Tiểu luận môn chính trị học phát triển VAI TRÒ của các ĐẢNG CHÍNH TRỊ đối với sự PHÁT TRIỂN ở VIỆT NAM

LỜI NÓI ĐẦUĐảng chính trị cũng giống như ban âm nhạc hay đội túc cầu… Tuy nhiên đảng có tham vọng lớn hơn, đó là lập chính quyền và giành lấy chính quyền. Chỉ khi nào đảng có được chính quyền trong tay, thì lúc đó đảng mới thực hiện được mục tiêu, lý tưởng của mình… hoặc tối thiểu đảng cũng phải giành được số ghế trong Quốc Hội thì mới phát huy được khả năng hiện thực của đảng. Căn cứ theo kết qủa họat động, và tùy thuộc tham vọng của đảng, mà người ta có định nghĩa đảng đó theo như cơ cấu, danh xưng, lý thuyết hay chủ trương họat động.Trong sách “Chính Đảng và Chính Trị Hoa Kỳ – Parties and Politics in America” (1960) Clinton Rossister nhận định rằng chính trị đã cứu vãn nền kinh tế Hoa Kỳ trong cuộc đại khủng hỏang vào năm 1930: “Tổ chức cuối cùng đã bẻ gãy được chính sách nô lệ và chủ nghĩa địa phương ở Hoa Kỳ là chính đảng. Người Hoa Kỳ đã nhận của đảng chính trị những giúp đỡ đầu tiên về tự do, công bằng và tình huynh đệ, cũng như với phương thức thích hợp nhất, các đảng chính trị đã và đang biến cải những hy vọng và thất vọng vô hình, thành những đề nghị có thể hiểu được, có thể bàn cãi được được, để được dân chúng chấp nhận và trở thành hiện thực,” (tr. 100) (1). Những điều này chứng tỏ tầm mức quan trọng của đảng chính trị trong thời đại kỹ nghệ (Industrial Revolution) của nhân loại, cũng như đối với hiện tình của dân tộc Việt Nam ngày nay.Trong nội bộ đảng chính trị cũng có hai cánh tả hữu, đối lập và xây dựng để thành viên bất đồng ý kiến nhập sang cánh khác mà sinh hoạt, không có chuyện bỏ đảng vì thiếu lối thoát. Đảng đối lập đóng một vai trò trong việc ngăn cản sự qúa đà hoặc chuyên chế của đảng cầm quyền, là đại biểu cho những ý kiến khác biệt, và là động cơ thúc đẩy đảng cầm quyền cố gắng sửa sai. Tuy nhiên trong thực tế, đối lập cũng luôn tìm cách soi mói và chỉ trích đảng cầm quyền để mong kiếm phiếu, nhưng chính vì thế mà họat động xã hội được thăng tiến. Hơn nữa, đảng đối lập mà không có thực lực chính trị tương xứng với đảng cầm quyền thì giấc mộng tham chính chẳng bao giờ thành công.1. Đảng chính trị là gì?Cho đến nay, chưa thể có một định nghĩa nào hoàn hảo về đảng chính trị mà được tất cả mọi người chấp nhận. Những khác biệt về nhận thức, quan điểm, và mong muốn của mỗi người đối với đảng chính trị đã dẫn tới những định nghĩa khác nhau về đảng chính trị.

TI U LU N Ể Ậ

MÔN: CHÍNH TR H C PHÁT TRI N Ị Ọ Ể

Đ tài: ề

VAI TRÒ CỦA CÁC ĐẢNG CHÍNH TRỊ ĐỐI VỚI SỰ

PHÁT TRIỂN Ở VIỆT NAM

L I NÓI Đ U Ờ Ầ

Đ ng chả ính tr cũng gi ng nh ban ị ố ư âm nh c hay đ i tạ ộ úc c u… Tuyầnhiên đ ng cả ó tham v ng l n h n, đọ ớ ơ ó là l p chậ ính quy n về à giành l y chấ ínhquy n Ch khi nề ỉ ào đ ng cả ó đư c chợ ính quy n trong tay, thề ì lúc đó đ ngả

m i th c hi n đớ ự ệ ược m c tiụ êu, lý tư ng c a mở ủ ình… ho c t i thi u đ ngặ ố ể ảcũng ph i giả ành đư c s gh trong Qu c H i thợ ố ế ố ộ ì m i phớ át huy đư c khợ ảnăng hi n th c c a đ ng Căn c theo k t q a h at đ ng, vệ ự ủ ả ứ ế ủ ọ ộ à tùy thu cộtham v ng c a đ ng, mọ ủ ả à ngư i ta cờ ó đ nh nghĩa đ ng đị ả ó theo nh c cư ơ ấu,danh x ng, lư ý thuy t hay ch trế ủ ương h at đ ng.ọ ộ

Trong sách “Chính Đ ng vả à Chính Tr Hoa Kỳ – Parties and Politics inịAmerica” (1960) Clinton Rossister nh n đ nh r ng chậ ị ằ ính tr đị ã c u vứ ãn n nềkinh t Hoa Kỳ trong cu c đ i kh ng h ang vế ộ ạ ủ ỏ ào năm 1930: “T ch c cu iổ ứ ốcùng đã b gẻ ãy đư c chợ ính sách nô l vệ à ch nghĩa đ a phủ ị ương Hoa Kỳ lở àchính đ ng Ngả ười Hoa Kỳ đã nh n c a đ ng chậ ủ ả ính tr nh ng giị ữ úp đ đ uỡ ầtiên v t do, cề ự ông b ng vằ à tình huynh đ , cũng nh v i phệ ư ớ ương th c thứ ích

h p nh t, cợ ấ ác đ ng chả ính tr đị ã và đang bi n c i nh ng hy v ng vế ả ữ ọ à th tấ

v ng vọ ô hình, thành nh ng đ ngh cữ ề ị ó th hi u để ể ược, có th bể àn cãi đư cợ

được, đ để ược dân chúng ch p nh n vấ ậ à tr thở ành hi n th c,” (tr 100) (1*).ệ ự

Nh ng đi u nữ ề ày ch ng t t m m c quan tr ng c a đ ng chứ ỏ ầ ứ ọ ủ ả ính tr trongị

th i đ i k ngh (Industrial Revolution) c a nhờ ạ ỹ ệ ủ ân lo i, cũng nh đ i v iạ ư ố ớ

hi n tệ ình c a dủ ân t c Vi t Nam ngộ ệ ày nay

Trong n i b đ ng chộ ộ ả ính tr cũng cị ó hai cánh t h u, đ i l p vả ữ ố ậ à xây

d ng đ thự ể ành viên b t đ ng ấ ồ ý ki n nh p sang cế ậ ánh khác mà sinh ho t,ạkhông có chuy n b đ ng vệ ỏ ả ì thi u l i thoế ố át Đ ng đ i l p đả ố ậ óng m t vai trộ òtrong vi c ngăn c n s qệ ả ự úa đà ho c chuyặ ên ch c a đ ng c m quy n, lế ủ ả ầ ề à

