CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TIẾP NHẬN, GIẢI QUYẾT TIN BÁO, TỐ GIÁC VỀ TỘI PHẠM TRONG CÁC VỤ ÁN XÂM HẠI TÌNH DỤC NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI Giới thiệu Chương 1 Với chương đầu tiên của đề tà
Một số khái niệm cơ bản
Xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
Theo Điều 1 của Công ước quyền trẻ em 1989 (CRC), trẻ em được định nghĩa là người dưới 18 tuổi trừ khi pháp luật quy định độ tuổi thành niên sớm hơn Ở Việt Nam, Luật Trẻ em 2016 quy định trẻ em là người dưới 16 tuổi, nên độ tuổi này sớm hơn so với quy định quốc tế Tuy nhiên, người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi vẫn được xem là chưa thành niên theo Bộ luật dân sự 2015, nghĩa là họ chưa có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, phản ánh sự chưa phát triển toàn diện về thể chất và tinh thần Cả hai nhóm đối tượng này đều có nguy cơ bị tác động tiêu cực nếu trở thành nạn nhân của hành vi xâm hại tình dục trẻ em (XHTD) Hiện pháp luật Việt Nam chưa có quy định riêng về định nghĩa hành vi XHTD đối với người dưới 18 tuổi, nhưng tại Thông tư 43/2021/TT-BCA, quy định về hành vi xâm hại người dưới 18 tuổi đã chứa đựng ý nghĩa về XHTD trong độ tuổi này.
Các hành vi xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự và nhân phẩm của người dưới 18 tuổi, bao gồm hiếp dâm, cưỡng dâm, dâm ô, giao cấu hoặc các hành vi quan hệ tình dục khác với người dưới 16 tuổi, cùng việc sử dụng trẻ em dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm Ngoài ra, còn có các hành vi xâm hại khác đối với người dưới 18 tuổi theo quy định của Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung) nhằm bảo vệ quyền trẻ em và ngăn chặn các hành vi tội phạm liên quan.
5 Convention on the Rights of the Child 1989
Thông tư 43/2021/TT-BCA quy định rõ trách nhiệm của lực lượng Công an nhân dân trong việc thực hiện các trình tự, thủ tục tố tụng hình sự thân thiện khi tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố, và điều tra các vụ án xâm hại trẻ em dưới 18 tuổi Trước đó, các quy định tại khoản 1 Điều 2 Nghị quyết 06/2019/NQ-HĐTP và khoản 8 Điều 4.8 Luật Trẻ em 2016 đều xác định các khái niệm liên quan như “XHTD trẻ em” hay “XHTD người dưới 16 tuổi” Nhìn chung, bản chất của hành vi xâm hại người dưới 18 tuổi được khái quát một cách rõ ràng và đầy đủ, nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ trẻ em trước các hành vi xâm hại.
Xâm Hại Tình Dục đối với người dưới 18 tuổi là hình thức xâm hại nghiêm trọng, có thể gây tổn thương về thể chất và tinh thần của người chưa thành niên Hành vi này không chỉ xâm phạm tính mạng, sức khỏe mà còn làm tổn hại đến danh dự và nhân phẩm của đối tượng bị xâm hại, gây hậu quả nghiêm trọng đến sự phát triển toàn diện của trẻ em và thanh thiếu niên.
Thứ hai, XHTD có thể xuất hiện dưới nhiều dạng như cưỡng bức bằng vũ lực hoặc đe dọa, hoặc có sự đồng thuận ý chí từ người dưới 18 tuổi do bị lôi kéo, dụ dỗ, hứa hẹn lợi ích vật chất và phi vật chất theo khoản 1 Điều 2.1 Nghị quyết 06/2019/NQ-HĐTP Đối với dạng cưỡng bức, người thực hiện sử dụng sức mạnh thể chất để buộc nạn nhân tuân theo ý muốn của mình mà không có sự lựa chọn tự do, còn dạng lôi kéo hoặc dụ dỗ, nạn nhân tự chấp thuận để tội phạm xảy ra, dù trong thực tế, họ vẫn chưa đủ trưởng thành về mặt sinh học và năng lực hành vi dân sự theo pháp luật Vì vậy, họ dễ bị tác động từ người khác do chưa nhận thức đầy đủ và đúng đắn về hành vi của mình Tuy nhiên, các hành vi XHTD nêu trên đều bị luật pháp và đạo đức xã hội nghiêm cấm.
Các tội phạm xâm hại người dưới 18 tuổi có hình thức đa dạng, nhưng thường chia sẻ những đặc điểm chung như hành vi mang tính chất tình dục để thỏa mãn nhu cầu sinh lý Mức độ nguy hiểm của các hành vi được quy định rõ ràng theo quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành, phù hợp với từng tội danh Đối tượng xâm hại được phân thành bốn nhóm nhỏ dựa trên độ tuổi: dưới 10 tuổi, từ 10 đến dưới 13 tuổi, từ 13 đến dưới 16 tuổi, và từ 16 đến dưới 18 tuổi, mỗi nhóm có đặc điểm nhận diện riêng về tính chất và mức độ nguy hiểm.
Hiện nay, các văn bản pháp lý liên quan đến XHTD trẻ dưới 18 tuổi còn tồn tại một số điểm thiếu sót cần điều chỉnh Cụ thể, Luật Trẻ em 2016 và Nghị quyết 06/2019/NQ-HĐTP chưa quy định rõ hành vi “quan hệ tình dục khác” là XHTD trẻ em, điều này không phù hợp vì Điều 145 Bộ luật Hình sự đã có quy định về tội danh cho hành vi này Trong khi đó, Thông tư 43/2021/TT-BCA đã đề cập đến “thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác” và sử dụng cụm từ “các hành vi xâm hại khác đối với người dưới 18 tuổi” để dẫn chiếu đến các tội danh trong Bộ luật Hình sự Tuy nhiên, Thông tư này vẫn còn những điểm chưa phù hợp khi định nghĩa thuật ngữ “xâm hại người dưới 18 tuổi” theo góc độ của Bộ luật Hình sự hiện hành, dẫn đến các quy định trùng lặp giữa “hiếp dâm người dưới 18 tuổi” và “giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục”.
Nghị quyết 06/2019/NQ-HĐTP hướng dẫn áp dụng các quy định tại Điều 141 đến Điều 147 của Bộ luật Hình sự về các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi Điều này giúp đảm bảo việc xét xử các vụ án xâm hại trẻ em được thực hiện đúng quy định của pháp luật, nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền và lợi ích của trẻ em Nghị quyết cung cấp hướng dẫn cụ thể cho các cơ quan tố tụng trong quá trình xử lý các vụ án xâm hại tình dục trẻ em, góp phần nâng cao chất lượng xét xử và đảm bảo công bằng Thông qua việc áp dụng Nghị quyết, các cơ quan chức năng sẽ có căn cứ rõ ràng để xử lý các hành vi xâm hại trẻ em, góp phần giảm thiểu các tình huống phạm tội và bảo vệ tốt hơn quyền trẻ em trong xã hội.
Theo nghiên cứu của 8 Trần Ngọc Hoàng Quân, Hồ Thị Xuân Hoàng và Nguyễn Phạm Xuân Thy (2021), thủ tục giải quyết các vụ án xâm hại tình dục trẻ em dưới 16 tuổi đòi hỏi sự chú trọng đặc biệt để đảm bảo quyền lợi của nạn nhân Nghiên cứu này cung cấp cái nhìn so sánh về pháp luật các quốc gia và rút ra kinh nghiệm quý giá cho Việt Nam trong xử lý các vụ việc liên quan đến xâm hại tình dục trẻ em Việc áp dụng các quy trình tố tụng phù hợp không chỉ giúp bảo vệ trẻ em hiệu quả hơn mà còn nâng cao tính công bằng của hệ thống pháp lý Đồng thời, bài viết nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tăng cường năng lực cho cơ quan tố tụng và thúc đẩy các biện pháp phòng ngừa nhằm giảm thiểu các vụ xâm hại tình dục trẻ em trong cộng đồng.
Các Điều 142, 144, 145, 146, 147, 327, 328 và 329 của Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) quy định rõ về xử lý các hành vi liên quan đến người dưới 16 tuổi Theo đó, hành vi giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác đối với người dưới 13 tuổi, dù là người dưới 16 tuổi, vẫn bị coi là hiếp dâm người dưới 18 tuổi Thông tư cũng coi "dâm ô đối với người dưới 18 tuổi" là hành vi xâm hại người dưới 18 tuổi, tuy nhiên, Bộ luật Hình sự không quy định tội phạm đối với hành vi này đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi Mặc dù hành vi này không được pháp luật coi là tội phạm, nhưng vẫn được xem là hành vi vi phạm pháp luật về xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi.
Thông tư quy định rõ ràng rằng hành vi “xâm hại” mới được xác định cụ thể, trong khi các hành vi khác như “sử dụng người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi” lại không được xem là xâm hại Ngoài ra, Thông tư 43/2021/TT-BCA bao phủ nhiều hoạt động tố tụng của cơ quan công an, nhưng lại quy định quy trình tố tụng cho các hành vi không phải là tội phạm, gây ra sự nhầm lẫn về phạm vi áp dụng Do đó, định nghĩa về xâm hại người dưới 18 tuổi trong Thông tư này chưa hợp lý và khiến việc thực thi trở nên khó hiểu.
XHTD người dưới 18 tuổi được hiểu là các hành vi nhằm thỏa mãn nhu cầu tình dục, có nguy hiểm cho xã hội và xâm phạm đến thể chất, tinh thần, danh dự, nhân phẩm của người dưới 18 tuổi Các hành vi này bao gồm hiếp dâm hoặc cưỡng dâm người dưới 18 tuổi, giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục với người từ đủ 13 đến dưới 16 tuổi, dâm ô đối với người dưới 16 tuổi, sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm, và các tội phạm liên quan đến mại dâm đối với người dưới 18 tuổi, theo quy định của Bộ luật Hình sự.
