷ 17, đầu thế kỷ 18, nhờ vào sự phát triển của chủ nghĩa tư bản cũ Quá trình này giúp thúc đẩy sự ra đời và phát triển của ngành thống kê học, đóng vai trò quan trọng trong việc thu thập và phân tích dữ liệu phục vụ các mục đích kinh tế, xã hội và chính trị.
Trong xã hội có sự phân chia giai cấp rõ rệt, đặc biệt khi xảy ra các cuộc chiến tranh giữa các quốc gia và cường quốc Giai cấp thống trị thường sử dụng các tài liệu thống kê như một công cụ để phục vụ lợi ích của mình, nhằm xoa dịu đấu tranh giai cấp hoặc che giấu các bí mật về kinh doanh Tuy nhiên, họ thường đưa ra các số liệu không hoàn toàn trung thực và khách quan Chính vì lý do này, trong giai đoạn cuối của chủ nghĩa tư bản cũ (chủ nghĩa đế quốc), vai trò tiến bộ của các số liệu thống kê bị hạn chế và không phát huy hiệu quả.
Thời kỳ hình thành và phát triển của hệ thống XHCN nhằm giúp toàn dân hiểu rõ thực tế khách quan về sản xuất, kinh tế và xã hội, từ đó mỗi người đóng góp trách nhiệm vào sự tiến bộ của xã hội Chủ nghĩa xã hội đã tạo điều kiện cho khoa học thống kê phát huy tác dụng tích cực và không ngừng hoàn thiện về lý luận cũng như phương pháp để phản ánh chính xác thực tế khách quan của xã hội.
- Ngày nay, do sự phát triển của xã hội loài người, do sự tiến triển của khoa học
Kỹ thuật đòi hỏi khoa học thống kê ngày càng hoàn thiện về lý luận và phương pháp, góp phần cung cấp thông tin nhanh chóng, phong phú và chính xác hơn Các phương tiện tổng hợp dữ liệu trở nên đa dạng và hiệu quả hơn, hỗ trợ phân tích, đánh giá và dự báo chính xác hơn trong các lĩnh vực ứng dụng.
Thống kê là một công cụ mạnh mẽ giúp nhận thức rõ nét về xã hội, cung cấp cái nhìn tổng thể và chính xác về các hiện tượng xã hội Tuy nhiên, tùy theo mục đích sử dụng khác nhau, các phương pháp và cách phân tích dữ liệu thống kê sẽ phù hợp với từng hoàn cảnh cụ thể, nhằm hỗ trợ ra quyết định chính xác hơn trong các lĩnh vực như nghiên cứu, hoạch định chính sách hay kinh doanh.
Trong kháng chiến chống Pháp (1945-1954), chúng ta đã sử dụng công tác thống kê dựa trên thành tựu của khoa học thống kê thế giới để phản ánh chế độ thực dân, phong kiến và huy động toàn dân tham gia kháng chiến thắng lợi Trong quá trình phát triển của đất nước, ngành thống kê ngày càng hoàn thiện về mạng lưới, phương pháp tổ chức, kỹ thuật tổng hợp và phân tích dữ liệu Tuy nhiên, do nền kinh tế chưa ổn định và liên tục chuyển hướng, thống kê học ở Việt Nam vẫn còn gặp phải những hạn chế nhất định.
Đối tượ ng nghiên c ứ u c ủ a th ố ng kê học
Lượng là yếu tố quan trọng trong mối liên hệ chặt chẽ với chất của các hiện tượng và quá trình kinh tế xã hội diễn ra trên toàn bộ nền kinh tế quốc dân Thống kê học tập trung nghiên cứu các hiện tượng và quá trình này trong các điều kiện thời gian và địa điểm cụ thể, bao gồm các yếu tố như điều kiện sản xuất, trình độ sản xuất, dân số, sức lao động, tài nguyên thiên nhiên và của cải quốc dân tích luỹ.
+ Quá trình tái sản xuất xã hội qua các khâu: sản xuất, phân phối, và sử dụng sản phẩm xã hội
Nghiên cứu của chúng tôi bao gồm đời sống và sinh hoạt của nhân dân, tập trung vào trình độ văn hóa, tình hình sức khỏe, cũng như hoạt động chính trị và các hoạt động xã hội nhằm hiểu rõ hơn về cộng đồng.
Thống kê học nghiên cứu các hiện tượng kinh tế xã hội dựa trên việc phân tích các số liệu thực tế, phản ánh mặt lượng của hiện tượng đó Nó liên hệ chặt chẽ với mặt chất của hiện tượng, thông qua các biểu hiện về số lượng, quy mô, quan hệ tỷ lệ và tốc độ phát triển để rút ra các quy luật và đặc điểm bản chất Mặt lượng phản ánh quy mô, tốc độ tăng trưởng của sự vật, giúp nghiên cứu ví dụ như quy mô sản xuất của doanh nghiệp, số lượng công nhân, sản phẩm trong ngày, hoặc cấu trúc công nhân dựa trên tỷ lệ và trình độ tay nghề.
Mặt chất giúp nhận biết đặc điểm của sự vật, phân biệt chúng với các đối tượng khác Ví dụ, nghiên cứu về cấu hình máy tính, chức năng của máy ảnh kỹ thuật số hay nhà sản xuất giúp chúng ta ước lượng giá trị của sản phẩm Khi đề cập đến giá cả, ta cần hiểu sơ lược về cấu hình và chức năng của các sản phẩm đó Như vậy, lượng và chất là hai yếu tố không thể tách rời trong một sự vật; một sự vật không thể có chất mà không có lượng, và mỗi lượng cũng phản ánh lượng của một chất nhất định.
Trong thống kê học, các hiện tượng cần được nghiên cứu là các hiện tượng số lớn, phản ánh tổng thể các hiện tượng cá biệt Hiện tượng cá biệt thường chịu tác động của nhiều nhân tố, bao gồm cả nhân tố bản chất và nhân tố ngẫu nhiên, do đó chỉ khi nghiên cứu một số lớn hiện tượng, tác động của các nhân tố ngẫu nhiên mới được bù trừ và triệt tiêu, giúp làm nổi bật bản chất và quy luật của hiện tượng.
Các quy luật do thống kê phát hiện đối với các hiện tượng kinh tế xã hội chỉ đúng trong phạm vi nhất định và trong một khoảng thời gian nhất định Khác với quy luật tự nhiên, các quy luật này không áp dụng được ở mọi thời điểm, mọi địa điểm, mà có giới hạn về không gian và thời gian Do đó, cần thận trọng khi áp dụng các quy luật thống kê vào các bối cảnh khác nhau để đảm bảo tính chính xác và phù hợp.
Từ những phân tích trên ta có thể kết luận rằng:
Thống kê học là môn khoa học nghiên cứu về hệ thống phương pháp thu thập, xử lý và phân tích dữ liệu số lượng lớn để hiểu rõ bản chất và quy luật vận động của các hiện tượng Đây là lĩnh vực không thể thiếu trong phân tích dữ liệu, giúp đưa ra các quyết định chính xác dựa trên các thông số thống kê Thống kê học cung cấp công cụ để khám phá các mẫu hình và xu hướng trong dữ liệu, từ đó làm sáng tỏ các hiện tượng phức tạp trong điều kiện không gian và thời gian khác nhau.
Cơ sở lý luận c ủ a th ố ng kê học
Môn Thống kê học được hình thành dựa trên các lý luận từ chủ nghĩa duy vật lịch sử và kinh tế chính trị Mác – Lênin, làm nền tảng cho việc nghiên cứu các mặt lượng và mối liên hệ chặt chẽ với các mặt chất của hiện tượng Chủ nghĩa duy vật lịch sử và kinh tế chính trị của Mác – Lênin cung cấp cơ sở lý luận để phân tích hiện tượng kinh tế một cách toàn diện và chính xác hơn Các học thuyết kinh tế học giúp so sánh, đối chiếu các phạm trù kinh tế cơ bản nhằm phản ánh đúng đắn nội dung và hệ thống chỉ tiêu kinh tế của nền kinh tế.
Cơ sở phương pháp luận c ủ a th ố ng kê học
Chủ nghĩa duy vật biện chứng và lý thuyết xác suất thống kê là nền tảng phương pháp luận của thống kê học Lý thuyết xác suất thống kê cung cấp các phương pháp thu thập dữ liệu, tính toán chỉ tiêu và phân tích các hiện tượng kinh tế – xã hội Ngoài ra, thống kê còn ứng dụng các phương pháp toán học như phương pháp số trung bình, phương pháp số tương đối và phương pháp số bình quân để nâng cao độ chính xác và khả năng phân tích số liệu.