đ i bi u cho nh ng ạ ể ữ ý ki n khế ác bi t, vệ à là đ ng c thộ ơ úc đ y đ ng c mẩ ả ầquy n c g ng s a sai Tuy nhiề ố ắ ử ên trong th c t , đ i l p cũng luự ế ố ậ ôn tìm cáchsoi mói và ch trỉ ích đ ng c m quy n đ mong ki m phi u, nh ng chả ầ ề ể ế ế ư ính vì

th mế à h at đ ng xọ ộ ã h i độ ược thăng ti n H n n a, đ ng đ i l p mế ơ ữ ả ố ậ à không

có th c l c chự ự ính tr tị ương x ng v i đ ng c m quy n thứ ớ ả ầ ề ì gi c m ng thamấ ộchính ch ng bao gi thẳ ờ ành công

Hi u m t cách đ n giể ộ ơ ản thì đ ng chả ính tr lị à m t d ng đ c bi t c aộ ạ ặ ệ ủ

t ch c xổ ứ ã h i Nó khộ ông gi ng các hiố ệp h i, liộ ên đoàn hay các nghi p đoànệ

xã h i cách th c t ch c và đ c bi t là các ho t đ ng mang đ m tínhộ ở ứ ổ ứ ặ ệ ạ ộ ậchính tr ị

Đ ng chả ính tr khị ông ch đ n thu n đ u tranh đ tham gia vỉ ơ ầ ấ ể ào vi cệ

th hi n các quan điể ệ ểm chính tr mị à còn đ u tranh đ giấ ể ành quy n đ i di nề ạ ệcho ngườ ân trong qu c h i Thi d ố ộ ông thư ng, cờ ác đ ng chả ính tr đ u giị ề ành

quy n l c thề ự ông qua vi c b phi u c a ngệ ỏ ế ủ ườ ân Trách nhi m c a đ ngi d ệ ủ ảchính tr đ i v i ngị ố ớ ườ ân th hi n qua vi c thi d ể ệ ệ ưc hi n các cam k t mạ̀ ệ ếđang chính tr ̉ ị đa ̃đ a ra trong chiư ến d ch tranh c Ý chí cị ử ủa người bỏphi u cế ó ý nghĩa r t quan tr ng đ i v i m t đ ng chấ ọ ố ớ ộ ả ính tr ị

Cho đ n nay, cế ó r t nhi u đ nh nghĩa khấ ề ị ác nhau v đ ng chề ả ính tr ,ị

m t nhộ à khoa h c chọ ính tr n i ti ng ngị ổ ế ười M lỹ à Anthony Downs có đ a raư

đ nh nghĩa: “M t đ ng chị ộ ả ính tr lị à m t đ i ngũ, g m nhi u ngộ ộ ồ ề ườ ìm ki mi, t ế

vi c ki m soệ ể át chính quy n m t cề ộ ách chính danh, thông qua vi c th c hi nệ ự ệ

m t cu c b u c ”.ộ ộ ầ ử

M t ngộ ười khác là Neumann thì cho r ng đ ng chính tr là: “Mằ ả ị ộ ổt t

ch c cứ ông khai c a củ ác nhà ho t đ ng chạ ộ ính tr trong xị ã h i cộ ó liên quan

đ n vi c ki m soế ệ ể át quy n l c c a nhề ự ủ à nư c, nh ng ngớ ữ ườ ày c nh tranhi n ạ

v i nhau trong vi c tớ ệ ìm ki m s ng h t m t hay nhi u nhế ự ủ ộ ừ ộ ề óm khác nhau.Thông thư ng, đ ng chờ ả ính tr đị óng vai trò trung gian đ k t n i gi a cể ế ố ữ ác

l c lự ượng trong xã h i v i cộ ớ ác h th ng giệ ố á tr t cị ừ ác đ nh ch nhị ế à nư c vớ àliên quan đ n đ ng chế ả ính tr đị ó thông qua các hành đ ng chộ ính tr trong m tị ộ

c ng đ ng chộ ồ ính tr r ng h n”.ị ộ ơ

Nói m t cách đ n gi n, độ ơ ả ảng chính tr lị à các t ch c thổ ứ ường tr c c aự ủcác công dân, bao g m cồ ác đ ng viả ên tham gia m t cộ ách t do, cự ó nh ngữ

ch c c a m t đ ng s đứ ủ ộ ả ẽ óng vai trò th c hi n k ho ch nự ệ ế ạ ày Ch cỉ ác đ ngảthành công trong cu c đua tranh nộ ày m i giớ ành đư c ch c năng đ i di n đợ ứ ạ ệ ểtham gia vào các ti n trế ình chính tr Đị ó chính là ph n thầ ưởng đ khi n cể ế ác

đ ng n l c hả ỗ ự ành đ ng, bộ ơi vì khi m̉ ộ ảt đ ng chính tri thành công trong cu c̣ ộtranh đua s đẽ ược tham gia vào b mộ áy nhà nư c c a qu c gia đớ ủ ố ó

Các đ ng chả ính tr luị ôn là trung tâm cho các cu c th o lu n vộ ả ậ à tranh

đ ng đ i l p là hả ố ậ ế ứ ầt s c c n thi t trong m t th ch dế ộ ể ế ân ch ủ

Đ i l p v i cố ậ ớ ác nhóm l i ợ ích, m t đ ng chộ ả ính tr luị ôn đư c mong chợ ờ

s th hi n cẽ ể ệ ác ho t đ ng c a đ ng thạ ộ ủ ả ông qua các ho t đ ng liạ ộ ên quan c aủchính ph Củ ác ho t đ ng nạ ộ ày bao g m caồ ̉ các hoạ ột đ ng đ i n i vố ộ à đ iốngo i, cạ ác chính sách kinh t vế à xã h i, cộ ác chính sách giáo d c hay chụ ínhsách liên quan thi t th c đ n đ i s ng cế ự ế ờ ố ông dân Đ để áp ng cứ ác yêu c uầ

c a xủ ã h i, m i m t đ ng s cộ ỗ ộ ả ẽ ó nh ng chữ ương trình hoạ ột đ ng riêng, và

đ ng đả ó s ph i t ch c th c hi n cẽ ả ổ ứ ự ệ ác chương trình hoạ ột đ ng đó

2 Đ ng ch ả ính tr ra đ i t khi n ị ờ ừ ào?