Tin báo về tội phạm và tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
Hiện nay, định nghĩa về tin báo và tố giác về tội phạm được quy định tại Điều 144 Bộ luật Tố tụng Hình sự 2015, sửa đổi bổ sung năm 2021 Tin báo về tội phạm là thông tin về vụ việc có dấu hiệu tội phạm do cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân thông báo với cơ quan có thẩm quyền hoặc qua phương tiện thông tin đại chúng Tố giác về tội phạm là việc cá nhân phát hiện và tố cáo hành vi có dấu hiệu tội phạm với cơ quan có thẩm quyền Các điểm cần lưu ý bao gồm: sự khác nhau giữa tin báo và tố giác, vai trò của từng hình thức trong quá trình tố tụng hình sự, cũng như các quy định pháp luật liên quan nhằm đảm bảo quyền lợi và nghĩa vụ của người tố giác, báo tin.
Tin báo và tố giác đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nguồn thông tin để xác định dấu hiệu phạm tội, thể hiện ý thức chủ quan của các chủ thể về hành vi vi phạm pháp luật Tuy nhiên, những thông tin này thường chưa chính xác và đầy đủ, do đó sau khi tiếp nhận, các cơ quan, tổ chức, cá nhân phải kiểm tra, xác minh để làm rõ các tình tiết, từ đó quyết định biện pháp phù hợp như khởi tố hay không khởi tố vụ án hình sự.
10 Điều 141 – 174, 327 – 329 BLHS 2015 (sửa đổi bổ sung năm 2017)
11 Điểm d khoản 1 Điều 4 BLTTHS 2015 (sửa đổi bổ sung năm 2021)
Bài viết dựa trên nguồn tài liệu chính từ sách "Bình luận khoa học Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (sửa đổi bổ sung năm 2021)" do Nguyễn Ngọc Anh và Phan Trung Hoài đồng chủ biên, được xuất bản bởi Nhà xuất bản Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, năm 2021 Tài liệu này cung cấp các phân tích chuyên sâu về các quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, giúp hiểu rõ hơn về quá trình tố tụng hình sự và những thay đổi mới nhất trong luật pháp Việt Nam Nội dung phần lớn tập trung vào các điểm mới, các nguyên tắc hướng dẫn và những nội dung lý luận, thực tiễn liên quan đến tố tụng hình sự, nhằm nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật và đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan (Tr 362)
Theo khoản 1 Điều 4 Thông tư 43/2021/TT-BCA, các nguồn tin về tội phạm xâm hại trẻ dưới 18 tuổi được cụ thể hóa rõ ràng, bao gồm tin báo, tố giác từ chính bị hại hoặc người thân trong gia đình, người biết về hành vi có dấu hiệu phạm tội, cũng như các tin báo từ Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em (“Tổng đài 111”) và các phương tiện thông tin đại chúng, mạng Internet Quy định này phản ánh tất cả các nguồn tin thực tế về tội phạm XHTD trẻ dưới 18 tuổi, tuy nhiên, nội hàm của nó lại mang tính “đóng” và hẹp hơn so với Điều 144 của Bộ luật Tố tụng hình sự hiện hành.
Trong luật pháp Việt Nam, tin báo và tố giác có sự khác biệt về loại thông tin, khi tin báo cung cấp thông tin về “vụ việc có dấu hiệu tội phạm” — là những sự việc chưa xảy ra hoặc đang diễn ra cần được giải quyết, với các dấu hiệu như nguy hiểm cho xã hội, có lỗi, trái pháp luật hình sự, và phải chịu hình phạt Trong khi đó, tố giác liên quan đến “hành vi có dấu hiệu tội phạm”, thường cung cấp thông tin chi tiết và cụ thể hơn về các hành vi phạm pháp Nhiều ý kiến cho rằng thông tin tố giác cụ thể hơn so với tin báo, nhưng trong thực tiễn, vụ việc có dấu hiệu tội phạm và hành vi có dấu hiệu tội phạm được xem là tương đồng, mặc dù điểm khác biệt chính nằm ở nguồn cung cấp và cách thức nắm bắt thông tin.
Chủ thể báo tin về tội phạm rất rộng, bao gồm cơ quan, tổ chức hoặc cá nhân, tuy nhiên chủ thể tố giác chỉ có thể là cá nhân, gồm cả công dân Việt Nam, người nước ngoài và người không quốc tịch Trong đó, tố giác có chủ thể cung cấp nguồn tin là cá nhân và thông tin do chính người đó trực tiếp cung cấp, còn tin báo có chủ thể là cá nhân, cơ quan, tổ chức, trong đó thông tin được cung cấp gián tiếp cho cơ quan có thẩm quyền Thực tiễn, chủ thể cung cấp nguồn tin về tội phạm trong các vụ án xâm hấn đến trẻ dưới 18 tuổi thường là người bị hại và người thân của họ, đặc biệt là người đại diện hợp pháp Người bị hại là người giữ giữ chứng cứ vật chất có giá trị quan trọng để chứng minh tội phạm, còn người thân thích là người tiếp xúc trực tiếp với nguồn chứng cứ đó Các chuyên viên của Tổng đài điện thoại quốc gia bảo vệ trẻ em (Tổng đài 111) cũng là đầu mối chuyển các tin báo, tố giác tới cơ quan có thẩm quyền Các chủ thể này chủ yếu được quy định tại Thông tư 43/2021/TT-BCA.
13 Điều 8 BLHS 2015 (sửa đổi bổ sung năm 2017); và Trường Đại học Luật TP.HCM (2021), Giáo trình Luật Hình sự Việt Nam -
Phần chung (Tái bản lần thứ nhất, có sửa đổi, bổ sung), Nxb Hồng Đức, tr 63-71
14 Khoản 1 và 2 Điều 144 BLTTHS 2015 (sửa đổi bổ sung năm 2021)
Lại Viết Quang (2019) nêu rõ về những khó khăn và vướng mắc trong hoạt động thực hành quyền công tố cũng như kiểm sát điều tra các vụ án xâm hại tình dục trẻ em Các vấn đề này ảnh hưởng đến hiệu quả xử lý các vụ việc liên quan và đặt ra yêu cầu cần thiết về cải thiện pháp lý và nâng cao năng lực cho các cơ quan tố tụng Tạp chí Khoa học Kiểm sát đã chỉ ra rằng việc đối mặt với các thách thức này đòi hỏi sự đổi mới trong quy trình điều tra, đảm bảo quyền lợi của trẻ em và tăng cường công tác phối hợp giữa các cơ quan chức năng.
16 Khoản 4 và 5 Điều 22 Nghị định 56/2017/NĐ-CP
Báo tin, tố giác có thể thực hiện qua hai hình thức chính là bằng lời nói hoặc bằng văn bản theo Khoản 4 Điều 144 của Bộ luật Tố tụng Hình sự hiện hành Các chủ thể có thể trực tiếp đến trụ sở cơ quan tiếp nhận hoặc gửi thông tin qua thư từ, phương tiện truyền thông hoặc các ứng dụng công nghệ thông tin như Zalo, Tổng đài 111 Hình thức báo tin trực tiếp tại trụ sở ngày càng phổ biến, đặc biệt đối với nạn nhân và người thân của họ, trong khi các hình thức gửi bằng văn bản giấy hoặc điện tử cũng đang được mở rộng Trong năm 2021, Tổng đài 111 đã tiếp nhận nhiều nguồn tin qua công văn, đơn thư và tin nhắn từ người dân Tuy nhiên, tất cả các hình thức báo tin, tố giác đều cần đảm bảo tính bảo mật cao, nhằm bảo vệ quyền riêng tư và phòng tránh tâm lý e ngại liên quan đến vấn đề tình dục, đặc biệt là đối với trẻ dưới 18 tuổi.
Thứ năm, các cơ quan có thẩm quyền theo luật định phải tiếp nhận tin báo và tố giác về tội phạm, bao gồm cơ quan điều tra, cơ quan tiến hành hoạt động điều tra, viện kiểm sát các cấp, công an xã, phường, thị trấn, đồn công an, trạm công an, tòa án các cấp, cơ quan báo chí và các tổ chức khác Các chủ thể tiếp nhận nguồn tin về tội phạm không có sự khác biệt so với quy định chung, nhưng theo Điều 6 và 7 Thông tư 43/2021/TT-BCA, các hoạt động của cơ quan sau khi tiếp nhận có thể khác nhau tùy theo thời điểm và phạm vi thực hiện Phạm vi chủ thể tiếp nhận tin báo, tố giác rộng rãi nhằm khẳng định vai trò của toàn dân trong công cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm, khuyến khích mọi người tham gia tích cực vào quá trình này.
Báo cáo về tội phạm trong các vụ án XHTD người dưới 18 tuổi được hiểu là nguồn thông tin gián tiếp từ các cơ quan, tổ chức, cá nhân hoặc phương tiện truyền thông cung cấp nhằm hỗ trợ xác định tội phạm Ngoài ra, tố giác về tội phạm là hành động của cá nhân, thường là bị hại hoặc người chứng kiến, trực tiếp phát hiện và thông báo hành vi XHTD người dưới 18 tuổi cho cơ quan có thẩm quyền.
Trong nửa đầu năm 2021, Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 đã thực hiện nhiều hoạt động quan trọng nhằm hỗ trợ và bảo vệ quyền lợi của trẻ em trên toàn quốc Báo cáo hoạt động của tổng đài trong 6 tháng đầu năm 2021, được đăng tải tại website chính thức của tổng đài, ghi nhận những thành tựu và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác tư vấn, can thiệp kịp thời khi trẻ em gặp phải nguy cơ hoặc vấn đề về quyền lợi Các số điện thoại 111 đã trở thành kênh liên lạc tin cậy, giúp hàng nghìn trẻ em và gia đình tiếp cận dịch vụ hỗ trợ nhanh chóng và hiệu quả Để biết thêm chi tiết về những hoạt động nổi bật của Tổng đài 111 trong 6 tháng đầu năm 2021, bạn có thể truy cập bài viết trên website chính thức của tổng đài tại địa chỉ http://tongdai111.vn/tin/bao-cao-hoat-dong-6-thang-dau-nam-2021-cua-tong-dai-quoc-gia-bao-ve-tre-em-111.