Nhi ệ m v ụ nghiên c ứ u c ủ a th ố ng kê học
Nhiệm vụ của thống kê là xây dựng hệ thống các khái niệm và phương pháp thống kê để phân tích các chỉ tiêu, mức độ hiện tượng kinh tế xã hội và sự biến động của chúng Đây nhằm phục vụ công tác quản trị, kinh doanh và nghiên cứu kinh tế một cách chính xác và hiệu quả Các nhiệm vụ cụ thể của thống kê gồm phát triển các phương pháp tính toán và phân tích dữ liệu phù hợp với các mục tiêu ứng dụng trong các lĩnh vực kinh tế và xã hội.
- Nghiên cứu hệ thống các phương pháp thống kê:
+ Tổng hợp, trình bày số liệu, tính toán các đặctrưng
+ Phân tích, dự đoán và ra quyếtđịnh
- Nghiên cứu các mứcđộ của hiệntượng kinh tế xã hội:
- Nghiên cứu sự biến động của hiệntượng kinh tế xã hội:
+ Chỉ số và hệ thống chỉ số
Một số khái niệm thường dùng trong th ố ng kê học
Tổng thể thống kê và đơn vị tổng thể
Tổng thể thống kê là tập hợp các đơn vị hoặc phần tử liên quan đến hiện tượng nghiên cứu, cần được quan sát, thu thập dữ liệu và phân tích dựa trên một hoặc nhiều tiêu thức nhất định, nhằmUnderstanding rõ đặc điểm và tính chất của hiện tượng đó.
Để nghiên cứu thời gian tự học của sinh viên tại một trường đại học hoặc ở một tỉnh, thành phố cụ thể, thống kê tổng thể bao gồm tất cả sinh viên của trường hoặc khu vực đó Trong khi đó, để đánh giá lòng trung thành của nhân viên tại một công ty, tổng thể thống kê là toàn bộ nhân viên đang làm việc tại doanh nghiệp đó Việc xác định rõ tổng thể thống kê giúp đảm bảo nghiên cứu chính xác và đại diện cho phạm vi nghiên cứu.
Việc xác định chính xác tổng thể thống kê đóng vai trò quan trọng trong nghiên cứu thống kê để đảm bảo tính chính xác của kết quả Nếu xác định sai tổng thể, bao gồm cả những đơn vị không thuộc phạm vi, các kết luận sẽ bị sai lệch và mục đích nghiên cứu khó đạt được Phân loại tổng thể thống kê giúp các nhà nghiên cứu hiểu rõ hơn về phạm vi nghiên cứu và áp dụng các phương pháp phù hợp.
Các loại tổng thể trong nghiên cứu cụ thể gồm có tổng thể bộc lộ, là tập hợp các đơn vị mà chúng ta có thể trực tiếp quan sát hoặc nhận biết, như tổng thể nhân khẩu hay tổng thể các trường đại học Việt Nam Điều này giúp các nhà nghiên cứu xác định chính xác phạm vi dữ liệu cần thu thập và phân tích, thúc đẩy hiệu quả trong quá trình nghiên cứu.
Tổng thể tiềm ẩn là tập hợp các đơn vị mà chúng ta không thể quan sát hoặc nhận biết trực tiếp, đòi hỏi phải sử dụng các phương pháp trung gian để xác định Ví dụ, tổng thể những người thích thể thao, những người thích uống cà phê vào buổi sáng hoặc những người theo chế độ ăn chay đều là các tổng thể tiềm ẩn cần phương pháp khảo sát phù hợp để nhận diện.
Một tổng thể đồng nhất là tập hợp các đơn vị giống nhau về một hoặc một số đặc điểm chủ yếu, đặc điểm này có liên quan trực tiếp đến mục đích nghiên cứu Việc xác định tổng thể đồng nhất giúp đảm bảo tính chính xác và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu Trong nghiên cứu khoa học, việc lựa chọn tổng thể phù hợp là yếu tố quan trọng để thu thập dữ liệu chính xác và phản ánh đúng thực trạng.
*Tổng thể không đồng chất: là tổng thể gồm các đơn vị khác nhau ở những đặc điểm chủ yếu liên quan đến mục đích nghiên cứu
Để đánh giá mức độ hài lòng của người tiêu dùng về sản phẩm TV Sony, cần xem xét nhóm người đã và đang sử dụng TV Sony như một tổng thể đồng nhất Tuy nhiên, nếu bao gồm cả những người chưa từng sử dụng TV Sony, thì nhóm này không còn phù hợp để đánh giá chính xác mức độ hài lòng Việc phân tích chính xác giúp tối ưu chiến lược tiếp thị và nâng cao trải nghiệm khách hàng.
Việc xác định tổng thể là đồng chất hay không đồng chất phụ thuộc vào mục đích nghiên cứu cụ thể Các kết luận từ nghiên cứu thống kê chỉ có ý nghĩa khi thực hiện trên tổng thể đồng chất, đảm bảo tính số lớn và tính đồng chất của tổng thể thống kê Điều này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc xác định đặc điểm của tổng thể để đảm bảo độ chính xác và tính khả thi của các phân tích thống kê.
*Tổng thể chung: là tổng thể gồm tất cả các đơn vị thuộc phạm vi hiện tượng nghiên cứu đã được xác định
*Tổng thể bộ phận: là tổng thể chỉ bao gồm một số đơn vị thuộc phạm vi hiện tượng nghiên cứu đã được xác định
Ví dụ, để nghiên cứu điểm trung bình của các thí sinh dự kỳ thi đại học quốc gia, cần xem xét điểm trung bình của các thí sinh theo từng tỉnh thành Toàn bộ các thí sinh tham dự kỳ thi tạo thành một tổng thể chung, phản ánh hiện trạng chung của vấn đề nghiên cứu Đồng thời, các thí sinh của từng thành phố, tỉnh tạo thành các tổng thể bộ phận, giúp phân tích sâu hơn về đặc điểm của từng khu vực riêng biệt.
Tổng thể thống kê có thể là hữu hạn hoặc vô hạn, tùy thuộc vào việc xác định rõ ràng các đối tượng nghiên cứu như người hâm mộ bóng đá Việt Nam hoặc lượng xe gắn máy lưu thông tại TP.HCM trong khoảng thời gian cụ thể Khi xác định tổng thể, chúng ta cần giới hạn về thực thể, thời gian và không gian để đảm bảo tính chính xác Đơn vị tổng thể là các phần tử không thể chia nhỏ hơn nữa như từng người dân trong tổng thể nhân khẩu hoặc từng xí nghiệp trong tổng thể các doanh nghiệp công nghiệp Việc xác định chính xác đơn vị tổng thể là căn cứ quan trọng để lựa chọn phương pháp điều tra cũng như áp dụng công thức phân tích phù hợp trong thống kê.
Mẫu hay còn gọi là tổng thể mẫu, là tập hợp các đơn vị được chọn ra từ tổng thể chung thông qua phương pháp lấy mẫu nhất định Các đơn vị trong mẫu được chọn nhằm mục đích nghiên cứu bản chất, quy luật của từng đơn vị, từ đó suy ra đặc điểm của toàn bộ tổng thể chung Việc xác định mẫu chính xác đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính đại diện và độ tin cậy của kết quả nghiên cứu.
Quan sát: là một đơn vị tổng thể hay một đơn vị mẫu cụ thể để tiến hành thu thập thông tin và số liệu cần nghiên cứu
Ví dụ, khi khảo sát mức chi tiêu trung bình của các hộ gia đình trên một khu vực cụ thể, mỗi hộ gia đình được xem là một quan sát trong quá trình nghiên cứu Điều này giúp đánh giá chính xác mức tiêu dùng cá nhân và tổng thể của cộng đồng Việc thu thập dữ liệu từ từng hộ gia đình là bước quan trọng để phân tích xu hướng chi tiêu và đưa ra các quyết định phù hợp Các quan sát này cung cấp số liệu thực tế, từ đó hỗ trợ các nhà phân tích trong việc xác định mức độ tiêu dùng trung bình của các hộ gia đình trên địa bàn đó.
Tiêu thức thống kê
Tiêu thức (tiêu chí): là khái niệm chỉ đặc điểm của đơn vị tổng thể
Mỗi đơn vị tổng thể thường có nhiều tiêu thức khác nhau, tùy thuộc vào mục đích nghiên cứu để chọn ra những tiêu thức phù hợp nhất Những tiêu thức này được sử dụng để thực hiện quá trình điều tra, tổng hợp và phân tích thống kê một cách chính xác và hiệu quả Việc chọn lựa tiêu thức phù hợp giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu và đem lại kết quả đáng tin cậy.