S xu t hiự ấ ện c a củ ác đ ng chả ính tr theo cị ách hi u nh c a chể ư ủ úng ta

v đ ng chề ả ính tr hi n nay, ch đị ệ ỉ ươc bị ế ết đ n sau nh ng năm cu i c a thữ ố ủ ế

k XVII Cho đ n nay, nh ng tỷ ế ữ ài li u l ch s khệ ị ử ông cho chúng ta bi t gì vế ề

đ ng chả ính tr th i kỳ Hy – La Nh ng ngị ờ ữ ười Hy l p c x a lạ ổ ư à nh ngữ

ngườ ên phong trong vi c phi ti ệ át tri n dể ân ch nh ng h cũng khủ ư ọ ông có tổ

ch c nứ ào gi ng nh cố ư ác đ ng chả ính tr hi n nay Ngh vi n c a ngị ệ ị ệ ủ ười La

mã c đ i cổ ạ ó hai nhóm đ i di n cho l i ạ ệ ợ ích c a hai nhủ óm dân c làư

Patricians và Plebeians, nh ng cũng không ph i là đ ng chính tr Trongư ả ả ịnhi u th k , sau s s p đ c a đ ch La mề ế ỷ ự ụ ổ ủ ế ế ã ( năm 476 sau Côngnguyên), ngư i dờ ân châu Âu cũng có bàn lu n v cậ ề ác v n đ chấ ề ính tr ,ị

nh ng khư ông ph i th chả ứ ính tr nh bị ư ây gi ờ

S xu t hi n cuự ấ ệ a ̉ đ ng chả ính tr đ u tiị ầ ên trên th gi i cế ớ ó l bẽ ắ ầt đ u

t nừ ước Anh, trong th i kỳ đờ ược g i lọ à Popish Plot năm 1678, v i hai đ ngớ ả

đ u tiầ ên đư c bi t đ n v i cợ ế ế ớ ái tên là đ ng Whig vả à đ ng Tory.ả

Cái tên Whig và Tory b t đ u xu t hi n nắ ầ ấ ệ ở ước Anh t cu i nh ngừ ố ữnăm 1670, Whig là m t t c trong ti ng Scotland ch nh ng ngộ ừ ổ ế ỉ ữ ườ ố ậi đ i l p

v i chớ ính quy n Cề òn Tory là ch nh ng ngỉ ữ ười Ailen theo Thiên chúa giáo

La mã, là nh ng ngữ ườ ủi ng h nhộ à vua

Nh ng ngữ ười theo đ ng Whig mu n cả ố ó m t đ nh ch đ ki m soộ ị ế ể ể átquy n l c c a Vua Anh, nh ng nh ng ngề ự ủ ư ữ ườ ủi c a đ ng Tory l i mu n duyả ạ ốtrì quy n l c tuy t đ i c a chề ự ệ ố ủ ế ộ đ quân ch ủ Đ ng Tory thả ì mu n cố ó m tộ

v vua m nh m , đ y quy n l c đ cai tr đ t nị ạ ẽ ầ ề ự ể ị ấ ước trong khi đ ng Whigảthì mu n ngố ười dân có nhi u quy n h n trong vi c ki m soề ề ơ ệ ể át các ho tạ

đ ng c a chộ ủ ính quy n.ề

V sau, Ngh vi n Anh đề ị ệ ã n m quy n ki m soắ ề ể át vương quyền, còn

đ ng Whig vả à đ ng Tory đả ã tr thở ành nh ng đ ng đữ ả ượ ổc t ch c ch t ch ứ ặ ẽGiai đo n t năm 1832 – 1846 lạ ừ à giai đo n hạ ình thành h th ng chệ ố ính trị

lưỡng đ ng Anh qu c Năm 1830 đ ng Whig đ i tả ở ố ả ổ ên là đ ng B o th vả ả ủ à

có m t s thay đ i m iộ ố ổ ớ

The Polling (B phi u), b c tranh n i ti ng c a h a sĩ William Hogarth, n m trong b b n b c ỏ ế ứ ổ ế ủ ọ ằ ộ ố ứ tranh “The Humours of an Election” (S h ự ài hư c c a m t cu c b u c ) kh c h a cu c b u c H vi n ớ ủ ộ ộ ầ ử ắ ọ ộ ầ ử ạ ệ Anh năm 1754 h t Oxfordshire Trong b c tranh n ở ạ ứ ày, các ng c vi ứ ử ên c a đ ng Whig v ủ ả à đ ng Tory đang ả lôi kéo c tri b phi u cho m ử ỏ ế ình b ng nhi u th đo n kh ằ ề ủ ạ ác nhau, trong đó có c vi c l ả ệ ôi ngư i b t ờ ị âm

th n v ầ à ngư i s p ch t đi b phi u ờ ắ ế ỏ ế

Tuy nhiên, m t nhộ ánh c a đ ng Whig đủ ả ã tách ra và phát tri n theoể

m t hộ ướng khác và hình thành nên đ ng T do (Liberal) Đ n năm 1918 thả ự ế ì

đ ng T do suy thoả ự ái d n d n Vầ ầ à m t đ ng m i xu t hi n thay th vai trộ ả ớ ấ ệ ế ò

c a đ ng T do, đủ ả ự ó chính là Công đ ng Hiả ện nay, h th ng chính tr Anhệ ố ị

qu c có hai đ ng thay nhau c m quy n (nên các nhà nghiên c u g i là hố ả ầ ề ứ ọ ệ

th ng chính tr lố ị ưỡng đ ng ) là Công đ ng và đ ng B o th ả ả ả ả ủ

Còn t i M , Hamilton vạ ỹ à m t s ngộ ố ườ ủi ng h mu n xộ ố ây d ng m tự ộchính quy n trung ề ương m nh, cho nạ ên, năm 1787, h đọ ã thành l p m t liậ ộ ênminh chính tr và gị ọ ó là đ ng Ngi đ ả ườ ên bang (the Federalists), đây chínhi li

là đ ng chả ính tr đ u tiị ầ ên Hoa Kỳ.ở Năm 1796, m t nhộ óm đ i l p v i quanố ậ ớ

đi m c a Ngể ủ ười liên bang đã t p h p l i dậ ợ ạ ướ ự ãnh đ o c a Thomasi s l ạ ủJefferson, h mu n h n ch quy n l c c a chọ ố ạ ế ề ự ủ ính quy n liề ên bang Cácthành viên trong nhóm này đã g i tọ ên đ ng c a h lả ủ ọ à đ ng C ng hoả ộ à – Dân

ch ủ

Các doanh nhân, ch ngủ ân hàng, các thương nhân ở phía B c thắ ì ngủ

h cho đ ng Ngộ ả ườ ên bang, còn các ch trang tr i nh , ci li ủ ạ ỏ ác nông dân và

th th cợ ủ ông thì ng h cho đ ng C ng hoủ ộ ả ộ à – Dân ch V chủ ề ính sách đ iốngo i thạ ì đ ng Ngả ười liên bang nghiêng v ng h nề ủ ộ ước Anh, trong khi

đ ng C ng hoả ộ à – Dân ch l i ng h cho cu c củ ạ ủ ộ ộ ách m ng Phạ áp Lãnh đ oạ