Thông tư liên tịch 01/2017/TTLT-BCA-BQP-BTC-BNN&PTNT-VKSNDTC quy định rõ về việc phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền trong việc tiếp nhận và giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm cũng như kiến nghị khởi tố theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 Đây là văn bản hướng dẫn cụ thể các bước thực hiện quyền hạn của các cơ quan liên quan nhằm đảm bảo quá trình xử lý vụ án được nhanh chóng, chính xác Thông tư giúp thống nhất quy trình và trách nhiệm của các cơ quan trong công tác tiếp nhận, xác minh, và xử lý tố giác, tin báo về tội phạm, góp phần nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm.
Tài liệu "Bình luận khoa học Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (sửa đổi bổ sung năm 2021)" do Nguyễn Ngọc Anh và Phan Trung Hoài đồng chủ biên cung cấp những phân tích chuyên sâu về các quy định pháp luật hình sự mới nhất tại Việt Nam Cuốn sách được xuất bản lần thứ 3 bởi Nhà xuất bản Chính trị quốc gia sự thật, Hà Nội, nhằm hỗ trợ các luật gia, cán bộ tư pháp và học giả trong việc hiểu rõ và áp dụng hiệu quả Bộ luật tố tụng hình sự 2015 sau các sửa đổi, bổ sung năm 2021 Tài liệu này là nguồn tư liệu quan trọng giúp nâng cao năng lực thực thi pháp luật hình sự, đảm bảo quyền lợi của bị cáo, bị hại và tăng cường hiệu quả công tác xét xử trong hệ thống tư pháp Việt Nam.
Tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
Theo quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự (BLTTHS), hoạt động tiếp nhận tin báo, tố giác và giải quyết tin báo, tố giác là hai quá trình liên quan chặt chẽ nhưng khác nhau "Tiếp nhận" đề cập đến việc ghi nhận và khai thác thông tin từ chủ thể báo tin hoặc tố giác, không nên hiểu theo nghĩa bị động hay một chiều Đặc biệt, trong các vụ án xâm hấn tình dục trẻ dưới 18 tuổi, chủ thể báo tin thường là bị hại hoặc người thân của họ, những người chịu áp lực tâm lý lớn sau hành vi phạm tội Do đó, quá trình tiếp nhận nguồn tin phải đi kèm với khai thác thông tin một cách cẩn trọng, tuân thủ các nguyên tắc nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại dưới 18 tuổi, đảm bảo thực thi công lý hiệu quả và nhân đạo.
Sau khi hoàn tất việc tiếp nhận tin báo, tố giác, hoạt động tiếp theo là giải quyết các vấn đề liên quan nhằm xử lý trở ngại và đạt được mục tiêu đề ra Quá trình "giải quyết" này bao gồm các hoạt động tố tụng như kiểm tra, xác minh tin báo; lấy lời khai ban đầu; chuyển tin báo và tài liệu liên quan cho cơ quan có thẩm quyền; giải quyết tranh chấp thẩm quyền; ban hành các quyết định tố tụng như tạm đình chỉ hoặc phục hồi giải quyết; và thông báo kết quả đến các bên liên quan, nhằm đảm bảo quá trình tố tụng diễn ra đúng quy định và hiệu quả Các hoạt động này được quy định rõ trong các điều khoản của Bộ Luật tố tụng hình sự hiện hành và các hướng dẫn theo Thông tư 119/2021/TT-BCA, góp phần thúc đẩy việc xử lý tin báo, tố giác một cách chặt chẽ và thống nhất.
Hai hoạt động chính trong quá trình xử lý vụ án là “tiếp nhận” và “giải quyết,” có tính liên kết chặt chẽ Giai đoạn “tiếp nhận” đảm bảo cung cấp đầy đủ thông tin cần thiết để phục vụ các hoạt động tố tụng sau này, trong khi giai đoạn “giải quyết” hướng đến việc đạt được kết quả cuối cùng là quyết định khởi tố hoặc không khởi tố vụ án hình sự.
20 Trần Công Phàn (2019), Tội phạm xâm hại tình dục trẻ em tại Việt Nam, Tạp chí Khoa học Kiểm sát, Số 1 (30)/2019, tr 6
Điều 143 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 (được sửa đổi, bổ sung năm 2021) quy định rõ về thủ tục giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, đảm bảo quyền và nghĩa vụ của các bên liên quan trong quá trình tố tụng hình sự Theo Nguyễn Minh Thành (2020), việc thực hiện thủ tục này phải tuân thủ đúng quy trình pháp luật của Luật Tố tụng hình sự Việt Nam, nhằm nâng cao hiệu quả công tác điều tra và xử lý tội phạm Luận văn của ông nhấn mạnh tầm quan trọng của việc định hướng ứng dụng pháp luật để đảm bảo tính khách quan, chính xác trong quá trình giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm theo quy định của pháp luật Việt Nam.
Thông tư 119/2021/TT-BCA quy định về mẫu biểu, giấy tờ, sổ sách liên quan đến điều tra hình sự nhằm mục tiêu thúc đẩy công tác phòng chống tội phạm, đảm bảo an ninh và trật tự xã hội Các vụ án đặc thù, như xâm hại tình dục và trẻ em, đòi hỏi phải xử lý tin báo và tố giác theo các yêu cầu chung đồng thời bảo vệ quyền lợi chính đáng của trẻ, như bảo mật thông tin và đảm bảo sức khỏe Việc tiếp nhận và giải quyết các vụ án này còn cần hài hòa các vấn đề xã hội, hạn chế tâm lý tiêu cực cộng đồng đối với đối tượng trong vụ án.
Vậy nên, tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án XHTD người dưới
Tại tuổi 18, có thể hiểu là việc ghi nhận và khai thác thông tin về hành vi XHTD của người dưới 18 tuổi, nhằm đảm bảo quyền trẻ em và thực hiện các thủ tục tố tụng phù hợp Việc này bao gồm các thủ tục kiểm tra, xác minh nhằm đưa ra quyết định tố tụng chính xác dựa trên kết quả xác minh các thông tin về tội phạm liên quan Các biện pháp này nhằm đảm bảo xử lý công bằng, đúng quy định pháp luật đối với người dưới 18 tuổi phạm tội.
Đặc điểm của việc tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
Việc tiếp nhận và giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm liên quan đến xâm hại tình dục trẻ em dưới 18 tuổi phải tuân thủ các nguyên tắc về quyền con người và quyền trẻ em theo pháp luật quốc tế và quốc gia Các quyền cơ bản của người chưa thành niên trong tư pháp hình sự được quy định trong nhiều văn bản quốc tế quan trọng như Tuyên ngôn nhân quyền năm 1948, Công ước quốc tế về các quyền Dân sự và Chính trị (1966), Công ước về quyền Kinh tế, Xã hội và Văn hóa (1966), Công ước về quyền trẻ em (1989) cùng các Bình luận chung liên quan, cũng như các nguyên tắc và hướng dẫn của Liên hợp quốc về bồi thường cho nạn nhân vi phạm nhân quyền và luật nhân đạo quốc tế (2006), và các nguyên tắc của Liên hợp quốc về trợ giúp pháp lý trong hệ thống tư pháp hình sự (2012).
Liên hợp quốc đã ban hành các văn bản hướng dẫn cụ thể về thủ tục giải quyết các vụ án xâm hại tình dục trẻ dưới 18 tuổi, như Hướng dẫn làm việc với trẻ em trong hệ thống tư pháp hình sự (1997), Nghị định thư không bắt buộc bổ sung Công ước về Quyền trẻ em liên quan đến buôn bán trẻ em, mại dâm trẻ em và văn hóa phẩm khiêu dâm trẻ em (2000), cũng như Hướng dẫn tư pháp năm 2005 về các vấn đề liên quan đến nạn nhân là trẻ em và nhân chứng của tội phạm.
23 Phần B.1.a Nghị quyết 08-NQ/TW năm 2002 về một số nhiệm vụ trọng tâm công tác tư pháp trong thời gian tới của Bộ Chính trị
Trần Đình Hải (2022) nhấn mạnh về những yêu cầu quan trọng trong tiếp cận nhạy cảm đối với bị hại là người dưới 18 tuổi trong quá trình phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền khi giải quyết các vụ án xâm hại tình dục Việc đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại dưới 18 tuổi đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ, nhạy bén của các cơ quan chức năng nhằm bảo vệ trẻ em khỏi các tổn thương tâm lý và thể chất Bài viết này trên Tạp chí Khoa học Kiểm sát số 5 (50)/2021 còn đề cập đến các giải pháp nâng cao hiệu quả trong tiếp cận nhạy cảm, góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật và thực thi pháp luật một cách hiệu quả hơn.
Key international human rights instruments include the Universal Declaration of Human Rights (1948), the International Covenant on Civil and Political Rights (1966), and the International Covenant on Economic, Social, and Cultural Rights (1966), which collectively establish fundamental rights and freedoms The Convention on the Rights of the Child (1989) emphasizes the protection of children's rights worldwide Additionally, the Basic Principles and Guidelines on the Right to a Remedy and Reparation for Victims of Gross Violations of International Human Rights Law (2006) underscore victims' access to justice, while the United Nations Principles and Guidelines on Access to Legal Aid in Criminal Justice Systems (2012) promote affordable legal assistance to ensure fair trials globally.
Luật mẫu về tư pháp liên quan đến nạn nhân là trẻ em và nhân chứng tội phạm năm 2009 (“Luật Mẫu 2009”) đề cập đến các quy định bảo vệ trẻ em và nhân chứng trong hệ thống tư pháp Ngoài ra, Chiến lược mẫu của Liên hợp quốc và các biện pháp thực tiễn năm 2014 (“Chiến lược Mẫu 2014”) nhằm xóa bỏ bạo lực đối với trẻ em trong lĩnh vực phòng chống tội phạm và tư pháp hình sự, thúc đẩy môi trường an toàn và bảo vệ tốt nhất cho trẻ em.