Tiêu thức thuộc tính (dữ liệu định tính) phản ánh các đặc điểm nội tại của sự vật, thể hiện các phẩm chất hoặc tính chất không thể đo lường bằng số trực tiếp Đây là những tiêu thức giúp mô tả các thuộc tính bên trong của đối tượng một cách rõ ràng và chính xác Trong phân tích dữ liệu, hiểu rõ về tiêu thức thuộc tính đóng vai trò quan trọng để xác định đặc điểm đặc trưng của đối tượng nghiên cứu.
Ví dụ: Giới tính, thành phần giai cấp
+ Tiêu thức số lượng (dữ liệu định lượng): là những tiêu thức được biểu hiện ra trực tiếp bằng con số
Ví dụ: trọng lượng, tiền lương, tuổi
Các giá trị cụ thể khác nhau của tiêu thức số lượng được gọi là lượng bieán
Thu nhập bình quân đầu người của tỉnh A là một chỉ tiêu số lượng quan trọng để đánh giá mức sống của người dân trong khu vực Tuy nhiên, đây chỉ là một chỉ tiêu lượng, không phản ánh đầy đủ các yếu tố về chất lượng cuộc sống hay phân phối thu nhập Do đó, khi xét đến tình hình kinh tế của tỉnh A, cần kết hợp các chỉ số khác để có cái nhìn toàn diện hơn Việc phân tích thu nhập bình quân giúp xác định xu hướng tăng trưởng và định hướng phát triển kinh tế địa phương một cách hiệu quả.
2 triệu đồng/ tháng thì đây là lượng biến
Lượng biến rời rạc là loại lượng biến có các giá trị có thể là hữu hạn hoặc vô hạn nhưng đều đếm được, ví dụ như số sinh viên đang theo học tại các trường đại học ở TP.HCM.
Lượng biến liên tục là loại biến mà các giá trị của nó có thể lấp đầy tất cả các điểm trong một khoảng trên trục số, ví dụ như chiều cao của người Việt Nam hoặc thời gian hoàn thành một dự án Điều này giúp chúng ta hiểu rõ hơn về các đặc điểm số lượng biến đổi liên tục trong các nghiên cứu và phân tích thống kê Các giá trị của lượng biến liên tục có thể phân phối một cách liên tục mà không bị giới hạn bởi các giá trị rời rạc, phù hợp để mô tả các yếu tố như chiều cao, cân nặng hay thời gian.
Tiêu thức thay phiên là các tiêu thức chỉ có hai biểu hiện không trùng nhau trên cùng một đơn vị tổng thể, giúp phân loại rõ ràng các đối tượng hoặc hiện tượng Ví dụ, tiêu thức chất lượng có thể chia thành hai trạng thái: đạt chất lượng và không đạt chất lượng Tương tự, tiêu thức thống kê biểu hiện qua các mức độ như đạt hoặc không đạt tiêu chuẩn Ngoài ra, tiêu thức về sức khỏe có thể phân thành các nhóm như người bị bệnh và người khỏe mạnh, giúp xác định trạng thái sức khỏe một cách rõ ràng Việc xác định các tiêu thức thay phiên này rất quan trọng trong phân tích dữ liệu, góp phần nâng cao hiệu quả nghiên cứu và ra quyết định.
Chỉ tiêu th ố ng kê
Chỉ tiêu thống kê thể hiện đặc điểm về mặt lượng của tổng thể một cách tổng hợp, phù hợp với mặt chất của tổng thể đó, như năng suất lao động của công nhân hay giá thành một đơn vị sản phẩm Các chỉ tiêu này được thể hiện bằng các trị số cụ thể, phản ánh các biến đổi theo thời gian và không gian Việc phân tích các chỉ tiêu thống kê giúp đánh giá và so sánh tình hình sản xuất, quản lý hiệu quả và đưa ra các quyết định kinh tế chính xác.
- Chỉ tiêu khối lượng: phản ánh qui mô, khối lượng của hiện tượng nghiên cứu (số lượng công nhân, số máy móc )
Chỉ tiêu chất lượng thể hiện đặc tính, trình độ và mối quan hệ so sánh trong toàn bộ hệ thống Trong lĩnh vực kinh tế, chỉ tiêu này phản ánh mức độ hao phí lao động sản xuất và thường được tính trung bình trên một đơn vị tổng thể, chẳng hạn như giá thành, giá cả hay lợi nhuận.
Hiện nay, trong các phần mềm thống kê, người ta sử dụng 3 loại thang ủo nhử sau:
@ Thang đo định danh (Nominal): là loại thang đo mà người ta tiến hành
Trong hệ thống quản lý dữ liệu, "mã hoá" các tiêu thức thuộc tính được sử dụng để phân loại và phân biệt các đối tượng một cách rõ ràng Thang đo định danh giúp xác định các đối tượng khác nhau dựa trên các mã số riêng biệt, mang mục đích phân biệt mà không nhất thiết phản ánh ý nghĩa chính xác của các giá trị số học Việc mã hoá này hỗ trợ tối ưu hóa quá trình lưu trữ, truy xuất và phân loại dữ liệu trong các hệ thống thông tin.
Trong quy trình mã hoá dữ liệu, tiêu thức giới tính có thể được đại diện bằng các số như 0 hoặc 1, hoặc thay thế bằng các ký tự khác tùy ý để phân biệt nam và nữ Đối với tiêu thức nghề nghiệp, các vị trí như Thư ký, Nhân viên, Trưởng phòng hoặc Giám đốc có thể được mã hoá bằng các số 1, 2, 3, 4, nhằm phân biệt rõ các chức danh khác nhau Những con số này chỉ có vai trò là mã hoá để phân biệt giới tính và vị trí nghề nghiệp, giúp dễ dàng xử lý và phân tích dữ liệu hơn.
Thang đo thứ bậc (Ordinal) được sử dụng cho cả tiêu thức thuộc tính và tiêu thức số lượng, giúp phân loại các đối tượng một cách rõ ràng Ngoài việc xác định nhóm, thang đo này còn thể hiện mức độ hơn kém giữa các đối tượng, tuy nhiên, sự chênh lệch này không bắt buộc phải theo một tỷ lệ “số học”.
Ví dụ: trong tiêu thức trình độ học vấn, ta có thể dùng thang đo thứ bậc theo qui ước như sau:
1 Tiểu học 2 Trung học 3 Cao đẳng 4 Đại học 5 Sau đại học
@ Thang đo tỉ lệ (Scale): Được dùng cho tiêu thức số lượng và do đó, nó có ý nghĩa “số học”.
Ví dụ về đo nhiệt độ trong một khu vực cho thấy: ban ngày nhiệt độ là 20°C, trong khi ban đêm là 10°C Điều này giúp xác định nhiệt độ ngày cao gấp đôi nhiệt độ đêm và mức chênh lệch nhiệt độ ngày đêm là 10°C Hiểu rõ sự biến đổi nhiệt độ này giúp cung cấp thông tin chính xác về khí hậu và điều kiện thời tiết của khu vực đó.
Trong quá trình trình bày kết quả của thang đo tỉ lệ, cần đảm bảo phản ánh chính xác bản chất của số liệu để tránh gây hiểu nhầm trong quá trình tiếp thu kết quả nghiên cứu Việc trình bày rõ ràng và chính xác giúp người đọc hiểu đúng ý nghĩa dữ liệu, nâng cao tính chính xác và tin cậy của nghiên cứu Do đó, chú ý tới cách thể hiện số liệu trong thang đo tỉ lệ là yếu tố quan trọng để đảm bảo tính minh bạch và hiệu quả của nghiên cứu.
Trong ví dụ về nhiệt độ, chúng ta chỉ có thể kết luận rằng nhiệt độ ban ngày cao gấp 2 lần nhiệt độ ban đêm, chứ không thể kết luận rằng ban ngày ấm gấp 2 lần ban đêm Đối với tiêu thức học vấn, nếu người A học 10 năm, còn người B học 16 năm, chúng ta không thể nói trình độ của người B gấp 1,6 lần người A, mà chỉ có thể kết luận rằng người B đã đi học nhiều hơn người A 6 năm, tức là số năm đi học của người B nhiều gấp 1,6 lần của người A.
Trong thực tế, việc phân loại các loại thang đo chỉ mang tính chất tương đối và phụ thuộc vào mục đích nghiên cứu Các tiêu thức tương tự nhau có thể áp dụng các loại thang đo khác nhau phù hợp với mục tiêu phân tích, đồng thời cho phép chuyển đổi dữ liệu định lượng sang dữ liệu định tính để phục vụ các phương pháp nghiên cứu đa dạng.