đ ng Ngả ười liên bang đ u tiầ ên là John Adams, ngư i đờ ã n i ti p Georgeố ếWashington giư ch̃ ưc v T́ ụ ổng th ng Hoa Kỳ Tuy nhiố ên, t năm 1800 đ ngừ ả

Người Liên bang đã b giị ành m t chấ ính quy n bề ơi ̉ đ ng C ng hoả ộ à – Dân

ch Đ ng Ngủ ả ườ ên bang đã ch còn mi li ỉ ộ ố ượt s l ng đ ng viên ít i trongả ỏgiai đo n t năm 1800 đạ ừ ến năm 1820

K t 1820 tr đi, đ i s ng chể ừ ở ờ ố ính tr Hoa Kỳ đị ã có nh ng s thay đ iữ ự ổđáng k , xuể ất hi n thệ êm nhi u quan đi m đ i ch i nhau c a cề ể ố ọ ủ ác chínhkhách trên kh p đ t nắ ấ ước Chính đi u đề ó đã d n t i cu c n i chi n Hoaẫ ớ ộ ộ ế

Kỳ Các ch trang tr i mi n B c, củ ạ ở ề ắ ác nông dân biở ên gi i phớ ía Tây, các

ch ngủ ân hàng và các nhà buôn mi n B c mu n chở ề ắ ố ính quy n liề ên bang

th c hi n m t s chự ệ ộ ố ính sách, trong đó có vi c duy trệ ì ch đ nế ộ ô l ệ

Năm 1828, m t đ ng viộ ả ên c a đ ng C ng hoủ ả ộ à – Dân ch lủ à AndrewJackson đã tham gia ng c T ng Th ng ứ ử ổ ố Ông ta đã thành l p m t đ ng c aậ ộ ả ủriêng mình, tách ra t đ ng C ng hoừ ả ộ à – Dân ch vủ à đ t tặ ên là đ ng Dả ân chủ(Democrats) Nh ng ngữ ười thu c đ ng Ngộ ả ười Liên bang trư c đớ ây đã t pậ

h p cợ ùng nh ng ngữ ười ch ng l i đ ng Dố ạ ả ân ch đaủ thành l̃ ập m t liộ ên minh

g i lọ à Qu c gia C ng hoố ộ à Đ ng nả ày cũng còn đư c g i lợ ọ à đ ng Whig.ả

Năm 1854, sư tranh cãi v ṿ ề ấn đ nề ô l đệ ã ph m t bóng đen lủ ộ ên n nềchính tr Hoa Kỳ Vị ơi ś ự chia r quan đi m trong v n đ duy trẽ ể ấ ề ì hay khôngduy trì ch đ nế ộ ô l đệ ã khi n lế ự ược l ng c a c hai đ ng C ng hoủ ả ả ộ à và đ ngảWhig bi phân rã C̣ ũng trong năm này, l c lự ượng ch ng laố i vi c duy trì cḥ ệ ế

đ nộ ô l đệ ã liên minh v i l c lớ ự ượng g i lọ à Đ t t do đ thấ ự ể ành l p m t đ ngậ ộ ả

l y tấ ên là Đ ng C ng hoả ộ à (Republican Party)

Lúc này Hoa Kỳ g m r t nhi u đ ng chồ ấ ề ả ính tr , l ch s ghi nh n giaiị ị ử ậ

đo n nạ ày Hoa Kỳ có 6 đ ng chả ính tr khị ác nhau, tuy nhiên sau cu c Đ i suyộ ạ

thoái 1929 – 1933, Hoa Kỳ đã chuy n sang giai đo n lể ạ ưỡng đ ng chi ph iả ốtoàn b n n chộ ề ính tr Hoa Kỳ dị ù v n cẫ òn có nh ng đ ng chữ ả ính tr khị ác cùng

t n t i Cho đ n nay, m c dù có nhi u đ ng chính tr cùng t n t i, nh ngồ ạ ế ặ ề ả ị ồ ạ ư

th c ch t Hoa Kỳ ch là h th ng chính tr lự ấ ỉ ệ ố ị ưỡng đ ng, v i hai đ ng thayả ớ ảnhau và c nh tranh v i nhau đ c m quy n là đ ng Dân ch và đ ng C ngạ ớ ể ầ ề ả ủ ả ộhòa

Còn t i Đ c, quạ ứ á trình xu t hi n đ ng chấ ệ ả ính tr b t đ u t th kị ắ ầ ừ ế ỷXIX Kh i đ u, cở ầ ác đ ng chả ính tr Đ c thu c v b n nhị ở ứ ộ ề ố óm, bao g m: Tồ ự

do, B o th , Xả ủ ã h i vộ à Thiên chúa giáo Sau này cùng v i quớ á trình côngnghi p hệ óa và phát tri n để ô th , d n t i s l n m nh c a giai c p cị ẫ ớ ự ớ ạ ủ ấ ông nhân

Đ c D i s nh h ng cu

ở ứ ướ ự ả ưở a h̉ ọc thuy t Marx vế à b i c nh ra đ i c aố ả ờ ủnhi u đ ng xề ả ã h i cộ ở ác nư c chớ âu Âu lúc đó, m t đ ng xộ ả ã h i v i tộ ớ ên g iọ

là Đ ng Xả ã h i Dộ ân ch c a Củ ủ ông nhân (Social Democratic Workers Party)

đư c thợ ành l p năm 1869, đậ ây là đ ng chính tr đ u tiên Đ c Tuy v y,ả ị ầ ở ứ ậcho đ n nay, h th ng chính tr c a Đ c đang có 7 đ ng chính tr , bao g m:ế ệ ố ị ủ ứ ả ị ồLiên minh Dân ch Thiên chúa giáo; đ ng Dân ch xã h i; đ ng Dân ch tủ ả ủ ộ ả ủ ựdo; đ ng Xanh; đ ng Cánh t ; Liên minh Xã h i Thiên chúa giáo; đ ng H iả ả ả ộ ả ả

t c.ặ

T i Pháp, sau cu c Đ i cách m ng Pháp năm 1789, đã d n đ n vi cạ ộ ạ ạ ẫ ế ệthành l p các đ ng chính tr , ậ ả ị Phở áp hi n nay bao g m 6 đ ng chệ ồ ả ính tr khị ácnhau

Sau đó, nh hả ưởng c a n n dân ch phủ ề ủ ương Tây cùng v i vi c th cớ ệ ự

hi n các chệ ương trình b u c đã lan r ng đ n nhi u n i trên th gi i Tầ ử ộ ế ề ơ ế ớ ừTây âu cho t i B c M , cũng nh nhi u qu c gia t i châu M La tinh vàớ ắ ỹ ư ề ố ạ ỹchâu A, n n dân ch đề ủ ượ ổc t ch c th c hi n d a trên s c nh tranh c aứ ự ệ ự ự ạ ủcác đ ng chính tr đã tr thành m t khuôn m u cho các th ch chính trả ị ở ộ ẫ ể ế ịkhác h c t p và xây d ng Nh ng m t s nọ ậ ự ư ở ộ ố ướ ạc t i khu v c Đông Âuựcùng v i Nga và Trung Qu c đã thay đ i t m t qu c gia quân ch tuy tớ ố ổ ừ ộ ố ủ ệ