Các văn bản mang tính định hướng về quyền con người và quyền trẻ em dựa trên các nguyên tắc tổng thể, trong đó có những quy định bắt buộc các quốc gia thành viên Liên hợp quốc phải nội luật hóa nhằm bảo vệ quyền trẻ em, cũng như các văn bản khuyến nghị như Luật Mẫu 2009 và Chiến lược Mẫu 2014 Mặc dù mang tính khuyến nghị, nhưng tất cả đều đề xuất các hướng đi phù hợp và khái quát nhằm thúc đẩy các quốc gia đảm bảo lợi ích tốt nhất cho trẻ em là nạn nhân của hơn Ở Việt Nam, pháp luật quốc gia ngày càng có sự quan tâm đặc biệt hơn đối với quyền của người dưới
18 tuổi là nạn nhân của xâm hại tình dục, và các văn bản pháp luật như Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 (sửa đổi bổ sung 2021), Thông tư 43/2021/TT-BCA, cùng Thông tư liên tịch 01/2022/TTLT đều thể hiện sự quan tâm đặc biệt của Nhà nước đối với quyền con người và quyền trẻ em trong các vụ án XHTD Các quy định này nhấn mạnh việc đảm bảo quyền lợi hợp pháp của bị hại dưới 18 tuổi trong quá trình tố tụng, yêu cầu xây dựng quy trình chặt chẽ, có sự phối hợp của nhiều cơ quan Tuy nhiên, việc áp dụng quy định chung vẫn chưa đủ và chưa phù hợp đối với các vụ án hình sự có bị hại dưới 18 tuổi, đặc biệt là các vụ XHTD, đòi hỏi các thủ tục tố tụng vừa phù hợp với quy trình hình sự thông thường, vừa có những đặc thù riêng để đảm bảo quyền lợi của nạn nhân.
Thủ tục tiếp nhận tin báo, tố giác liên quan đến các vụ án này được quy định phù hợp với độ tuổi, đặc điểm thể chất và tâm lý của bị hại, đặc biệt là các bị hại dưới 18 tuổi Các nguyên tắc về nhân thân của bị hại được cụ thể hóa tại Điều 3 Thông tư 43/2021/TT-BCA nhằm đảm bảo quyền lợi của bị hại, trong đó có quyền được đảm bảo an toàn về tính mạng và được bảo vệ trong quá trình tố tụng.
Key international standards for protecting children in the criminal justice system include the 1997 "26 Guidelines for Action on Children in the Criminal Justice System," the 2000 "Optional Protocol to the Convention on the Rights of the Child" focusing on the sale of children, child prostitution, and child pornography, and the 2005 "Guidelines on Justice in Matters Involving Child Victims and Witnesses of Crime." Additionally, the 2009 "Model Law on Justice in Matters Involving Child Victims and Witnesses of Crime" and the 2014 "Model Strategies and Practical Measures on the Elimination of Violence against Children" provide comprehensive frameworks for juvenile justice and violence prevention These documents collectively emphasize the importance of safeguarding children's rights and ensuring their protection within the justice system.
Thông tư liên tịch 01/2022/TTLT quy định về sự phối hợp giữa các cơ quan có thẩm quyền trong việc tiếp nhận, giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm, kiến nghị khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử sơ thẩm các vụ án xâm hại tình dục trẻ dưới 18 tuổi, nhằm đảm bảo quyền lợi và an toàn cho bị hại Các quy định tại khoản 2, 3 Điều 3 và Điều 23 của Thông tư này nhấn mạnh việc bảo vệ sức khỏe, bí mật cá nhân, danh dự, nhân phẩm, tài sản và các quyền hợp pháp của bị hại dưới 18 tuổi cùng người thân thích Đồng thời, Thông tư 43/2021/TT-BCA đưa ra các quyền của bị hại như quyền được hưởng thủ tục tố tụng nhanh gọn, thân thiện, đầy đủ thông tin về vụ việc và tiếp cận trợ giúp pháp lý, các quy trình dành cho bị hại dưới 18 tuổi trong các vụ án xâm hại tình dục đều hướng tới thủ tục đơn giản, nhanh chóng và bảo vệ tối đa quyền lợi của họ Các quy định này thể hiện sự quan tâm và trách nhiệm của các cơ quan tố tụng trong việc bảo vệ quyền lợi và sự an toàn cho trẻ em bị hại trong các vụ án xâm hại tình dục.
Vào thứ ba, các biện pháp cấp bách sẽ được ưu tiên áp dụng hơn so với việc tiếp nhận và xử lý tin báo, tố giác trong các tình huống đặc biệt Mặc dù giai đoạn “tiếp nhận” liên quan đến việc ghi nhận và khai thác thông tin, là bước đầu tiên mà bị hại có thể tiếp xúc với cơ quan tố tụng, nhưng quyền lợi của bị hại dưới 18 tuổi và nạn nhân của các vụ án xâm hại tình dục phải được bảo đảm tối đa.
Trong các trường hợp xử lý hành vi phạm tội xâm hại người dưới 18 tuổi đang diễn ra hoặc vừa mới kết thúc, việc khai thác thông tin từ phía bị hại được xem là không cấp thiết Thay vào đó, các hoạt động tố tụng khác như ngăn chặn hành vi phạm tội, cấp cứu, hỗ trợ y tế, ổn định tâm lý, bảo vệ hiện trường, cũng như thu thập dấu vết và chứng cứ được đặt lên hàng đầu nhằm đảm bảo hiệu quả và tính khách quan của quá trình điều tra.
Ý nghĩa quy định về việc tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
Việt Nam đặc biệt coi trọng việc bảo vệ quyền con người và quyền trẻ em trong các giai đoạn tố tụng, thể hiện trách nhiệm quốc gia trong việc thực thi các chuẩn mực pháp luật quốc tế và trong nước Trong bối cảnh xã hội ngày càng tiến bộ và hội nhập quốc tế, quyền của con người và trẻ em ngày càng được chú trọng hơn, nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế và thể hiện sự tôn trọng của Nhà nước đối với các quyền cơ bản này Việt Nam đã xây dựng khung pháp lý hoàn chỉnh, hướng tới các quy trình tố tụng thân thiện và phù hợp cho người dưới 18 tuổi trong các vụ án hình sự về trẻ em Điều này thể hiện nỗ lực tuân thủ Hiến pháp, xây dựng nền pháp luật văn minh, dân chủ, tiến bộ phù hợp với các cam kết quốc tế mà đất nước đã thực hiện.
Thứ hai, thủ tục tiếp nhận tin báo, tố giác riêng biệt tăng cường trách nhiệm của cơ quan tố tụng đối với các vụ án xâm hấn tra người dưới 18 tuổi Các vụ án này có điểm đặc thù, như chứng cứ thường liên quan chặt chẽ tới bị hại và dễ bị ảnh hưởng, đòi hỏi quy trình tiếp nhận tin báo phải đảm bảo nhanh chóng, chính xác để bảo vệ quyền lợi của trẻ vị thành niên.
Theo Điều 6, 7 Thông tư 43/2021/TT-BCA, trẻ em là những người chưa có nhận thức hoàn chỉnh và thể chất chưa phát triển toàn diện, khiến họ gặp khó khăn hơn trong việc tham gia tố tụng so với người thành niên Do đó, pháp luật quy định các yêu cầu cao hơn về thái độ, tiêu chuẩn lựa chọn cá nhân có thẩm quyền, cũng như phương thức tiếp nhận tin báo và tố giác đối với các vụ án liên quan đến trẻ em so với các vụ án người từ đủ 18 tuổi trở lên hoặc các vụ án hình sự thông thường Các cơ quan, tổ chức và cá nhân có thẩm quyền cần chủ động trong việc thực thi, áp dụng pháp luật nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp tối đa của các chủ thể, đặc biệt là đối tượng bị hại trong các vụ án liên quan đến trẻ em.
Thứ ba, bị hại là người dưới 18 tuổi được bảo vệ đầy đủ quyền và lợi ích hợp pháp trong một quy trình tố tụng khoa học, hợp lý, lấy bị hại làm trung tâm Nhiều nghiên cứu đã chỉ ra tác động tiêu cực và di chứng nặng nề đối với các nạn nhân bị XHTD, đặc biệt là lứa tuổi chưa thành niên Các hậu quả sức khỏe như vô sinh, bệnh xã hội (hoa liễu, giang mai, lậu…) gây ra đau ốm, suy giảm thể chất và tinh thần hoảng loạn, lo âu, sợ hãi Mặc cảm và tự ti còn có thể dẫn đến tự sát của nạn nhân Đặc biệt, não bộ của trẻ em chưa phát triển đầy đủ khiến ký ức ngắn hạn, khó cung cấp chính xác thông tin trong quá trình điều tra và xử lý vụ việc.
Thủ tục tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác thân thiện kết hợp với các biện pháp nghiệp vụ chuyên môn linh hoạt dành cho người chưa thành niên được xây dựng nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho bị hại, giúp họ dễ dàng hợp tác với cơ quan chức năng và đảm bảo quyền lợi của mình Những thủ tục này còn hạn chế tối đa các tổn thương tâm lý do xâm hấn, góp phần giúp người chưa thành niên nhanh chóng hồi phục tinh thần và hòa nhập lại với môi trường sống, học tập và làm việc.
Việc thực hiện các thủ tục tiếp nhận tin báo, tố giác thân thiện một cách hiệu quả mang lại lợi ích kép, giúp thúc đẩy quá trình chứng minh tội phạm và đảm bảo quyền lợi hợp pháp của bị hại dưới 18 tuổi cùng các bên liên quan Thủ tục tố tụng thân thiện hạn chế tổn thương tâm lý, giảm di chứng hậu XHTD và tạo điều kiện để bị hại dễ chia sẻ, hợp tác hơn trong quá trình điều tra Sự hợp tác tích cực của bị hại là yếu tố then chốt, vì họ là người trực tiếp bị XHTD và các chứng cứ vật chất đều xoay quanh họ Khi bị hại tích cực tham gia và phối hợp trong quá trình tố tụng, cơ quan tiếp nhận tin báo sẽ có nhiều thông tin hữu ích hơn để chứng minh tội phạm rõ ràng và chính xác hơn.