Bảng thống kê và đồ thị th ố ng kê
Bảng th ố ng kê
Để phát huy hiệu quả của dữ liệu điều tra thống kê trong giai đoạn phân tích, cần trình bày kết quả tổng hợp dưới hình thức thuận tiện cho việc sử dụng sau này Thường thì các kết quả này được thể hiện qua bảng thống kê và đồ thị thống kê, giúp trình bày dữ liệu một cách hệ thống, hợp lý và rõ ràng Bảng thống kê là phương tiện quan trọng để thể hiện các đặc điểm về mặt lượng của hiện tượng nghiên cứu, với điểm chung là luôn có các con số bộ phận và số chung liên hệ mật thiết với nhau.
Bảng thống kê đóng vai trò quan trọng trong các công tác nghiên cứu kinh tế - xã hội và phân tích thống kê, giúp sắp xếp dữ liệu một cách khoa học để thuận tiện cho việc so sánh, đối chiếu và phân tích đa chiều Khi trình bày và sử dụng bảng thống kê một cách hợp lý, vấn đề nghiên cứu sẽ trở nên rõ ràng và thuyết phục hơn.
Bảng thống kê bao gồm các hàng ngang, cột dọc, tiêu đề, tiêu mục và các con số, phản ánh nội dung và ý nghĩa của dữ liệu, đồng thời phải rõ ràng về điều kiện thời gian và không gian tồn tại của số liệu Tiêu đề chung của bảng, thường ngắn gọn, thể hiện rõ ý nghĩa và nội dung của số liệu, và được đặt phía trên cùng để dễ nhận biết; trong khi các tiêu mục (tên riêng của hàng và cột) thể hiện nội dung, ý nghĩa của từng phần, thường ngắn gọn và phản ánh đúng đặc trưng của dữ liệu Phần đơn vị tính của các số trong bảng cần được ghi rõ, và nếu tất cả các con số sử dụng cùng một đơn vị, phải ghi rõ ở phần đầu của bảng; nếu không, có thể ghi theo dòng hoặc cột, nhưng không được pha trộn Các hàng ngang và cột dọc phản ánh quy mô của bảng, số lượng càng nhiều thì bảng càng phức tạp, tạo thành các ô chứa các số liệu thống kê, phản ánh đặc trưng của hiện tượng nghiên cứu Các số trong bảng là kết quả của quá trình tổng hợp, thể hiện lượng của các hiện tượng, và thường được sắp xếp theo thứ tự để thuận tiện cho việc trình bày Cuối cùng, bảng thống kê gồm hai phần chính là phần chủ đề, thể hiện tổng thể hiện tượng và phạm vi phân chia thành các đơn vị, và phần giải thích giúp làm rõ nội dung các số liệu đã trình bày.
Trong bài tập này, bảng thống kê thể hiện dữ liệu liên quan đến các đơn vị nghiên cứu khác nhau, có thể phản ánh địa phương hoặc thời gian nghiên cứu của một hiện tượng Phần chủ đề của bảng (thường nằm bên trái) xác định các đối tượng hoặc hiện tượng chính được nghiên cứu, trong khi phần giải thích (thường ở phía trên) làm rõ các chỉ tiêu phản ánh đặc điểm của đối tượng nghiên cứu Cấu trúc của bảng bao gồm các tiêu đề cột thể hiện các chỉ tiêu như tên loại, số lượng, tổng số, và các hàng thể hiện từng chủ đề hoặc địa phương cụ thể, giúp tổ chức dữ liệu rõ ràng và dễ hiểu.
Các loại bảng thống kê dựa trên kết cấu của phần chủ đề gồm ba loại chính: bảng giản đơn, bảng phân tổ và bảng kết hợp Bảng giản đơn liệt kê các đơn vị tổng thể, tên gọi các địa phương hoặc các thời gian khác nhau trong quá trình nghiên cứu, giúp trình bày dữ liệu một cách rõ ràng và dễ hiểu Bảng phân tổ thể hiện đối tượng nghiên cứu được phân chia thành các tổ theo một tiêu chuẩn nhất định, phản ánh kết quả của quá trình phân tổ thống kê Bảng kết hợp tích hợp nhiều tiêu thức phân tổ cùng lúc, giúp phân tích sâu sắc và khám phá mối quan hệ giữa các tổ và bộ phận của hiện tượng, từ đó hiểu rõ hơn về bản chất và cấu trúc nội bộ của hiện tượng trong quá trình phát triển.
Một bảng thống kê được xây dựng một cách khoa học, rõ ràng và gọn gàng sẽ giúp đáp ứng hiệu quả mục đích nghiên cứu Việc thiết kế bảng thống kê phù hợp nhằm truyền đạt thông tin chính xác, dễ hiểu và tối ưu hóa quá trình phân tích dữ liệu Đảm bảo các yếu tố quan trọng trong xây dựng bảng như sự chính xác, logic và dễ so sánh là điều kiện cần thiết để nâng cao chất lượng nghiên cứu.
Việc xây dựng bảng thống kê cần đảm bảo các yêu cầu quan trọng như quy mô phù hợp, tránh quá lớn với quá nhiều hàng, cột và phân tổ, và nếu cần thiết nên tạo nhiều bảng nhỏ thay vì một bảng quá rộng Tiêu đề và mục trong bảng phải chính xác, ngắn gọn, dễ hiểu, đồng thời nêu rõ thời gian và địa điểm phản ánh dữ liệu Đơn vị tính trong bảng phải thống nhất cho tất cả các số liệu, hoặc quy định rõ ràng riêng cho từng hàng hoặc cột nếu có sự khác biệt Các hàng và cột thường được ký hiệu bằng chữ hoặc số để dễ trình bày và giải thích, nhưng không bắt buộc nếu nội dung rõ ràng Các chỉ tiêu trong bảng nên sắp xếp theo thứ tự hợp lý phù hợp mục đích nghiên cứu Khi ghi số liệu, cần dùng ký hiệu quy ước như dấu gạch ngang (-) cho hiện tượng không có số liệu, dấu chấm lửng (…) cho số liệu còn thiếu, và ký hiệu x cho trường hợp không liên quan hoặc số liệu vô nghĩa, đảm bảo độ chính xác và thống nhất trong cùng một hàng hoặc cột Các số cộng, tổng cộng có thể ghi ở đầu hoặc cuối hàng, cột tùy theo mục đích nghiên cứu, để đánh giá đặc trưng chung hoặc phân tích chi tiết từng bộ phận Cuối cùng, phần ghi chú trong bảng dùng để giải thích rõ nội dung các chỉ tiêu, nguồn số liệu và các chi tiết cần thiết khác để nâng cao tính minh bạch và chính xác của bảng thống kê.
Đồ thị thống kê
Biểu đồ và đồ thị thống kê là các hình vẽ, đường nét hình học dùng để mô tả số liệu thống kê một cách có tính quy ước Khác với bảng thống kê, đồ thị hay biểu đồ sử dụng kết hợp giữa số liệu, hình vẽ, đường nét và màu sắc để tóm tắt và trình bày các đặc trưng chính của hiện tượng nghiên cứu Các loại đồ thị này phản ánh một cách khái quát các đặc điểm về cơ cấu, xu hướng biến động, mối liên hệ và quan hệ so sánh của dữ liệu, giúp người xem dễ dàng nhận diện các thông tin quan trọng và hiểu rõ hơn về các hiện tượng nghiên cứu.
Các biểu đồ thống kê sử dụng hình vẽ, đường nét và màu sắc để thể hiện đặc trưng của hiện tượng, giúp tài liệu trở nên sinh động và hấp dẫn Nhờ đó, người đọc dễ dàng nhận biết các biểu hiện của hiện tượng một cách nhanh chóng và chính xác, từ đó nắm bắt được nội dung chủ yếu của vấn đề nghiên cứu Các loại đồ thị thống kê đa dạng, phù hợp với từng mục đích trình bày số liệu và phân tích hiện tượng.
* Theo nội dung phản ánh của đồ thị, có thể phân chia đồ thị thành các loại sauđây:
- Đồ thị xu hướng biến động
- Đồ thị mối liên hệ
- Đồ thị hoàn thành kế hoạch
* Theo hình thức biểu hiện, có thể chia đồ thị thành các loại:
- Đồ thị hình tròn Đồ thị đường gấp khúc
* Một số ví dụ về đồ thị thống kê:
Đồ thị hình tròn thể hiện cơ cấu tổng sản phẩm quốc nội của Việt Nam theo giá thực tế phân theo ngành kinh tế, giúp hình dung rõ sự phân bổ của các lĩnh vực trong nền kinh tế Cụ thể, đồ thị 1 minh họa sự biến đổi cơ cấu tổng sản phẩm qua hai năm 1990 và 2003, cho thấy xu hướng tăng trưởng hoặc giảm sút của từng ngành trong giai đoạn này Điều này giúp các nhà phân tích nhận diện những lĩnh vực chủ chốt đóng góp vào nền kinh tế quốc gia theo thời gian, từ đó đề xuất các chính sách phù hợp để thúc đẩy phát triển bền vững.