đ i sang m t h th ng chính tr d a trên m t đ ng duy nh t c m quy n.ố ộ ệ ố ị ự ộ ả ấ ầ ề

Trong quá trình công nghi p hóa và hi n đ i hóa phát tri n m nh mệ ệ ạ ể ạ ẽtrên th gi i, các h th ng chính tr đ c đ ng Đông Âu đã th t b i trongế ớ ệ ố ị ộ ả ở ấ ạ

vi c duy trì phát tri n kinh t qu c gia, trong khi đó các h th ng chính trệ ể ế ố ệ ố ị

lưỡng đ ng và đa đ ng c a các nả ả ủ ước phương Tây l i đ t đạ ạ ược nhi u thànhề

t u l n trong quá trình phát tri n Cho đ n cu i nh ng năm 1980, trự ớ ể ế ố ữ ướ ực s

th t b i c a mô hình chính tr đ c đ ng, sau s ki n b c tấ ạ ủ ị ộ ả ự ệ ứ ường Berlin s pụ

đ năm 1989, nhi u qu c gia Đông Âu đã ph i chuy n t ch đ đ c đ ngổ ề ố ả ể ừ ế ộ ộ ảsang ch đ đa đ ng đ ki n t o và phát tri n n n dân ch Cũng trongế ộ ả ể ế ạ ể ề ủ

th i gian này, nhi u qu c gia châu A cũng nh châu Phi đã ph i ch u nhi uờ ề ố ư ả ị ề

áp l c trong vi c dân ch hóa h th ng chính tr c a h ự ệ ủ ệ ố ị ủ ọ

3 Lu t v đ ng ch ậ ề ả ính tr trong n n d ị ề ân ch v ủ à th ch ph ể ế áp quy n ề

Dân ch vủ à pháp quy n: hai m t c a m t ch nh thề ặ ủ ộ ỉ ể

Mu n qu n tr t t m t qu c gia, hai tr c t quan tr ng chố ả ị ố ộ ố ụ ộ ọ ính là n nềdân ch vủ à th ch phể ế áp quy n Hai y u t nề ế ố ày là hai m t c a m t ch nhặ ủ ộ ỉ

th , khể ông th cể ó cái này mà không có cái kia

Dân ch chính là vi c th a nh n r ng rãi m t c u trúc nhà nủ ệ ừ ậ ộ ộ ấ ước v iớ

đ y đ tính ch t c a m t nhà nầ ủ ấ ủ ộ ước qu n tr xã h i t t, trong đó, đ m b oả ị ộ ố ả ả

s t do và công b ng trong ho t đ ng ng c và b u c Chính đi u nàyự ự ằ ạ ộ ứ ử ầ ử ề

s đem l i m t l i ích l n lao thông qua vi c s mang l i nh ng thay đ iẽ ạ ộ ợ ớ ệ ẽ ạ ữ ổquan tr ng cho qu c gia v i nh ng ý tọ ố ớ ữ ưởng chính tr m i.ị ớ

Tương t nh v y, m t nhà nự ư ậ ộ ước dân ch s ph i có m t chínhủ ẽ ả ộquy n ch u trách nhi m trề ị ệ ước công chúng và minh b ch trong quá trình banạhành các quy t sách, quy t đ nh chính tr Dân ch s giúp cung c p m t sế ế ị ị ủ ẽ ấ ộ ự

qu n tr t t đ i v i s c nh tranh gi a các nhóm tôn giáo, dân t c và các l iả ị ố ố ớ ự ạ ữ ộ ợích văn hóa m t cách lâu dài và hòa bình S qu n tr t t này th hi n ộ ự ả ị ố ể ệ ở

vi c quá trình c nh tranh này s di n ra v i các r i ro trong các l i ích xungệ ạ ẽ ê ớ ủ ợ

đ t s di n ra m c t i thi u B i nh ng xung đ t l i ích này n u khôngộ ẽ ê ở ứ ố ể ở ữ ộ ợ ế

được gi i quy t khéo léo và n th a, s d n t i s c n tr cho quá trìnhả ế ổ ỏ ẽ ẫ ớ ự ả ởphát tri n đ t nể ấ ước

Nh ng ch b n thân dân ch không đ giúp cho m t nhà nư ỉ ả ủ ủ ộ ước qu nả

tr t t M t nhà nị ố ộ ước qu n tr t t c n nhi u h n ch là dân ch v i vi cả ị ố ầ ề ơ ỉ ủ ớ ệ

b u c , ng c t do hay đ n thu n là s phát tri n trong các đ ng chínhầ ử ứ ử ự ơ ầ ự ể ả

tr M t đi u quan tr ng vô cùng đó là các cam k t cho nguyên t c phápị ộ ề ọ ế ắquy n N u không có pháp quy n, s không có đ t s ng cho dân ch M iề ế ề ẽ ấ ố ủ ố

tương tác quan tr ng gi a dân ch và pháp quy n đã đọ ữ ủ ề ược th hi n trongể ệTuyên b Thiên niên k c a Liên H p Qu c: “chúng tôi s h t s c n l cố ỷ ủ ợ ố ẽ ế ứ ỗ ựcho vi c thúc đ y dân ch và tăng cệ ẩ ủ ường s c m nh c a pháp quy n”.ứ ạ ủ ề

M c dù khái ni m pháp quy n (rule of law) đặ ệ ề ược hi u khác nhau, tuyểnhiên, v c b n, khái ni m v pháp quy n th hi n m i quan h gi a lu tề ơ ả ệ ề ề ể ệ ố ệ ữ ậpháp và chính quy n Trong h th ng pháp lu t c a các qu c gia phát tri nề ệ ố ậ ủ ố ểtrên th gi i, nh Canada ch ng h n, pháp quy n đế ớ ư ẳ ạ ề ược th hi n trên haiể ệ

phương di n: “Th nh t, t t c m i cá nhân đ u bình đ ng trệ ứ ấ ấ ả ọ ề ẳ ước pháp

lu t, cho dù cá nhân đó đang n m gi v tr nào đó trong xã h i; Th hai,ậ ắ ữ ị ị ộ ứ

b n thân nhà nả ước cũng b ràng bu c b i pháp lu t do chính mình ban hànhị ộ ở ậ

và ph i tuân th pháp lu t đó Không m t cá nhân nào b k t án n u đóả ủ ậ ộ ị ế ếkhông ph i là phán quy t c a m t tòa án h p pháp Nói m t cách khác, t tả ế ủ ộ ợ ộ ấ

c các ho t đ ng c a các c quan nhà nả ạ ộ ủ ơ ước đ u ph i tuân th pháp lu t”.ề ả ủ ậ