Nội dung bài viết tập trung vào những khó khăn và vướng mắc trong việc tìm kiếm, thu thập, lưu giữ chứng cứ trong các vụ án xâm hại và bóc lột tình dục trẻ em Các thách thức này ảnh hưởng lớn đến quá trình xét xử và đảm bảo công lý cho các nạn nhân Bài viết của Đắc Biên (2019) trên Tạp chí Khoa học Kiểm sát số 1 (30) đã phân tích các trở ngại về mặt pháp lý, kỹ thuật và thủ tục trong việc xử lý các vụ việc liên quan đến xâm hại tình dục trẻ em Từ đó, tác giả đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả trong công tác điều tra, thu thập, lưu giữ chứng cứ, đóng góp vào việc bảo vệ quyền lợi của trẻ em và thúc đẩy công bằng xã hội.
30 Trần Thị Nga (2018), Công tác xã hội nhóm trong phòng ngừa trẻ em có nguy cơ bị xâm hại tình dục, Luận văn thạc sĩ công tác xã hội,
Trường Đại học Lao động - Xã hội và tác phẩm của Lê Đức Trịnh (2010) đều nhấn mạnh về các tội xâm phạm tình dục trẻ em trong lĩnh vực pháp lý hình sự Các nghiên cứu này phân tích rõ các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến các hành vi phạm tội này, góp phần nâng cao nhận thức và hoàn thiện hệ thống pháp luật Nội dung của luận văn tốt nghiệp của Lê Đức Trịnh (2010) tại Trường Đại học Luật TP.HCM cung cấp các luận cứ quan trọng về các quy định pháp lý, các khung hình phạt, cũng như các giải pháp phòng ngừa hiệu quả Các tài liệu này đều đóng vai trò là nguồn tham khảo quý giá trong việc xây dựng chính sách pháp lý và tăng cường công tác bảo vệ trẻ em khỏi các hành vi xâm phạm tình dục.
PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ QUỐC GIA VỀ TIẾP NHẬN, GIẢI QUYẾT TIN BÁO, TỐ GIÁC VỀ TỘI PHẠM TRONG CÁC VỤ ÁN XÂM HẠI TÌNH DỤC NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI
Pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
2.1.1 Trách nhiệm tiếp nhận và thẩm quyền giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
Quy định về trách nhiệm tiếp nhận và thẩm quyền giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án XHTD người dưới 18 tuổi nhằm thúc đẩy tinh thần chủ động, tự giác đấu tranh phòng, chống tội phạm của các cơ quan có thẩm quyền Các chủ thể có trách nhiệm phải tiếp nhận và xử lý tin báo, tố giác một cách triệt để, kịp thời, đúng pháp luật để không bỏ lọt tội phạm Nguyên tắc chung của hoạt động này đã được quy định rõ tại Điều 145 BLTTHS 2015, yêu cầu tin báo, tố giác phải được tiếp nhận đầy đủ và xử lý nhanh chóng Các cơ quan có thẩm quyền cần khai thác và ghi nhận thông tin từ các tin báo, tố giác một cách đầy đủ, không chậm trễ, đồng thời đặt ra các nguyên tắc về bảo mật thông tin, đảm bảo quyền lợi và thủ tục tố tụng thân thiện với bị hại trong các vụ án XHTD người dưới 18 tuổi.
68 Trần Công Phàn (2019), Tội phạm xâm hại tình dục trẻ em tại Việt Nam, Tạp chí Khoa học Kiểm sát, Số 1 (30)/2019, tr 7
Điều 4 Thông tư liên tịch 01/2017/TTLT, Điều 3 Thông tư 28/2020/TT-BCA và Điều 3 Thông tư 43/2021/TT-BCA quy định rõ về trình tự, thủ tục tiếp nhận, phân loại, xử lý và giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm cũng như kiến nghị khởi tố của lực lượng Công an nhân dân Các quy định này nhằm hướng dẫn đầy đủ và thống nhất các bước trong quá trình tiếp nhận và xử lý nguồn tin tội phạm, góp phần nâng cao hiệu quả công tác điều tra Việc nắm rõ các quy định trong các thông tư này giúp các cán bộ Công an thực hiện đúng quy trình, đảm bảo quyền lợi của người tố giác và nâng cao hiệu quả công tác phòng, chống tội phạm.
Thứ hai, theo quy định của BLTTHS, trách nhiệm tiếp nhận tin báo, tố giác thuộc về ba chủ thể chính gồm Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và các cơ quan, tổ chức khác Thông tư 43/2021/TT-BCA đã quy định rõ nhiệm vụ của từng cơ quan trong hệ thống Công an nhân dân và cung cấp hướng dẫn cụ thể về quy trình tiếp nhận tin báo, tố giác Đối với Viện kiểm sát và các cơ quan, tổ chức khác, khoản 1 Điều 6 của Thông tư liên tịch 01/2022/TTLT khẳng định việc áp dụng thống nhất các thủ tục theo các văn bản hướng dẫn liên quan như Thông tư liên tịch 01/2017/TTLT và Thông tư liên tịch 01/2021/TTLT.
Các “cơ quan, tổ chức khác” theo khoản 1 Điều 5 Thông tư liên tịch 01/2017/TTLT được làm rõ gồm các cơ quan có nhiệm vụ điều tra, công an xã, phường, thị trấn, đồn công an, trạm công an, tòa án các cấp, và cơ quan báo chí Ngoài ra, một số ý kiến còn mở rộng phạm vi này bao gồm Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, Hội đồng nhân dân, Chính phủ, các bộ ngành, Ủy ban nhân dân, sở ban ngành trung ương và địa phương, tổ chức Đảng, Đoàn Thanh niên, Hội Phụ nữ, công đoàn, Hội Cựu chiến binh Điều này thể hiện quan điểm toàn xã hội cùng chung tay chống lại tội phạm xâm hại trẻ em dưới 18 tuổi Tuy nhiên, tác giả cho rằng cần quy định rõ trách nhiệm tiếp nhận tin báo, tố giác tập trung cho một số chủ thể như cơ quan điều tra và viện kiểm sát, đồng thời đẩy mạnh công tác tuyên truyền nâng cao nhận thức của người dân về việc tố giác tội phạm tại các cơ quan này.
Vào thứ ba, có ba chủ thể chính được giải quyết khi tiếp nhận tin báo và tố giác, bao gồm cơ quan điều tra và các cơ quan được giao nhiệm vụ thực hiện một số hoạt động điều tra Trong đó, trừ Đội An ninh thuộc Công an cấp huyện, quận, thị xã hoặc thành phố thuộc tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương, các cơ quan này có vai trò quan trọng trong quá trình xử lý các vụ việc tố giác và tin báo tội phạm.
Trong hệ thống tố tụng hình sự, việc giải quyết tin báo, tố giác chỉ được thực hiện bởi những cơ quan có chuyên môn và nghiệp vụ phù hợp, như Cơ quan điều tra và Cơ quan có thẩm quyền về điều tra, nhằm đảm bảo quá trình này được thực hiện đúng quy trình Viện kiểm sát tham gia xử lý chỉ trong các trường hợp đặc biệt, như khi phát hiện vi phạm pháp luật nghiêm trọng trong hoạt động kiểm tra, xác minh tố giác hoặc có dấu hiệu bỏ lọt tội phạm Việc giới hạn phạm vi chủ thể trong quá trình giải quyết tin báo, tố giác là cần thiết để đảm bảo tính chính xác và hiệu quả của công tác điều tra.
70 Đọc thêm: Điều 4 Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự 2015
502 Bad GatewayUnable to reach the origin service The service may be down or it may not be responding to traffic from cloudflared
72 Điều 9 Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự 2015
73 Điều 17 Luật Công an nhân dân 2018
74 Điều 3 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân 2014
75 Điều 14 và Điều 16 Luật Báo chí 2016 (sửa đổi bổ sung năm 2018)
76 Nguyễn Đức Mai (Chủ biên) (2019), Bình luận khoa học Bộ luật Tố tụng hình sự (hiện hành), Nxb Chính trị Quốc gia Sự thật, tr 223
77 Khoản 3 Điều 145 BLTTHS 2015 và khoản 2 Điều 5 Thông tư liên tịch 01/2017/TTLT
502 Bad GatewayUnable to reach the origin service The service may be down or it may not be responding to traffic from cloudflared
502 Bad GatewayUnable to reach the origin service The service may be down or it may not be responding to traffic from cloudflared
Điều 145 Bộ luật Tố tụng Hình sự quy định rõ trách nhiệm tiếp nhận và giải quyết tin báo, tố giác, đồng thời yêu cầu thông báo kết quả giải quyết theo nguyên tắc “cơ quan nào tiếp nhận, giải quyết thì cơ quan đó thông báo” Việc thông báo này phải gửi đến hai đối tượng chính: Viện kiểm sát, nhằm đảm bảo quyền kiểm sát được thực thi, và cá nhân, tổ chức đã báo tin hoặc tố giác để họ cập nhật thông tin về vụ việc.
Trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi, pháp luật hiện nay quy định người tiến hành tố tụng cần đáp ứng các điều kiện đặc thù, bao gồm có kiến thức và kinh nghiệm trong điều tra, truy tố, xét xử các vụ liên quan đến trẻ vị thành niên, cũng như hiểu biết về tâm lý học và khoa học giáo dục Thông tư 43/2021/TT-BCA đã ban hành quy định riêng dành cho người có thẩm quyền tiến hành tố tụng giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm xâm hại tình dục trẻ dưới 18 tuổi, trong đó ưu tiên điều tra viên, cán bộ điều tra có trình độ phù hợp để đảm bảo quyền lợi của người dưới 18 tuổi.