(Niên giám thống kê 2003) Thí dụ 2: Đồ thị hình cột Đồ thị 2 Số hộ điều tra vay vốn từ các nguồn vay của Việt Nam năm 2003
(Điều tra hộ nông dân trên 7 vùng ĐHNNI Hà Nội - 2003)
Thí dụ 3: Đồ thị đường gấp khúc Đồ thị 3 Diện tích, năng suất và sản lượng lạc trên thế giới 1990 - 2003
(Nguồn: FAOSTAT, Agricultural Data, 24/5/2004) c) Những vấn đề chú ý khi xây dựng biểu đồ và đồ thị thống kê:
Một đồ thị hay biểu đồ thống kê cần đảm bảo tính chính xác, đầy đủ và dễ hiểu để truyền đạt thông tin một cách rõ ràng Đồng thời, yếu tố thẩm mỹ cũng đóng vai trò quan trọng trong việc thu hút người xem và làm nổi bật dữ liệu Khi xây dựng biểu đồ, cần chú ý đến việc lựa chọn loại biểu đồ phù hợp, đảm bảo dữ liệu được trình bày rõ ràng và phù hợp với nội dung cần truyền tải Việc cân đối các yếu tố về màu sắc, bố cục cũng góp phần nâng cao tính thẩm mỹ và khả năng đọc hiểu của biểu đồ.
Lựa chọn đồ thị phù hợp với nội dung và đặc điểm số liệu là yếu tố quyết định đến việc truyền đạt thông tin hiệu quả Mỗi loại đồ thị có khả năng diễn đạt các khía cạnh khác nhau của dữ liệu, do đó cần xác định loại phù hợp nhất để dễ quan sát và rõ ràng Ví dụ, khi cần mô tả cơ cấu của hiện tượng, nên sử dụng đồ thị hình tròn để thể hiện tỷ lệ phần trăm, còn để biểu diễn biến động theo thời gian, chọn đồ thị đường gấp khúc hoặc hình cột để dễ theo dõi xu hướng.
* Xác định quy mô của đồ thị cho thích hợp.
Quy mô của đồ thị được thể hiện qua chiều dài, chiều rộng và mối quan hệ tỷ lệ giữa
Quy mô biểu đồ phù hợp phụ thuộc vào mục đích sử dụng; chẳng hạn, khi trình bày trong báo cáo phân tích, nên sử dụng kích thước biểu đồ phù hợp để dễ đọc và phân tích dữ liệu chính xác Trong khi đó, khi sử dụng biểu đồ để tuyên truyền hoặc cổ động, cần chọn kích thước biểu đồ đủ lớn để thu hút sự chú ý của người xem Việc điều chỉnh quy mô biểu đồ sao cho phù hợp giúp nâng cao hiệu quả truyền đạt thông điệp và đảm bảo tính thẩm mỹ trong trình bày.
* Các thanh đo tỷ lệ cần thống nhất và chính xác
Trong quá trình trình bày dữ liệu, cần ghi rõ số liệu, đơn vị tính và khoảng thời gian không gian liên quan đến hiện tượng nghiên cứu để phù hợp với từng loại đồ thị cụ thể Đồng thời, cần chú thích rõ các ký hiệu, màu sắc quy ước sử dụng trong đồ thị để đảm bảo người đọc dễ dàng hiểu và phân tích dữ liệu chính xác hơn.
Trong thực tế, phần mềm Excel được sử dụng phổ biến và tiện lợi để vẽ đồ thị, giúp người dùng trình bày dữ liệu một cách rõ ràng và chính xác Excel có khả năng liên kết tốt với các phần mềm soạn thảo văn bản như Winword, tạo điều kiện thuận lợi cho tasks trình bày và báo cáo Vì vậy, việc sử dụng Excel để vẽ đồ thị là lựa chọn hàng đầu cho các nhu cầu đồ họa dữ liệu, nâng cao hiệu quả công việc.
Câu 1: Trình bầy sựra đời và phát triển của thống kê học
Câu 2: Nhiệm vụ của thống kê học là gì? Cơ sởphương pháp luận của thống kê học
Câu 3: Nêu một số khái niệm thường dùng trong thống kê học
Câu 4: Trình bầy bảng thống kê và đồ thị trong thống kê học
CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH NGHIÊN CỨU THỐNG KÊ
- Trình bày được nội dung của điều tra thống kê
- Trình bày được nội dung của tổng hợp thống kê
- Trình bày được nội dung của phân tích và dự báo thống kê
- Thu thập được tài liệu ban đầu về hiện tượng kinh tế cần nghiên cứu
- Tổng hợp được các tài liệu đã thu thập được
- Phân tích được số liệu thu thập và tổng hợp được; Dự báo các hiện tượng kinh tế có thể xảy ra
- Cẩn thận, tỉ mỉ, có phương pháp học tập
- Tuân thủ các bước trong quá trình nghiên cứu thống kê
Điều tra th ố ng kê
Khái niệm, ý nghĩa, nhiệm vụ của điều tra th ố ng kê
Điều tra thống kê chủ yếu nhằm thu thập đầy đủ thông tin về hiện tượng nghiên cứu để phục vụ cho việc tổng hợp và phân tích dữ liệu Vì đối tượng của thống kê thường là những hiện tượng lớn, phức tạp và gồm nhiều đơn vị, phần tử khác nhau, nên quá trình thu thập thông tin càng trở nên phức tạp do những biến động theo thời gian và không gian Để đáp ứng yêu cầu nghiên cứu, các cuộc điều tra thống kê cần được tổ chức khoa học, có kế hoạch rõ ràng, thống nhất và chuẩn bị kỹ lưỡng dựa trên các nguyên tắc khoa học Điều tra thống kê là quá trình tổ chức có hệ thống, tuân thủ các nguyên tắc chặt chẽ nhằm thu thập, ghi chép nguồn tài liệu ban đầu về hiện tượng nghiên cứu trong điều kiện thời gian và không gian nhất định Khi được tổ chức đúng quy trình khoa học, chặt chẽ, điều tra thống kê sẽ đáp ứng tốt các yêu cầu cả về lý thuyết lẫn thực tiễn.
Các loại điều tra th ố ng kê
Điều tra thống kê được phân thành các loại dựa trên mục đích nghiên cứu và đặc điểm của đối tượng điều tra, chẳng hạn như điều tra thường xuyên và không thường xuyên Điều tra thường xuyên nhằm theo dõi diễn biến của các hiện tượng theo thời gian liên tục, giúp cung cấp dữ liệu cập nhật và liên tục cho các quyết định quản lý Trong khi đó, điều tra không thường xuyên thường được thực hiện để khảo sát một vấn đề cụ thể trong một thời điểm nhất định, phù hợp với các mục đích nghiên cứu ngắn hạn hoặc liên quan đến các sự kiện đặc thù Việc lựa chọn loại điều tra phù hợp dựa trên điều kiện thực tế và mục tiêu nghiên cứu giúp đảm bảo tính chính xác và hiệu quả của dữ liệu thu thập.
Việc phân biệt giữa hai loại điều tra thống kê dựa trên tính liên tục của việc thu thập thông tin, bao gồm điều tra thường xuyên và điều tra không thường xuyên Điều tra thường xuyên liên quan đến việc thu thập và ghi chép dữ liệu ban đầu của hiện tượng một cách liên tục, có hệ thống và theo sát quá trình phát sinh, phát triển của hiện tượng, như chấm công lao động hoặc theo dõi số lượng hàng nhập xuất hàng ngày Trong khi đó, điều tra không thường xuyên được thực hiện không liên tục, không liên quan trực tiếp đến quá trình phát sinh của hiện tượng, phù hợp cho các hiện tượng biến động chậm hoặc không cần theo dõi liên tục Chỉ khi cần thiết, người ta mới tiến hành điều tra theo yêu cầu nghiên cứu cụ thể.
Điều tra toàn bộ là phương pháp thu thập tài liệu ban đầu trên toàn bộ các đơn vị thuộc đối tượng nghiên cứu mà không loại trừ bất kỳ đơn vị nào, như các cuộc tổng điều tra dân số thực hiện vào các mốc thời gian quan trọng của đất nước Đây là nguồn cung cấp thông tin thống kê đầy đủ, toàn diện và trực tiếp, phục vụ tốt cho các nghiên cứu phân tích tổng hợp và cung cấp số liệu chi tiết cho từng đơn vị Tuy nhiên, để thực hiện điều tra toàn bộ đối với các hiện tượng lớn, phức tạp, thường đòi hỏi nguồn tài chính lớn, số lượng nhân lực đông đảo và thời gian dài do yêu cầu về quy mô và phạm vi nghiên cứu.