M t th ch pháp quy n luôn đòi h i s c m nh c a lu t pháp thộ ể ế ề ỏ ứ ạ ủ ậ ể

hi n qua vi c tôn tr ng Hi n pháp và lu t pháp trong xã h i Theo đó, cácệ ệ ọ ế ậ ộ

đ ng chính tr cũng ph i t n t i và ho t đ ng trong khuôn kh quy đ nh c aả ị ả ồ ạ ạ ộ ổ ị ủ

hi n pháp và lu t pháp qu c gia nói chung.ế ậ ố

lu t pháp c a m t qu c gia Trong m t th ch pháp quy n, lu t v đ ngậ ủ ộ ố ộ ể ế ề ậ ề ảchính tr cung c p m t khung kh pháp lý cho ho t đ ng c a các đ ngị ấ ộ ổ ạ ộ ủ ảchính tr , nh ng nó cũng là phị ư ương ti n đ h n ch s l m quy n c a cácệ ể ạ ế ự ạ ề ủ

đ ng chính tr đang c m quy n.ả ị ầ ề

Theo Richard S Katz c a đ i h c John Hopkin thì các ch đ nh c aủ ạ ọ ế ị ủ

lu t v đ ng đậ ề ả ược thi t l p b i 3 m c tiêu c b n:ế ậ ở ụ ơ ả

Th nh t, là đ xác đ nh ro ai ho c c quan nào s có quy n đứ ấ ể ị ặ ơ ẽ ề ượccông nh n là m t đ ng chính tr ? Đi u này s bao hàm nhi u khía c nh.ậ ộ ả ị ề ẽ ề ạ

M t, độ ể ể ki m soát quá trình liên quan đ n b u c , ng c cũng nh gi iế ầ ử ứ ử ư ảquy t các tranh ch p ho c sai ph m trong quá trình b u c , ng c này.ế ấ ặ ạ ầ ử ứ ửKhía c nh th hai là xác đ nh ro và ki m soát các v n đ liên quan đ n tàiạ ứ ị ể ấ ề ếchính và truy n thông c a t ch c chính tr đó Ví d nh trong Lu t cề ủ ổ ứ ị ụ ư ậ ơ

b n c a nả ủ ước Đ c (German Basic Law) quy đ nh ro: “Các đ ng chính trứ ị ả ị

ph i tham gia vào vi c thi t l p ý chí chính tr cho nhân dân” Khía c nhả ệ ế ậ ị ạ

th ba liên quan đ n vai trò c a đ ng chính tr đó đ i v i nhà nứ ế ủ ả ị ố ớ ước

Th hai, là thiứ ế ật l p m t khung kh pháp lý cho các ho t đ ng liênộ ổ ạ ộquan c a đ ng chính tr N u thi u v ng m t h th ng lu t v đ ng chínhủ ả ị ế ế ắ ộ ệ ố ậ ề ả

tr , s d n t i ho c là đ ng chính tr c m quy n tr nên l m quy n ho cị ẽ ẫ ớ ặ ả ị ầ ề ở ạ ề ặ

đ ng chính tr ch đả ị ỉ ược coi nh m t t ch c bình thư ộ ổ ứ ường nh b t kỳ các tư ấ ổ

ch c nào khác trong xã h i Cho nên, n u có m t h th ng lu t v đ ngứ ộ ế ộ ệ ố ậ ề ảchính tr đ y đ , m t m t s đ cao vai trò chính tr c a đ ng đó, nh ngị ầ ủ ộ ặ ẽ ề ị ủ ả ư

m t khác cũng h n ch s l m d ng quy n l c c a đ ng chính tr đ i v iặ ạ ế ự ạ ụ ề ự ủ ả ị ố ớnhà nước và xã h i.ộ

Th ba, là đ đi u ch nh các cách th c ho t đ ng trong n i b đ ng,ứ ể ề ỉ ứ ạ ộ ộ ộ ảngăn ng a và h n ch s l m quy n ngay trong n i b c a đ ng chính trừ ạ ế ự ạ ề ộ ộ ủ ả ịđó

b) Lu t v đ ng ch ậ ề ả ính tr c n quy đ nh nh ng g ị ầ ị ữ ì?

Khái ni m lu t v đ ng chính tr đệ ậ ề ả ị ược hi u r t khác nhau, tùy theoể ấ

t ng b i c nh qu c gia và ý ki n cá nhân c a t ng h c gi Tuy nhiên, hi uừ ố ả ố ế ủ ừ ọ ả ể

m t cách chung nh t, lu t v đ ng chính tr là m t b ph n trong lu t phápộ ấ ậ ề ả ị ộ ộ ậ ậ

c a m t qu c gia liên quan đ n vi c quy đ nh nh ng gì m t đ ng chính trủ ộ ố ế ệ ị ữ ộ ả ị

được phép làm ho c không đặ ược phép làm Thông thường, các lu t này sậ ẽquy đ nh v vi c thành l p đ ng, cách th c t ch c và ho t đ ng c a đ ngị ề ệ ậ ả ứ ổ ứ ạ ộ ủ ảchính tr ị

Richard S Katz cũng cho r ng lu t v đ ng chính tr c a m t qu cằ ậ ề ả ị ủ ộ ốgia c n ph i quy đ nh v ba lĩnh v c nh sau:ầ ả ị ề ự ư

 * Các quy đ nh v vi c thành l p, t ch c m t đ ng chính trị ề ệ ậ ổ ứ ộ ả ịnào đó

 * Các quy đ nh đi u ch nh nh ng ho t đ ng c a đ ng chính trị ề ỉ ữ ạ ộ ủ ả ịđó

 * Đ m b o các ho t đ ng c a các đ ng chính tr ph i tuân thả ả ạ ộ ủ ả ị ả ủcác quy đ nh c a pháp lu tị ủ ậ

Cũng theo Richard Katz, lu t v đ ng chính tr đậ ề ả ị ược hi u là “các quyể

đ nh c a nhà nị ủ ước nh m đi u ch nh và xác đ nh quy ch pháp lý c a đ ngằ ề ỉ ị ế ủ ảchính tr đôi khi là các quy đ nh nh m đi u ch nh t cách pháp lý c a cácị ị ằ ề ỉ ư ủthành viên đ ng đó, đ ng chính tr đó s ph i t ch c nh th nào, cácả ả ị ẽ ả ổ ứ ư ế

đ ng đó có th ti n hành các chi n d ch c a h ra sao, làm th nào đ đ ngả ể ế ế ị ủ ọ ế ể ả