78 Điểm c khoản 3 Điều 145 BLTTHS 2015 và điểm b khoản 2 Điều 5 Thông tư liên tịch 01/2017/TTLT
79 Điểm o khoản 1 Điều 4 BLTTHS 2015 và khoản 1 Điều 3 Thông tư liên tịch 01/2017/TTLT
Theo Minh Khôi (2020), việc xử lý, khởi tố, điều tra tội phạm xâm hại trẻ em vẫn còn tồn tại nhiều hạn chế và bất cập trong quá trình thực thi pháp luật tại Việt Nam Các tồn tại này ảnh hưởng đến hiệu quả trong việc bảo vệ trẻ em khỏi các hành vi xâm hại, đồng thời đòi hỏi các biện pháp cải thiện quy trình tố tụng và nâng cao năng lực của các cơ quan chức năng Việc nâng cao nhận thức cộng đồng và hoàn thiện các quy định pháp luật là cần thiết để xử lý các vụ án xâm hại trẻ em một cách công bằng và nghiêm minh hơn (Nguồn: Minh Khôi, 2020, Tạp chí Tòa án, https://tapchitoaan.vn/bai-viet/thoi-su/xu-ly-khoi-to-dieu-tra-toi-pham-xam-hai-tre-em-con-nhung-ton-tai-han-che, truy cập ngày 10/5/2022).
81 Điều 3 Thông tư liên tịch 01/2017/TTLT
82 Khoản 2 Điều 146 BLTTHS 2015 và khoản 2 Điều 13 Thông tư liên tịch 01/2017/TTLT
83 Khoản 4 Điều 145 BLTTHS 2015 và khoản 1 - 3 Điều 14 Thông tư liên tịch 01/2017/TTLT
Theo Khoản 2 Điều 34 và Điều 415 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015, nữ giới và trẻ em gái là những đối tượng bị hại trong các vụ án hình sự, đặc biệt là các vụ liên quan đến giới tính nhạy cảm Điều này nhằm bảo vệ các em nhỏ chưa thể sử dụng ngôn ngữ hoàn chỉnh và thường e dè, ngại ngùng khi tường thuật các sự việc riêng tư, nhạy cảm với cơ quan chức năng Tuy nhiên, các điều kiện này không áp dụng đối với người tiếp nhận tin báo, tố giác, phản ánh các vụ việc Những hạn chế trong công tác tiếp nhận tin báo còn phụ thuộc vào nguồn nhân lực tuyển dụng hàng năm và điều kiện kinh tế, dẫn đến cần có các chính sách dài hạn để phát triển và hoàn thiện pháp luật, đảm bảo công tác tiếp nhận tố giác, tin báo hiệu quả và đúng quy định.
Trách nhiệm tiếp nhận và thẩm quyền giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm xâm hấn tình dục (XHTD) người dưới 18 tuổi có nhiều điểm tương đồng với các quy định chung trong lĩnh vực hình sự Tuy nhiên, điểm khác biệt chính nằm ở các nguyên tắc xử lý nhằm hạn chế tác động tiêu cực của quy trình tố tụng đến cuộc sống và tâm lý của bị hại dưới 18 tuổi Ngoài ra, các điều kiện dành cho cá nhân tiến hành tố tụng trong việc giải quyết tin báo, tố giác về XHTD trẻ em phải đảm bảo yếu tố bảo vệ tối đa quyền lợi của nạn nhân nhỏ tuổi.
2.1.2 Thủ tục tiếp nhận tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
Các hoạt động diễn ra trong thủ tục tiếp nhận tin báo, tố giác trong các vụ XHTD người dưới
Khi đủ 18 tuổi, cá nhân có quyền tiếp nhận thông tin từ các cơ quan, tổ chức và cá nhân báo tin hoặc tố giác, đồng thời phân loại các loại tin báo và tố giác để xử lý theo thẩm quyền Ngoài ra, họ còn có trách nhiệm tiến hành các biện pháp khẩn cấp tại hiện trường nhằm bảo vệ an ninh, trật tự.
Cơ sở lựa chọn pháp luật tố tụng hình sự Anh và Hàn Quốc để nghiên cứu so sánh với Việt Nam
Việc lựa chọn pháp luật tố tụng hình sự của Anh và Hàn Quốc để so sánh với Việt Nam dựa trên những lý do và ưu điểm nổi bật như sau: Pháp luật của Anh và Hàn Quốc cung cấp các mô hình pháp lý tiến bộ, có hệ thống rõ ràng và phù hợp với bối cảnh pháp lý hiện đại Các quốc gia này có quá trình cải cách pháp luật rõ ràng, giúp nâng cao hiệu quả tố tụng hình sự, đồng thời dễ dàng so sánh để rút ra bài học kinh nghiệm phù hợp với Việt Nam Việc lựa chọn này còn nhằm mục đích phân tích các điểm mạnh và điểm yếu của từng hệ thống pháp luật tố tụng hình sự nhằm hoàn thiện và cải thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong lĩnh vực này.
Anh và Hàn Quốc đều là thành viên của Liên hợp quốc và tuân thủ pháp luật quốc tế, qua đó xây dựng khung pháp lý để bảo vệ quyền con người và quyền trẻ em Dù có khác biệt về kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội so với Việt Nam, nhưng hai quốc gia này cùng hướng tới thúc đẩy nhân quyền và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của trẻ dưới 18 tuổi trong các vụ án xâm hại tình dục, dựa trên các nguyên tắc cơ bản và nguyên tắc chung của cộng đồng quốc tế.
So sánh giữa hệ thống luật dân sự của Hàn Quốc và mô hình luật phổ biến của Anh mang lại cái nhìn toàn diện và đa dạng cho nghiên cứu của bạn Theo Luật Mẫu 2009 của Liên hợp quốc, có sự khác biệt rõ rệt về hướng tiếp cận thủ tục tố tụng thân thiện dành cho trẻ em là nạn nhân và nhân chứng trong hai hệ thống pháp luật này Đồng thời, cả Hàn Quốc và Anh đều có các hệ thống văn bản pháp luật phong phú về việc tiếp nhận tin báo, tố giác tội phạm, giúp nâng cao hiệu quả xử lý vụ việc Các quy trình, thủ tục, cơ chế phối hợp liên cơ quan và hỗ trợ trẻ em trong giai đoạn này thể hiện những điểm tiến bộ mà Việt Nam có thể học hỏi để hoàn thiện hệ thống pháp luật và dịch vụ hỗ trợ trẻ em.
Tác giả rút ra bài học từ việc nội luật hóa các cam kết quốc tế vào pháp luật quốc gia qua thực tiễn của hai nước, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc so sánh để xác định điểm tương đồng và khác biệt Việc phân tích ưu điểm và khuyết điểm của pháp luật các quốc gia giúp Việt Nam học hỏi và tiếp thu một cách có chọn lọc, nâng cao hiệu quả của quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật trong hội nhập quốc tế.
Pháp luật tố tụng hình sự Hàn Quốc về việc tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
Hiện nay, Hàn Quốc có nhiều văn bản pháp luật điều chỉnh hoạt động tiếp nhận và giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm liên quan đến xâm hại tình dục trẻ dưới 18 tuổi Các văn bản pháp lý quan trọng gồm Đạo luật Tố tụng hình sự 2020, Đạo luật Phúc lợi trẻ em 2016 và Đạo luật Người chưa thành niên 2018, nhằm quy định quyền và nghĩa vụ của trẻ em, người chưa thành niên cũng như các bên liên quan Trong lĩnh vực hình sự, Hàn Quốc ban hành nhiều đạo luật về bảo vệ nạn nhân và xử lý tội phạm tình dục, như Đạo luật Bảo vệ người chưa thành niên khỏi tội phạm tình dục 2019, Đạo luật về Vụ việc đặc biệt liên quan đến hình phạt của tội phạm tình dục 2016, Đạo luật về Vụ việc đặc biệt liên quan đến hình phạt của tội xâm hại tình dục trẻ em 2017, Đạo luật bảo vệ nạn nhân của tội phạm 2017 và Đạo luật về Chế độ cho người chưa thành niên được bảo vệ.
Vào năm 2017, Đạo luật Phòng ngừa bạo lực tình dục và bảo vệ nạn nhân đã được ban hành nhằm tăng cường các biện pháp bảo vệ nạn nhân, đặc biệt trong các vụ xâm hấn tình dục Ngoài ra, Đạo luật Bảo vệ người báo tin tội phạm năm 2016 cũng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ người tố cáo và thúc đẩy các hoạt động chống tội phạm hiệu quả Trong bối cảnh này, cần lưu ý rằng "trẻ em" tại Hàn Quốc được định nghĩa là người dưới 18 tuổi theo Đạo luật Phúc lợi trẻ em 2016 (“Child Welfare Act”) Chính phủ Hàn Quốc quy định rằng mọi cá nhân dưới 18 tuổi đều được hưởng các chính sách phúc lợi xã hội cần thiết nhằm đảm bảo sự hỗ trợ tối đa, giúp các trẻ em hòa nhập và phát triển trong môi trường sống an toàn và lành mạnh.
2.3.2 Thời hạn, thủ tục tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục
Trong quá trình tiếp nhận tin báo, tố giác về tội phạm (gọi chung là “báo cáo tội phạm”) được gửi cho Công tố viên hoặc Cảnh sát tư pháp bằng văn bản hoặc lời nói, và người tiếp nhận phải lập văn bản tố tụng ghi nhận sự việc Khi người tiếp nhận là cảnh sát tư pháp cao cấp, họ cần nghiên cứu tài liệu liên quan và vật chứng kịp thời, quá trình này gọi là điều tra sơ bộ nhằm xác định có hay không có lý do để nghi ngờ một người phạm tội Kết luận từ điều tra sơ bộ sẽ quyết định việc tiến hành điều tra mở rộng hoặc đình chỉ vụ án; Đạo luật TTHS mới nhất tại Hàn Quốc quy định rõ về quy trình này của công tố viên.
Lưu ý quan trọng: Các đạo luật của Hàn Quốc thường xuyên được sửa đổi và cập nhật liên tục, do đó, số năm đi kèm trong các đạo luật mà tác giả sử dụng thể hiện phiên bản pháp luật mới nhất về nội dung đó, chứ không phải năm ban hành đầu tiên.