Điều tra không toàn bộ chỉ tập trung thu thập tài liệu ban đầu từ một số đơn vị được chọn trong tổng thể chung, do đó, việc điều tra toàn bộ ít được tiến hành thường xuyên và thường bị giới hạn ở một số nội dung chủ yếu nhằm tối ưu hóa quá trình thu thập dữ liệu.
Căn cứ vào phương pháp lựa chọn các đơn vị để điều tra, có thể phân chia điều tra không toàn bộ thành 3 loại khác nhau:
Điều tra chọn mẫu là quá trình chọn ra các đơn vị đại diện để thực hiện khảo sát thực tế, đảm bảo tính khách quan và chính xác Các đơn vị này được chọn dựa trên các nguyên tắc khoa học nhằm phản ánh đúng đặc điểm của tổng thể chung Kết quả thu được từ mẫu sẽ được sử dụng để đánh giá và suy rộng cho toàn bộ hiện tượng nghiên cứu, giúp đưa ra các nhận định chính xác và có căn cứ.
Trong điều tra trọng điểm, chỉ tập trung vào bộ phận chủ yếu của tổng thể để nắm bắt tình hình cơ bản, phù hợp với các đối tượng có bộ phận tập trung và chiếm tỷ lệ lớn Ngược lại, điều tra chuyên đề được thực hiện trên một hoặc vài đơn vị nhỏ, tập trung vào nghiên cứu chi tiết nhiều khía cạnh nhằm rút ra những vấn đề cốt lõi và bài học kinh nghiệm để hướng dẫn phong trào, đặc biệt hữu ích trong nghiên cứu các vấn đề mới phát sinh hoặc phân tích nguyên nhân của các đơn vị lạc hậu.
Các phương pháp điều tra thống kê
Để thu thập dữ liệu ban đầu, người nghiên cứu cần lựa chọn phương pháp phù hợp dựa trên nguồn kinh phí và đặc điểm của đối tượng cần khảo sát Một trong những phương pháp phổ biến là phương pháp trực tiếp, giúp thu nhận thông tin chính xác từ đối tượng khảo sát Việc chọn phương pháp phù hợp sẽ đảm bảo chất lượng dữ liệu và hiệu quả của quá trình khảo sát.
Là phương pháp thu thập dữ liệu bằng cách xem xét các hành vi thái độ, hình thái củađốitượngđượcđiều tra trong các tình huống cụ thể
Ví dụ về việc quan sát thái độ của khách hàng khi dùng thử sản phẩm giúp hiểu rõ hơn về trải nghiệm của họ Ngoài ra, việc theo dõi cách trưng bày sản phẩm và tìm hiểu giá cả tại các siêu thị là cách quan trọng để nắm bắt xu hướng thị trường và hành vi tiêu dùng hiện nay.
Phỏng vấn qua điện thoại ngày càng phổ biến nhờ tính tiện lợi và nhanh chóng trong việc thu thập thông tin Tuy nhiên, phương pháp này cũng gặp phải những hạn chế như chi phí cao và nội dung thông tin thường bị giới hạn, ảnh hưởng đến độ chính xác và sâu sắc của dữ liệu thu thập được.
Phỏng vấn trực tiếp là phương pháp thu thập dữ liệu chính xác và chi tiết, đặc biệt khi khảo sát mức sống của các tầng lớp dân cư có tính phức tạp Qua tiếp xúc trực tiếp, người nghiên cứu có thể thu thập nhiều thông tin đa dạng và cụ thể để đảm bảo kết quả điều tra chính xác, phản ánh đúng thực trạng của cộng đồng.
Phỏng vấn cá nhân: Tiếp xúc với đối tượng cung cấp thông tin tại nhà riêng hoặc tạinơi làm việc
Trong quá trình nghiên cứu, phương pháp phỏng vấn nhóm được thực hiện bằng cách phỏng vấn trực tiếp từng nhóm từ 6 đến 10 người để thảo luận về các đề tài liên quan như chất lượng sản phẩm và chiến lược quảng cáo Phương pháp này giúp thu thập ý kiến đa chiều và sâu sắc từ các thành viên trong nhóm Ngoài ra, phương pháp gián tiếp cũng được áp dụng để đảm bảo tính khách quan và độ chính xác của dữ liệu thu thập được.
Nhân viên điều tra gửi bảng câu hỏi đến đối tượng cung cấp thông tin qua đường bưu điện, giúp thu thập dữ liệu với khối lượng lớn và tiết kiệm chi phí Tuy nhiên, phương pháp này có nhược điểm là tỷ lệ trả lời thấp Để áp dụng hiệu quả phương pháp gửi thư, cần có danh sách của đối tượng điều tra để đảm bảo thu thập dữ liệu chính xác và đầy đủ.
*Ví dụ: Tiến hành điều tra thăm dò ý kiến khách hàng thông qua danh sách khách hàng đặt mua sản phẩmnhư vi tính, tạp chí
1.4 Các hình thức tổ chứcđiều tra thống kê a) Báo cáo thống kê định kỳ:
Khái niệm về thu thập dữ liệu ban đầu đề cập đến hình thức tổ chức thu thập dữ liệu một cách thường xuyên và định kỳ Quá trình này tuân thủ các quy định về hình thức, nội dung, phương pháp và chế độ báo cáo đã được quy định rõ ràng Việc thu thập dữ liệu đều đặn giúp đảm bảo tính chính xác và cập nhật của thông tin, phục vụ tốt cho các hoạt động phân tích, ra quyết định Đây là phương pháp quan trọng trong quản lý dữ liệu và nâng cao hiệu quả hoạt động của tổ chức.
Ví dụ về các loại báo cáo quan trọng bao gồm báo cáo kết quả thi và kiểm tra môn học của sinh viên, báo cáo tài chính cuối tháng, cuối năm, cũng như báo cáo số lượng người đi làm hàng ngày Những loại báo cáo này giúp tổ chức nắm bắt chính xác tình hình hoạt động và ra quyết định kịp thời Việc chuẩn bị và trình bày đầy đủ các báo cáo này đảm bảo tính minh bạch, chuyên nghiệp và tối ưu hóa quá trình quản lý doanh nghiệp, trường học hoặc các tổ chức khác.
* Yêu cầu của báo cáo thống kê định kỳ: Đúng biểu mẫu, đúng kỳ hạn, nội dung có thể mở rộng hoặc thu hẹp
Hình thức này chủ yếu áp dụng cho các doanh nghiệp nhà nước hoặc các hiện tượng và quá trình kinh tế xã hội do địa phương hoặc nhà nước quản lý Trong nền kinh tế thị trường, nó thường được sử dụng trong phạm vi nội bộ của doanh nghiệp để đảm bảo quản lý hiệu quả và phù hợp với quy định nhà nước.
* Cách lập các báo cáo thống kê định kỳ: Báo cáo thống kê định kỳ được lập theo trình tự sau:
Các cơ sở sản xuất cần tổ chức theo dõi quá trình sản xuất và ghi chép các diễn biến vào sổ sách, nhằm đảm bảo việc kiểm soát và quản lý quá trình sản xuất hiệu quả Công việc này gọi là ghi chép ban đầu, đóng vai trò quan trọng trong việc lưu giữ hồ sơ chính xác và phục vụ các mục đích kiểm tra, kiểm soát chất lượng Hình thức ghi chép này giúp doanh nghiệp duy trì hệ thống kiểm soát chặt chẽ và nâng cao năng suất sản xuất.
Ví dụ: Ghi các khoản thu, chi hàng ngày, phiếu xuất kho, phiếu thu, chi, bảng chấm công
Khi đến hạn báo cáo, các tài liệu ban đầu được tập hợp theo nội dung và phương pháp tính đã hướng dẫn trong báo cáo Đồng thời, bản giải thích các biểu mẫu báo cáo thống kê định kỳ do Tổng cục Thống kê ban hành giúp đảm bảo sự chính xác và đầy đủ trong quá trình báo cáo số liệu.
- Ghi các số liệu vào biểu mẫu và báo cáo
Các báo cáo được lưu trữ nhiều năm, tạo thành kho tài liệu quý giá phục vụ cho các nghiên cứu và phân tích chuyên sâu về lĩnh vực liên quan Khi cần thiết, các nhà nghiên cứu có thể truy cập và sử dụng các báo cáo này để hỗ trợ mục đích nghiên cứu của mình Điều tra chuyên môn đóng vai trò quan trọng trong việc thu thập dữ liệu chính xác, giúp nâng cao kiến thức và đưa ra các giải pháp phù hợp dựa trên các thông tin đã được lưu trữ.