đó ki m soát để ược ngu n tài chính đóng góp”.ồ

Tên g i c a lu t v các đ ng chính tr này tùy thu c vào m i m tọ ủ ậ ề ả ị ộ ỗ ộ

qu c gia, có th g i là Lu t v đ ng chính tr ( Law on Political Parties)ố ể ọ ậ ề ả ị

nh Đ c, ho c Đ o lu t v đ ng chính tr (Political Parties Act) nh ư ở ứ ặ ạ ậ ề ả ị ư ởHàn Qu c Tuy nhiên, thông thố ường, các lu t này ch y u bao g m các quyậ ủ ế ồ

đ nh v b u c , th c hi n các chi n d ch ho t đ ng c a đ ng và v n đ tàiị ề ầ ử ự ệ ế ị ạ ộ ủ ả ấ ềchính cho s ho t đ ng c a đ ng đó.ự ạ ộ ủ ả

Theo m t nghiên c u c a các h c gi Hà Lan cho bi t, k t nămộ ứ ủ ọ ả ế ể ừ

1944 đ n năm 2010 trong s 33 qu c gia châu Âu, có 20 qu c gia đãế ố ố ở ốthông qua lu t v đ ng chính tr , bao g m: Ao, Bungari, Croatia, C ng hòaậ ề ả ị ồ ộ

Séc, Estonia, Ph n Lan, Đ c, Hungari, Latvia, Lithuania, Na uy, Ba Lan, Bầ ứ ồĐào Nha, Rumani, Serbia, Slovakia, Slovenia, Tây Ban Nha, Ukraina và Anh

Qu c Theo nh n xét c a Bértoa, Piccio & Rashkova trong bài vi t “Partyố ậ ủ ếLaw in Comparative Perspective” thì quá trình xu t hi n lu t v đ ng chínhấ ệ ậ ề ả

tr châu Âu có th chia làm 3 giai đo n Giai đo n đ u tiên bao g m Đ c,ị ở ể ạ ạ ầ ồ ứ

Ph n Lan và Ao, ba qu c gia này đã xây d ng n n dân ch t n a đ u c aầ ố ự ề ủ ừ ử ầ ủ

th k XX Giai đo n th hai là s ra đ i c a lu t v đ ng chính tr c aế ỷ ạ ứ ự ờ ủ ậ ề ả ị ủTây Ban Nha và B Đào Nha Giai đo n th ba là s s p đ c a mô hìnhồ ạ ứ ự ụ ổ ủ

ch nghĩa xã h i v i s n m quy n c a đ ng c ng s n các nủ ộ ớ ự ắ ề ủ ả ộ ả ở ước Đông

Âu, các qu c gia này sau khi đo n tuy t v i đ ng c ng s n đã chuy n sangố ạ ệ ớ ả ộ ả ểxây d ng mô hình dân ch , b t đ u v i Hungary thông qua lu t v đ ngự ủ ắ ầ ớ ậ ề ả

c a h năm 1989.ủ ọ

4 Các mô hình lu t v đ ng ch ậ ề ả ính tr tr ị ên th gi i ế ớ

Theo nghiên c u c a Keneth Janda trong cứ ủ ông trình có t a đ “Đ ngự ề ảchính tr trong khung c nh lị ả ý thuy t vế à th c ti n” đự ê ã khái quát có 5 lo i mạ ôhình cho lu t v đ ng chậ ề ả ính tr trị ên th gi i nh sau: Mế ớ ư ô hình c m đoấ án;

mô hình ch p thu n; mấ ậ ô hình phát tri n; mể ô hình b o v ; vả ệ à mô hình quy

đ nh.ị

a) Mô hình c m đoán â

Hi n nay trên th gi i, mô hình c m đoán đang t n t i m t s qu cệ ế ớ ấ ồ ạ ở ộ ố ốgia, cho dù các t ng “b t h p pháp” ho c “ngoài vòng pháp lu t” khôngừ ữ ấ ợ ặ ậ

h xu t hi n trong h th ng lu t pháp v đ ng c a các qu c gia này N uề ấ ệ ệ ố ậ ề ả ủ ố ếcác nhà nước mu n “đ t m t đ ng chính tr nào đó ra ngoài vòng phápố ặ ộ ả ị

lu t”, các nhà nậ ước này có xu hướng t ch i ho c không th a nh n đ a vừ ố ặ ừ ậ ị ịpháp lý c a đ ng đó M t cách thủ ả ộ ường g p là các qu c gia không quy đ nhặ ố ị

v đ ng chính tr trong Hi n pháp c a h Tuy nhiên, n u ch không nh cề ả ị ế ủ ọ ế ỉ ắ

t i đ ng chính tr trong hi n pháp ch a đ đ nh n xét đó là mô hình theoớ ả ị ế ư ủ ể ậ

d ng này.ạ

Theo m t th ng kê c a t ch c Freedom House năm 2004 thì Hi nộ ố ủ ổ ứ ếpháp c a các qu c gia bao g m: Grenada, Ireland, Jamaica, Japan và Hoa Kỳủ ố ồtuy không có các quy đ nh v đ ng chính tr trong Hi n pháp nh ng đị ề ả ị ế ư ược

tr khác ho t đ ng Nh trong đi u 28 Hi n pháp c a Turmenikistan quyị ạ ộ ư ề ế ủ

đ nh: “ M i công dân đ u có quy n thành l p đ ng chính tr và các t ch cị ọ ề ề ậ ả ị ổ ứcông c ng khác trong khuôn kh quy đ nh c a Hi n pháp và pháp lu t ”.ộ ổ ị ủ ế ậTuy nhiên, Freedom House l i x p m c đ t do ho t đ ng c a các đ ngạ ế ứ ộ ự ạ ộ ủ ảchính tr t i qu c gia này dị ạ ố ở ưới các nước Trung đông nh Qatar, Tunisia vàư

r p Saudi

A ậ

M t s Hi n pháp c a các n n dân ch cho dù không nh c gì t iộ ố ế ủ ề ủ ắ ớ

vi c t do ho t đ ng cho các đ ng chính tr , nh ng nh v y không có nghĩaệ ự ạ ộ ả ị ư ư ậ

là không th c hi n s t do y trong th c t ự ệ ự ự ấ ự ế

Ta có th so sánh gi a Tu chính án th nh t c a Hi n pháp Hoa kỳ vàể ữ ứ ấ ủ ế

đi u 39 c a Hi n pháp r p Saudi Tu chính án th nh t trong Hi n phápề ủ ế A ậ ứ ấ ế

Hoa Kỳ nêu: “Ngh vi n không làm luị ệ ậ ể ôn x ng st đ t ư ự khai l p m t tậ ộ ôngiáo, ho c ngăn c m s t do hặ ấ ự ự ành đ o, ho c h n ch t do ngạ ặ ạ ế ự ôn lu n,ậ

ho c t do bặ ự áo chí, ho c quy n c a ngặ ề ủ ườ ân đư c h i h p trong hi d ợ ộ ọ òa bình

và quy n yề êu sách chính ph v vi c s a sai nh ng b t củ ề ệ ử ữ ấ ông” Còn đi u 39ề