139 Child Welfare Act 2016 và Juvenile Act 2018
The legal framework for protecting children and juveniles against sexual abuse in South Korea includes the 2019 Act on the Protection of Children and Juveniles against Sexual Abuse, which establishes comprehensive measures to prevent and address sexual exploitation The 2016 Act on Special Cases concerning the Punishment of Sexual Crimes enhances penalties for severe offenses, ensuring strict accountability Additionally, the 2017 Act on Special Cases concerning the Punishment of Child Abuse Crimes targets child abuse cases with stringent legal penalties The 2017 Act on Crime Victim Protection provides support and rights for victims of various crimes, including minors, to ensure their safety and rehabilitation The 2020 Act on the Treatment of Protected Juveniles outlines procedures for safeguarding and rehabilitating vulnerable juveniles in protective custody Lastly, the 2018 Act on the Prevention of Domestic Violence and Protection of Victims emphasizes the importance of domestic violence prevention and victim support, contributing to a comprehensive approach to child and juvenile protection.
141 Act on Protection of specific crime informants 2016
According to KICS (Criminal case procedures - Commencement of criminal investigation), when receiving a report, the case files must be transferred to the judicial police, especially in drug crime cases involving minors under 18, which are not initially under the jurisdiction of the Prosecutor's Office for investigation.
Hàn Quốc chỉ quy định việc tiếp nhận báo cáo tội phạm cho những cá nhân nhất định trong cơ quan cảnh sát, Viện Công tố và các cơ quan chuyên bảo vệ trẻ em, nhằm tập trung và tăng cường trách nhiệm cho một số chủ thể nhất định Thay vào đó, quốc gia này quy định rất kỹ và chi tiết các đối tượng bắt buộc phải báo cáo về tội phạm, gồm 25 nhóm như nhân viên làm việc tại các cơ sở phúc lợi, hỗ trợ, tư vấn, chăm sóc trẻ em, đội cứu hộ cứu nạn, nhằm nâng cao ý thức trách nhiệm của từng người trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm Đồng thời, Hàn Quốc đặc biệt chú trọng đến việc bảo vệ quyền lợi của trẻ dưới 18 tuổi, đặt ra nghĩa vụ báo cáo cụ thể cho các nhóm làm việc, tiếp xúc với trẻ như giáo viên, người đứng đầu các cơ sở sinh hoạt, học tập, làm việc của trẻ em.
Hàn Quốc không quy định một thời hạn cố định để cảnh sát tư pháp nghiên cứu tài liệu, vật chứng và các thông tin liên quan đến tội phạm, nhưng việc này không có nghĩa là cảnh sát có thể kéo dài thời gian giải quyết vụ việc Công tác điều tra phải tuân thủ các nguyên tắc chung, theo Điều 3 và 4 của Quy chế Phối hợp giữa Công tố viên và Cảnh sát Tư pháp, trong đó bao gồm việc bảo vệ quyền của nghi phạm, nạn nhân và nhân chứng, đảm bảo tuân thủ Hiến pháp cũng như các quy định về điều tra, đồng thời tiến hành điều tra ngay lập tức, khách quan và không lạm dụng quyền hạn.
Mô hình tố tụng của Hàn Quốc có tính linh hoạt về thời hạn giải quyết vụ án, với thời gian từ 7 đến 15 năm tùy theo loại tội phạm, phù hợp với khung thời gian truy tố của công tố viên Việc tiến hành điều tra sơ bộ bị kiểm soát nghiêm ngặt bởi cấp trên và Viện Công tố, vì thời gian và phương pháp điều tra phải được điều chỉnh phù hợp với tính chất nghiêm trọng của tội phạm, người phạm tội, hậu quả và thời điểm hoàn thành điều tra sơ bộ.
143 Khoản 1 Điều 18 Quy chế Phối hợp giữa Công tố viên và Cảnh sát Tư pháp và các quy tắc chung về điều tra (Regulations on
Mutual Cooperation between Public Prosecutors and Judicial Police Officers and General Rules of Investigation); Kim&Chang
The 2022 adjustments to investigative powers have led to significant changes in criminal justice procedures in South Korea These reforms aim to streamline investigations, enhance fairness, and improve the efficiency of criminal proceedings By redefining the scope of investigative authority, the reform seeks to balance the powers between prosecution and police, ensuring a more transparent and accountable process For more insights into these procedural changes, visit Kim & Chang’s detailed analysis.
144 Điều 237 Đạo luật TTHS 2020 và Điều 46.(2).1 Đạo luật Phúc lợi trẻ em 2016
145 Điều 10.(1) Đạo luật về Vụ việc đặc biệt liên quan đến hình phạt của tội xâm hại tình dục trẻ em 2017
Jibong Lim (2006) explores the role of the Korean Constitutional Court in upholding the due process clause, emphasizing its significance in ensuring justice and constitutional protection The study highlights how the Court interprets due process rights within South Korea’s legal framework, reinforcing the importance of judicial independence in safeguarding individual liberties Overall, the article underscores the Korean Constitutional Court’s pivotal function in maintaining constitutional values through diligent application of due process principles.
148 Điều 44 Quy tắc Điều tra Hình sự của Cơ quan Cảnh sát Quốc gia 2022 ( 경찰청 – 범죄수사규칙)
Sau khi tiếp nhận hồ sơ hoặc tài liệu từ Công tố viên, Cảnh sát tư pháp bắt đầu quá trình điều tra sơ bộ, trong đó cần tập trung vào việc phát hiện và thu thập bằng chứng khách quan, đáng tin cậy dựa trên cơ sở vật chất Cơ quan điều tra cũng phải thực hiện các cuộc điều tra hợp lý bằng cách sử dụng đầy đủ kỹ thuật điều tra khoa học, công nghệ và phân tích dữ liệu liên quan Đồng thời, cần loại trừ các định kiến, giả thiết vô căn cứ và đảm bảo tính khách quan trong lời khai của các bên liên quan, tránh gây ảnh hưởng đến quá trình điều tra.
Theo Điều 241 đến Điều 244-5 của Đạo luật TTHS 2020 tại Hàn Quốc, quá trình điều tra nội bộ chủ yếu tập trung vào việc khai thác thông tin từ nghi phạm hơn là từ bị hại, nhằm đảm bảo hiệu quả trong việc làm rõ vụ việc.
Đạo luật 245 cho phép cảnh sát tư pháp thực hiện đối chất với bất kỳ người nào ngoài nghi phạm, nhằm đảm bảo quá trình điều tra, đồng thời, Điều 30 của Luật về Vụ việc đặc biệt liên quan đến hình phạt tội phạm tình dục năm 2016 cho phép ghi âm, ghi hình có âm thanh của trẻ em để làm chứng cứ Tuy nhiên, quyền lợi của trẻ em trong quá trình này gây tranh cãi, khi một số học giả cho rằng việc tiếp xúc trực tiếp với nghi phạm và lo sợ ghi âm, ghi hình có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đến tâm lý của trẻ Trong khi đó, việc bảo toàn chứng cứ và đảm bảo quyền của nghi phạm được Tòa Hiến pháp Hàn Quốc xác nhận là ưu tiên hàng đầu Thực tiễn đối chất tại Hàn Quốc được thực hiện linh hoạt qua các phương pháp như nộp trước câu hỏi để kiểm duyệt, thực hiện đối chất giữa nghi phạm và nhân chứng hỗ trợ (đối chất gián tiếp), và loại trừ những người thân của bị hại tham gia với tư cách đại diện khi có liên quan.
Sau khi tiếp nhận tin báo hoặc tố giác về hành vi XHTD của người dưới 18 tuổi, cơ quan điều tra Hàn Quốc lập tức chuyển sang bước giải quyết, bất kể thời gian điều tra nội bộ của các nhóm đối tượng khác nhau Cảnh sát tư pháp hoặc nhân viên của Cơ quan bảo vệ trẻ em phải có mặt tại hiện trường ngay lập tức để tiến hành điều tra và thẩm vấn các bên liên quan, bao gồm trẻ em và nghi phạm Các cán bộ điều tra có quyền tiếp cận mọi địa điểm liên quan và thực hiện các hoạt động điều tra một cách nhanh chóng và quyết liệt, không bị cản trở dưới bất kỳ hình thức nào, kể cả sử dụng lực lượng hoặc đe dọa, miễn là họ xuất trình đầy đủ giấy tờ chứng minh thẩm quyền Điều này phản ánh sự khẩn trương và hiệu quả trong quy trình điều tra sơ bộ các vụ việc XHTD tại Hàn Quốc.
Pháp luật tố tụng hình sự Anh về việc tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
Anh là một quốc gia có nhiều văn bản quy phạm pháp luật về quyền của trẻ em, như Luật Trẻ em năm 1989 (sửa đổi bổ sung năm 2004), Luật Trẻ em và Người chưa thành niên năm 2008, và Luật Trẻ em và Gia đình năm 2014, tạo nền tảng pháp lý vững chắc nhằm đảm bảo quyền trẻ em Theo luật Anh, “trẻ em” được định nghĩa là cá nhân dưới 18 tuổi, vì vậy XHTD của người dưới 18 tuổi cũng được xem là XHTD trẻ em Trong lĩnh vực tố tụng hình sự, Anh có Đạo luật TTHS năm 2020 (sửa đổi bổ sung năm 2021), cùng các bộ nguyên tắc về nạn nhân tội phạm và hướng dẫn xác định tội phạm tình dục, nhằm đảm bảo quy trình tiếp nhận và xử lý tin báo, tố giác về tội phạm một cách chính xác và nhân đạo.
2.4.2 Thời hạn, thủ tục và phối hợp trong việc tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác
Dưới quy định của pháp luật, việc báo cáo sự việc (incident report) phải dựa trên thông tin từ nạn nhân, nhân chứng hoặc bên thứ ba, bất kể có liên quan đến tội phạm hay không Cảnh sát sẽ dựa vào các tình huống được báo cáo để xác định tội phạm dựa trên hiểu biết về luật và nguyên tắc xác định tội phạm (“counting rules”), đồng thời ghi nhận tội phạm nếu không có chứng cứ rõ ràng chống lại thông tin đó Chỉ cần nạn nhân hoặc người đại diện xác nhận rằng sự việc là tội phạm đã đủ căn cứ để cảnh sát lập biên bản Trong quá trình báo cáo, người báo tin có thể chọn hình thức ghi chép phù hợp, như biên bản hoặc ghi âm có hình ảnh và âm thanh Khi tội phạm đã được ghi nhận vào hồ sơ và hệ thống của cảnh sát, quá trình điều tra chính thức bắt đầu Ở Anh, quá trình tiếp nhận và giải quyết tin báo, tố giác có những đặc điểm khác biệt so với Việt Nam và Hàn Quốc, phản ánh sự đa dạng trong hệ thống pháp lý quốc tế.