Khái niệm về khảo sát là hình thức tổ chức thu thập dữ liệu ban đầu không theo lịch trình cố định hoặc định kỳ, mà thực hiện theo kế hoạch và phương pháp riêng phù hợp với từng lần điều tra Phương pháp này đảm bảo việc thu thập dữ liệu đúng mục đích, chính xác và phù hợp với yêu cầu nghiên cứu hoặc điều tra, góp phần nâng cao chất lượng thông tin thu thập được.
Điều tra chuyên môn chỉ thu thập tài liệu trong thời kỳ hoặc thời điểm phù hợp với mục đích nghiên cứu, như điều tra dân số, điều tra gia súc hoặc điều tra tội phạm Việc này giúp đảm bảo tính chính xác và nghiệm thu của dữ liệu thu thập, đáp ứng yêu cầu phân tích và đưa ra quyết định đúng đắn Chọn thời điểm phù hợp trong quá trình điều tra là yếu tố quan trọng để nâng cao hiệu quả nghiên cứu và đảm bảo dữ liệu phản ánh đúng thực trạng.
Các cuộc điều tra chuyên môn toàn quốc như điều tra dân số, tình hình kinh tế và đời sống nông thôn, cùng với điều tra năng lực sản xuất công nghiệp của các thành phần kinh tế ngoài quốc doanh, được gọi chung là tổng điều tra, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp dữ liệu chính xác để hoạch định chính sách phát triển kinh tế xã hội.
Hình thức tổ chức điều tra th ố ng kê
Trong các hoạt động thu thập dữ liệu, có những hiện tượng không thu thập hoặc không thể thu thập được, chủ yếu là những sự kiện nằm ngoài kế hoạch hoặc ít liên quan đến kế hoạch, diễn ra bất thường và ảnh hưởng lớn đến các doanh nghiệp tư nhân, gia đình và cá nhân có doanh nghiệp riêng Đặc biệt, đối với lĩnh vực nông nghiệp của nước ta, từ khi thực hiện Chỉ thị khoán 10 của Bộ Chính trị, hình thức thu thập thông tin này đã được áp dụng rộng rãi để cung cấp dữ liệu ban đầu hỗ trợ lãnh đạo và chỉ đạo sản xuất nông nghiệp của Đảng và chính quyền các cấp.
- Tài liệu thu thập rộng khắp và phong phú hơn.
- Kiểm tra chất lượng các báo cáo thống kê định kỳ.
* Tổ chức điều tra chuyên môn: Tiến hành một điều tra chuyên môn, người ta thường xây dựng phương án điều tra gồm các nội dung sau:
- Mục đích yêu cầu - Đối tượng điều tra
- Nội dung điều tra và giải thích cách ghi chép - Kế hoạch tiến hành.
Sai số trong điều tra thống kê
Sai số trong điều tra thống kê là chênh lệch giữa trị số thực của hiện tượng nghiên cứu và trị số thu được, làm giảm chất lượng của kết quả và ảnh hưởng đến phân tích tổng hợp Để đảm bảo độ chính xác của các cuộc điều tra, cần nỗ lực hạn chế sai số này tối đa Có hai loại sai số chính dựa trên đặc tính: sai số do đăng ký, ghi chép và sai số do tính đại diện Sai số do đăng ký, ghi chép xảy ra ở mọi cuộc điều tra, do việc ghi nhận số liệu không chính xác từ nguồn ban đầu, nguyên nhân đa dạng như đo đạc sai, tính toán sai hoặc dụng cụ đo lường không chính xác.
Sai số do tính đại diện chỉ xảy ra trong điều tra chọn mẫu do việc chọn một số đơn vị để điều tra thực tế không đảm bảo đại diện cho toàn bộ tổng thể Nguyên nhân là các đơn vị được chọn không phản ánh đầy đủ đặc điểm của toàn bộ dân số, gây ra sai số dù quá trình lựa chọn mẫu được thực hiện ngẫu nhiên Do đó, sai số này xuất phát từ hạn chế trong quá trình xác định mẫu điều tra, ảnh hưởng đến độ chính xác của kết quả nghiên cứu.
Tổng hợp thống kê
Khái niệm, ý nghĩa, nhiệm vụ của tổng hợp th ố ng kê
Tổng hợp thống kê là quá trình tập trung, chỉnh lý và hệ thống hóa các tài liệu ban đầu thu thập trong điều tra thống kê một cách khoa học Quá trình này giúp chuyển đổi các đặc trưng riêng biệt của từng đơn vị trong hiện tượng nghiên cứu thành những đặc trưng chung của toàn bộ hiện tượng Việc tổng hợp thống kê đảm bảo tính chính xác, logic và dễ hiểu của dữ liệu thống kê, hỗ trợ ra quyết định chính xác trong nghiên cứu và phân tích.
Tổng hợp thống kê có nhiệm vụ chuyển đổi các đặc trưng riêng biệt của từng đơn vị thành phần thành các đặc trưng chung của toàn bộ tổng thể Quá trình này giúp đưa các biểu hiện riêng của tiêu thức điều tra trở thành các biểu hiện chung về đặc điểm của hiện tượng nghiên cứu Việc tổng hợp thống kê giúp phân tích dữ liệu một cách toàn diện, dễ dàng hơn trong việc nhận diện các xu hướng và mẫu chung của hiện tượng.
Những vấn đề chủ yếu của tổng hợp th ố ng kê
a, Yêu cầu của tổng hợp thống kê
Xây dựng kế hoạch tổng hợp một cách khoa học là bước quan trọng và cần thiết để đảm bảo quá trình thống kê diễn ra hiệu quả Quá trình thống kê đòi hỏi phải thực hiện nhiều bước liên tiếp một cách hệ thống, từ việc kiểm tra, đánh giá tài liệu điều tra đến nhập dữ liệu và xác định các chỉ tiêu tổng hợp Sản phẩm của quá trình này bao gồm xây dựng hệ thống biểu mẫu, chạy chương trình tính toán để phân tích các chỉ tiêu, cũng như chia tổng thể thành các tổ có đặc điểm khác nhau để phản ánh rõ nét đặc trưng từng bộ phận cũng như toàn bộ tổng thể Đặc biệt, khi số đơn vị điều tra càng nhiều và nội dung điều tra càng phong phú, công tác tổng hợp sẽ càng phức tạp và đòi hỏi sự chính xác cao hơn trong từng bước thực hiện.
Dựa trên phân tích lý luận, việc lựa chọn các chỉ tiêu tổng hợp có ý nghĩa là rất quan trọng trong nghiên cứu các hiện tượng kinh tế - xã hội, bởi vì các mối quan hệ này thường có tính liên hệ tác động lẫn nhau và đã được tổng kết thành những lý luận khoa học Tuy nhiên, trong từng điều kiện lịch sử cụ thể, tính biểu hiện về lượng của các mối quan hệ này có thể khác nhau, mặc dù vẫn tuân theo các quy luật đã được xác lập Việc phân tích lý luận giúp xác định các chỉ tiêu tổng hợp phù hợp, tránh tình trạng thừa hoặc thiếu chỉ tiêu trong quá trình phân tích, đảm bảo tính khoa học và tiết kiệm thời gian, công sức trong quá trình tổng hợp và phân tích dữ liệu.
Dựa trên điều kiện lịch sử cụ thể, việc phân tích lý luận giúp xác định chính xác hệ thống chỉ tiêu cần tổng hợp một cách đầy đủ và chính xác về mặt lý luận Nội dung tổng hợp phải phản ánh đúng các yếu tố và đặc điểm của hoàn cảnh lịch sử, đảm bảo tính chính xác và phù hợp với mục tiêu nghiên cứu Việc này góp phần nâng cao hiệu quả của công tác tổng hợp dữ liệu, đồng thời hỗ trợ việc đưa ra các quyết định đúng đắn dựa trên phân tích lý luận chặt chẽ và có hệ thống.
Nội dung tổng hợp là danh mục các biểu hiện của tiêu thức được xác định trong quá trình điều tra, giúp phản ánh đúng các khía cạnh quan trọng của nghiên cứu Tuy nhiên, không phải tất cả các biểu hiện đều được đưa vào nội dung tổng hợp mà phải lựa chọn kỹ lưỡng để đảm bảo đáp ứng mục đích nghiên cứu một cách đầy đủ và hợp lý Nội dung tổng hợp bao gồm các biểu hiện của tiêu thức điều tra đã được chọn lọc, và mỗi biểu hiện được phân chia thành các nhóm khác nhau nhằm phản ánh các cơ cấu phù hợp với mục đích nghiên cứu Công tác tổ chức tổng hợp cần đảm bảo tính logic, rõ ràng để hỗ trợ quá trình phân tích và đưa ra kết luận chính xác.