Hi n pháp r p Saudi nêu: “ Thông tin, công b và t t c các phế A ậ ố ấ ả ương ti nệthông tin đ i chúng khác ph i s d ng nh ng ngôn t chu n m c và trongạ ả ử ụ ữ ừ ẩ ựquy đ nh c a pháp lu t, và ph i góp ph n giáo d c m i ngị ủ ậ ả ầ ụ ọ ười và thúc đ yẩ

s th ng nh t T t c nh ng hành vi nào giúp đ , khuy n khích cho vi cự ố ấ ấ ả ữ ỡ ế ệ

n i lo n, chia cách ho c gây t n h i đ n an ninh qu c gia cũng nh cácổ ạ ặ ổ ạ ế ố ư

m i quan h công c ng hay là xúc ph m đ n các quy n và nhân ph m c aố ệ ộ ạ ế ề ẩ ủ

người khác s b nghiêm tr Các đ o lu t c a nhà nẽ ị ị ạ ậ ủ ướ ẽc s quy đ nh c thị ụ ể

v v n đ này”.ề ấ ề

Trong c hai văn b n này, ta th y, đ u không nh c t i các đ ng chínhả ả ấ ề ắ ớ ả

tr , tuy nhiên, các đ ng chính tr s đị ả ị ẽ ược b o v quy n t do ngôn lu n, tả ệ ề ự ậ ự

do h i h p, và t do c nh tranh theo quy đ nh t i Tu chính án th nh t c aộ ọ ự ạ ị ạ ứ ấ ủ

Hi n pháp Hoa Kỳ Còn t i đi u 39 Hi n pháp r p Saudi thì không ch pế ạ ề ế A ậ ấ

nh n các hành vi khuy n khích vi c gây m t đoàn k t và nh hậ ế ệ ấ ế ả ưởng đ nế

vi c th ng nh t trong đ t nệ ố ấ ấ ước Mà r t có th , đ ng c m quy n s sấ ể ả ầ ề ẽ ử

d ng b máy nhà nụ ộ ước đ ngăn c n và cáo bu c các ch trích t các đ ngể ả ộ ỉ ừ ảchính tr đ i l p là vi ph m quy đ nh này.ị ố ậ ạ ị

Thêm n a, m t s qu c gia đ t ngoài vòng pháp lu t v i m t s lo iữ ộ ố ố ặ ậ ớ ộ ố ạhình đ ng chính tr , ví d nh lu t pháp v đ ng chính tr c a 6 qu c gia,ả ị ụ ư ậ ề ả ị ủ ốbao g m Angeri, Ba Lan, B Bi n Ngà, Hà Lan, Senegal và Ý c m m t sồ ờ ể ấ ộ ố

lo i hình đ ng chính tr t n t i và ho t đ ng Đó là các đ ng chính tr liênạ ả ị ồ ạ ạ ộ ả ịquan đ n các hành vi làm l ch l c xã h i, b nế ệ ạ ộ ị ước ngoài thao túng và sử

d ng b o l c Đi u 12 Hi n pháp Ý quy đ nh: “c m tái l p các đ ng phátụ ạ ự ề ế ị ấ ậ ảxít, cho dù dưới b t kỳ hình th c nào” Lu t v đ ng theo mô hình nàyấ ứ ậ ề ả

thường ch h n ch m t s lo i hình đ ng chính tr nào đó cũng nh m tỉ ạ ế ộ ố ạ ả ị ư ộ

s ho t đ ng nào đó c a đ ng chính tr ch không h n ch t t c các đ ngố ạ ộ ủ ả ị ứ ạ ế ấ ả ả

ho c t t c các ho t đ ng c a các đ ng chính tr ặ ấ ả ạ ộ ủ ả ị

b) Mô hình ch p thu n â ậ

Là mô hình lu t v đ ng chính tr mà cho phép các đ ng chính tr t nậ ề ả ị ả ị ồ

t i và ho t đ ng mà không c n có các quy đ nh c th v t cách thànhạ ạ ộ ầ ị ụ ể ề ưviên c a các đ ng đó, cũng nh đ ng chính tr đó đủ ả ư ả ị ượ ổc t ch c nh thứ ư ếnào, vi c l a ch n các ng viên trong đ ng đệ ự ọ ứ ả ược th c hi n ra sao, các v nự ệ ấ

đ tài chính c a đ ng đề ủ ả ược th c thi nh th nào.ự ư ế

Mô hình này còn được g i là mô hình lassez faire t c là đ m c choọ ứ ể ặ

t ho t đ ng Tuy nhiên, t ho t đ ng ph i đự ạ ộ ự ạ ộ ả ược hi u là trong khuôn khể ổ

nh t đ nh c a pháp lu t M t ví d c th c a mô hình này là Hi n phápấ ị ủ ậ ộ ụ ụ ể ủ ế

c a Andorra – m t qu c gia nh Tây Nam châu Âu Trong đi u 26 c aủ ộ ố ỏ ở ề ủ

Hi n pháp Andorra quy đ nh: “T t c các công dân Andorra đ u có quy nế ị ấ ả ề ề

t do thành l p các đ ng phái chính tr Các tính năng và vi c t ch c cácự ậ ả ị ệ ổ ứ

đ ng phái chính tr này ph i tuân th nguyên t c dân ch Các ho t đ ngả ị ả ủ ắ ủ ạ ộ

c a các đ ng phái chính tr này ph i tuân th lu t pháp Các hành vi ngănủ ả ị ả ủ ậ

c n ho t đ ng c a các đ ng phái chính tr s ph i ch u trách nhi m trả ạ ộ ủ ả ị ẽ ả ị ệ ướctòa án”

Nhi u qu c gia theo mô hình lu t v đ ng chính tr ki u này đã thi tề ố ậ ề ả ị ể ế

l p các quy đ nh đ ngăn ng a các nhóm ho t đ ng vũ trang, ví d nhậ ị ể ừ ạ ộ ụ ưtrong Hi n pháp c a Estonia, m c dù ch có duy nh t m t đi u kho n quyế ủ ặ ỉ ấ ộ ề ả

đ nh liên quan đ n đ ng chính tr , đi u 48, quy đ nh v “quy n thamị ế ả ị ở ề ị ề ềgia” , nh ng l i có các quy đ nh kem theo đ nh m h n ch m t s v n đư ạ ị ể ằ ạ ế ộ ố ấ ề

được trang b quân s ho c ti n hành các ho t đ ng quân s c n ph i đápị ự ặ ế ạ ộ ự ầ ả

ng nh ng quy đ nh đ c bi t, vi c đ ng ý các yêu c u đ c bi t này ph i

ứ ữ ị ặ ệ ệ ồ ầ ặ ệ ảtuân th các quy đ nh c a pháp lu t.ủ ị ủ ậ