Có hai hình thức tổ chức tổng hợp thống kê chủ yếu: Tổng hợp từng cấp và tổng hợp tập trung.
Tổng hợp từng cấp là quá trình tổ chức tổng hợp tài liệu điều tra theo từng bước từ cấp dưới lên cấp trên theo kế hoạch đã đề ra Cơ quan phụ trách tổng hợp tại mỗi cấp tiến hành tổng hợp dữ liệu trong phạm vi được phân công và chuyển kết quả lên cấp cao hơn để mở rộng phạm vi tổng hợp Quá trình này tiếp tục đến khi các tài liệu được gửi về trung ương để tổng hợp lần cuối, nhằm xác định các chỉ tiêu chung phản ánh toàn diện tình hình nghiên cứu Phương pháp tổng hợp từng cấp thường được sử dụng trong các báo cáo thống kê định kỳ và các cuộc điều tra chuyên môn, đảm bảo tính liên tục và chính xác của dữ liệu.
Tổng hợp tập trung là quá trình tập hợp toàn bộ tài liệu điều tra về một nơi để tiến hành tổng hợp từ đầu đến cuối, giúp giảm bớt công việc thủ công nhờ sử dụng phương tiện hiện đại tính toán nhanh và chính xác các chỉ tiêu phức tạp Người ta thường kết hợp hai hình thức tổ chức tổng hợp để đạt hiệu quả cao hơn, trong đó cơ quan tổng hợp trung ương giao cho các cấp tổng hợp một số chỉ tiêu phù hợp với yêu cầu nghiên cứu trước mắt, rồi gửi kết quả về trung ương để tổng hợp toàn diện theo kế hoạch đã định, đảm bảo cung cấp dữ liệu kịp thời cho các cấp và trung ương.
Phân tích và dự báo thống kê
Khái niệm, ý nghĩa, nhiệm vụ của phân tích và dự báo th ố ng kê
Phân tích và dự đoán thống kê là phương pháp tổng hợp các biểu hiện về lượng, tính chất và quy luật của các hiện tượng kinh tế - xã hội dựa trên dữ liệu trong điều kiện thời gian và không gian cụ thể Công tác này giúp xác định các mức độ của hiện tượng trong tương lai, từ đó hỗ trợ ra quyết định và lập kế hoạch hiệu quả Việc phân tích thống kê cung cấp cái nhìn toàn diện về xu hướng và diễn biến của các hiện tượng, góp phần nâng cao khả năng dự báo chính xác và ứng dụng trong thực tiễn.
Phân tích và dự đoán thống kê là quá trình sử dụng các phương pháp so sánh, đối chiếu và tính toán dựa trên số liệu thu thập được từ điều tra và tổng hợp thống kê Nó nhằm xác định mức độ biến động, tìm ra quy luật và biểu hiện tính chất của các hiện tượng, đồng thời dự đoán xu hướng phát triển trong tương lai Khác với các phân tích khác, phân tích thống kê dựa hoàn toàn vào các con số và phương pháp thống kê để làm căn cứ, giúp hiểu rõ hơn về mối liên hệ và tính chặt chẽ của các hiện tượng liên quan.
Những vấn đề chủ yếu của phân tích và dự báo th ố ng kê
a, Các yêu cầu của phân tích và dự đoán thống kê
Phân tích và dự đoán thống kê cần dựa trên một nền tảng khoa học vững chắc để đảm bảo tính chính xác và tin cậy của kết quả Để đạt được điều này, các phương pháp phân tích thống kê phải tuân thủ các yêu cầu cơ bản như sử dụng dữ liệu chính xác, phù hợp với mục tiêu nghiên cứu và áp dụng các công cụ phân tích phù hợp Việc đảm bảo cơ sở khoa học trong phân tích thống kê giúp đưa ra các dự đoán chính xác, hỗ trợ quyết định một cách hiệu quả trong các lĩnh vực như kinh doanh, khoa học, và công nghệ.
Phân tích thống kê phải dựa trên nền tảng phân tích lý luận kinh tế - xã hội để đảm bảo tính chính xác và sâu sắc Thống kê kinh tế xã hội liên quan mật thiết đến mối liên hệ giữa mặt lượng và mặt chất của các hiện tượng, phù hợp với từng thời điểm và địa phương cụ thể Việc nghiên cứu các chỉ tiêu thống kê giúp xác định bản chất và quy luật phát triển của hiện tượng, từ đó hỗ trợ các phương pháp phân tích và dự đoán hiệu quả hơn Do đó, để vận dụng thành công các phương pháp thống kê, cần phải có một phân tích lý luận toàn diện và sâu sắc về các hiện tượng kinh tế - xã hội đang nghiên cứu.
Phân tích lý luận là nền tảng quan trọng giúp định hướng và xây dựng các phương pháp phân tích thống kê chính xác Ngược lại, kết quả từ phân tích thống kê không chỉ là bằng chứng xác thực cho các giả thuyết lý luận mà còn góp phần nâng cao tính chính xác và phát triển của phân tích lý luận Mối liên hệ mật thiết giữa phân tích thống kê và phân tích lý luận giúp đảm bảo quá trình nghiên cứu diễn ra hiệu quả, logic và ngày càng hoàn thiện hơn.
- Phân tích thống kê phải căn cứ vào toàn bộ sự kiện và phân tích trong sự liên hệ ràng buộc lẫn nhau giữa các hiện tượng
Nghiên cứu thống kê nhằm xác định quy luật về lượng của hiện tượng, dựa trên phân tích dữ liệu lớn để tìm hiểu bản chất và quá trình phát triển của các hiện tượng Việc phân tích thống kê cần dựa trên toàn bộ các sự kiện đã được điều tra và tổng hợp, tránh chọn lọc những hiện tượng cá biệt để rút ra kết luận sai lệch Chỉ khi các yếu tố ngẫu nhiên được loại bỏ, bản chất quy luật của hiện tượng mới được thể hiện chính xác, giúp làm rõ các nguyên nhân thúc đẩy sự thay đổi và phát triển của chúng Những hiện tượng được nghiên cứu thường là phức tạp, liên kết và tác động lẫn nhau, đòi hỏi phân tích trong mối quan hệ với các hiện tượng khác để có kết luận chính xác và toàn diện.
- Đối với các hiện tượng có tính chất và hình thức phát triển khác nhau phải áp dụng các phương pháp phân tích thống kê khác nhau
Thống kê có nhiều phương pháp phân tích khác nhau, mỗi phương pháp đều có đặc điểm, tác dụng, ưu nhược điểm và điều kiện vận dụng riêng biệt Do đó, không thể áp dụng một phương pháp duy nhất cho tất cả các trường hợp, và trong mỗi tình huống cụ thể, cần lựa chọn phương pháp phù hợp để đảm bảo độ chính xác và hiệu quả trong phân tích và dự đoán dữ liệu thống kê.
Thống kê có nhiều phương pháp phân tích và dự đoán khác nhau, mỗi phương pháp đều có đặc điểm, tác dụng cùng với ưu nhược điểm và điều kiện vận dụng riêng Việc hiểu rõ đặc điểm của từng phương pháp là yếu tố quan trọng để lựa chọn phương pháp phù hợp trong phân tích dữ liệu Các nội dung chi tiết về từng phương pháp sẽ được trình bày trong các bài viết tiếp theo để giúp độc giả nắm bắt rõ hơn về các kỹ thuật thống kê đa dạng này.
Câu 1: Nêu khái niệm, ý nghĩa, nhiệm vụ của điều tra thống kê
Câu 2: Điều tra thống kê bằng các phương pháp nào
Câu 3: Nêu khái niệm, ý nghĩa, nhiệm vụ của tổng hợp thống kê
Câu 4: Trình bầy những vấn đề chủ yếu của phân tích và dự báo thống kê
CHƯƠNG 3: PHÂN TỔ THỐNG KÊ
- Mô tả được khái niệm, ý nghĩa, nhiệm vụ của phân tổ thống kê
- Phân tích được nội dung tiêu thức phân tổ
- Xác định được số tổ cần thiết trong phân tổ thống kê
- Xác định được chỉ tiêu giải thích trong phân tổ thống kê
- Trình bày được nội dung phân tổ liên hệ
- Tính toán được số tổ cần thiết trong phân tổ thống kê
- Ứng dụng đúng chỉ tiêu giải thích trong phân tổ thống kê
- Tổng hợp được số liệu đã thu thập được phục vụ công tác phân tích và dự đoán các hiện tượng kinh tế xã hội.
- Xác định được phương pháp, mục tiêu học tập
- Có ý thức học tập nghiêm túc, tính cẩn thận, chính xác