Trong vòng 24 giờ kể từ khi nhận báo cáo tội phạm, cảnh sát cần thụ lý vụ việc và ghi nhận các thông tin vào hồ sơ để đảm bảo xử lý nhanh chóng và chính xác Nếu không xác định được nơi cư trú của nạn nhân hoặc người đại diện của nạn nhân, thời gian thụ lý có thể kéo dài tối đa 7 ngày để cố gắng xác minh và thu thập đầy đủ thông tin cần thiết Ngay cả khi không thể truy tìm được nạn nhân, các cơ quan chức năng vẫn phải ghi nhận toàn bộ thông tin vụ việc từ nguồn cung cấp ban đầu nhằm đảm bảo sự rõ ràng, minh bạch trong quá trình xử lý vụ án.
171 Children Act 1989 (amendments on 2004); Children and Young Persons Act 2008; Children and Families Act 2014; và Sexual Offences Act 2003
172 Criminal Procedure Act 2020 (amendments on 2021); Code of Practice for Victims of Crimes hay Victims’ Code 2020 (“CPVC”); Home Office Counting Rules Sexual Offences; và Crime Recording General Rules
173 Mục 2.1 Phần Tiêu chuẩn NCRS ( National Crime Recording Standard) Nguyên tắc chung về tiếp nhận thông tin về tội phạm
174 Mục 2.9 Bộ nguyên tắc cho nạn nhân của tội phạm 2020; và CPS, Reporting a crime, [https://www.cps.gov.uk/reporting-crime] (Ngày truy cập: 22/05/2022)
According to HMICFRS (2017), all crime reports must adhere to the national standards set by NCRS and be reviewed by the Force Crime Registrar (FCR) The FCR possesses in-depth knowledge of NCRS standards and acts as a vital intermediary between the police and the Home Office Its role is similar to that of the Public Prosecutor's Office in Vietnam and the Prosecution Service in South Korea, being organized within each police unit to coordinate directly with officers responsible for crime handling.
Thứ hai, Anh có Bộ hướng dẫn về việc xác định tội phạm tình dục (Home Office Counting
Các quy tắc về xét xử tội phạm tình dục trong Bộ hướng dẫn này được phát triển liên tục và cập nhật kịp thời bởi Ủy ban Chỉ đạo Chiến lược Thụ lý Tội phạm Quốc gia, nhằm nâng cao hiệu quả điều tra và xử lý các vụ án liên quan đến tội phạm tình dục.
Recording Strategic Steering Group) Nếu có thay đổi thì cơ quan này sẽ thông báo hằng năm 178
Các cán bộ cảnh sát sử dụng tài liệu này như một công cụ quan trọng để sơ bộ xác định khả năng phạm tội trong các vụ án Tài liệu mô tả chi tiết các hành vi và tình huống liên quan đến tội phạm về hành vi xâm hại tình dục, đặc biệt là tội xâm hại trẻ em, cùng với phân tích rõ ràng đối tượng nam nữ Điều này giúp quá trình tiếp nhận và thụ lý thông tin về tội phạm diễn ra nhanh chóng và chính xác hơn, nhờ hướng dẫn phân loại hành vi là tội phạm hoặc không dựa trên các dấu hiệu đặc trưng rõ ràng.
Pháp luật Anh quy định rằng các thông tin cơ bản và cần thiết phải được cung cấp trong vòng 5 ngày kể từ khi vụ việc về tội phạm được báo cáo cho nạn nhân, người báo tin, đặc biệt là trẻ em Việc cung cấp thông tin này đã được ghi nhận trong các đạo luật chung và đáp ứng các yêu cầu của pháp luật quốc tế Khi nạn nhân và người thân hoặc đại diện của họ hiểu rõ quyền lợi của mình, họ có thể hợp tác và hỗ trợ tốt nhất với cơ quan điều tra.
Cảnh sát đề xuất cung cấp Bản tự khai VPS để giúp nạn nhân trình bày rõ tác động của tội phạm đến tâm lý, sức khỏe thể chất, cảm xúc và thiệt hại kinh tế Bản tự khai này sẽ được gửi đến các cơ quan liên quan nhằm cung cấp sự hỗ trợ cần thiết cho nạn nhân, thể hiện sự quan tâm của cơ quan ngay từ giai đoạn đầu tiếp xúc Ngoài ra, Bản tự khai VPS còn được sử dụng trong các hoạt động tố tụng sau này để đảm bảo quyền lợi của nạn nhân.
Nguyên tắc chung trong tiếp nhận thông tin về tội phạm đảm bảo quá trình ghi nhận và xử lý dữ liệu chính xác, nhanh chóng theo tiêu chuẩn NCRS (National Crime Recording Standards) Việc tuân thủ các mục 3.5 của phần Tiêu chuẩn NCRS và mục 1.1 của phần Thụ lý tội phạm – Quy trình hỗ trợ là thiết yếu để nâng cao hiệu quả trong công tác điều tra, góp phần đảm bảo an ninh trật tự Các quy trình này hướng đến sự thống nhất, rõ ràng trong việc tiếp nhận, phân loại và xử lý thông tin tội phạm, từ đó hỗ trợ các cơ quan chức năng trong việc phòng ngừa và xử lý các vụ án một cách chính xác và hiệu quả.
177 Home Office Counting Rules Sexual Offences,
[https://www.whatdotheyknow.com/request/10767/response/38061/attach/5/H.O.Sexual%20Offences.pdf?cookie_passthrough=1]; và Counting rules for sexual offences
[https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/977203/count-sexual-apr-
178 Mục 3.14 Phần Tiêu chuẩn NCRS Nguyên tắc chung về tiếp nhận thông tin về tội phạm
179 Mục 3.6 Bộ nguyên tắc cho nạn nhân của tội phạm 2020
Các luật liên quan đến trẻ em tại Việt Nam gồm có Luật Trẻ em năm 1989 (được sửa đổi bổ sung năm 2004), Luật Trẻ em và Người chưa thành niên năm 2008, Luật Trẻ em và Gia đình năm 2014, cùng với Đạo luật Tội phạm Tình dục năm 2003 Những văn bản pháp luật này nhằm bảo vệ quyền lợi của trẻ em, quy định trách nhiệm của các tổ chức và gia đình trong việc chăm sóc và giáo dục trẻ, đồng thời xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm, bảo đảm sự an toàn, hạnh phúc cho trẻ em Việt Nam.
181 Điều 19 Hướng dẫn 2005 và Điều 9 Luật Mẫu 2009
182 Ministry of Justice, “Victims of crime: Understanding your rights”,
[https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/979235/victims-code-crime- leaflet-print.pdf] (Ngày truy cập: 20/5/2022)
Khi vụ việc bị thụ lý, nạn nhân sẽ được thông báo và hỗ trợ tiếp cận các dịch vụ hỗ trợ trong vòng 2 ngày kể từ khi tiếp nhận thông tin về tội phạm Tùy theo nhu cầu và tính chất của vụ việc, nạn nhân sẽ được hướng dẫn tiếp cận đội ngũ hỗ trợ phù hợp Hiện nay, các dịch vụ hỗ trợ này đều được công khai trên trang web của Chính phủ, giúp người dân dễ dàng tiếp cận và nhận hỗ trợ kịp thời.
Thông tin về tội phạm sẽ được lưu trữ cho đến khi có thông tin xác thực bổ sung chứng minh không có tội phạm hoặc khi dữ liệu này đã được chuyển giao hoặc hủy bỏ do lỗi trong cung cấp thông tin hoặc ghi nhận nhiều lần về cùng một tội phạm Điều này đòi hỏi hệ thống công nghệ thông tin, dữ liệu và tài liệu số hóa giữa các cơ quan phải được phát triển và đầu tư chi phí lớn hơn để đảm bảo tính chính xác và hiệu quả của hệ thống TTHS.
Việc giám định y tế trong quá trình tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác nhằm phục vụ tố tụng hình sự, nhưng phải đảm bảo tối thiểu ảnh hưởng và có sự đồng ý của nạn nhân Ở Anh, quyền riêng tư về cơ thể và thông tin cá nhân được coi trọng hàng đầu, thậm chí việc thụ lý thông tin về tội phạm như hiếp dâm còn phụ thuộc vào quyết định của nạn nhân Thống kê cho thấy nhiều vụ giám định y tế không thể thực hiện do sự từ chối của nạn nhân hoặc người giám hộ, lo ngại về tác động tiêu cực đến trẻ em, hoặc thiếu phối hợp giữa các nhân viên y tế Mặc dù Anh có quy định về giám định trong giai đoạn tiếp nhận thông tin, cách tiếp cận và thực thi của họ khác so với Việt Nam, không phù hợp với mục tiêu đấu tranh phòng, chống tội phạm của nước ta.
So sánh, đánh giá pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam và một số quốc gia về tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
Nghiên cứu pháp luật Hàn Quốc và Anh về tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm liên quan đến hành vi xâm hại tình dục trẻ dưới 18 tuổi cho thấy có những điểm tương đồng đáng kể với quy trình tại Việt Nam về tiếp nhận và xử lý các vụ việc này Tuy nhiên, cũng tồn tại một số khác biệt quan trọng, như các quy định về quy trình tố tụng, vai trò của các cơ quan chức năng, và các biện pháp bảo vệ nạn nhân, điều này đòi hỏi Việt Nam cần cân nhắc để hoàn thiện hệ thống pháp luật phù hợp hơn với thực tiễn.
183 Mục 4.5 và 4.8 Bộ nguyên tắc cho nạn nhân của tội phạm 2020
184 Xem thêm: [https://sexualabusesupport.campaign.gov.uk/]; [https://www.gov.uk/get-support-as-a-victim-of-crime]; và [https://www.victimandwitnessinformation.org.uk/](Ngày truy cập: 20/5/2022)
According to HMIC's 2014 report, "Crime-recording: making the victim count," ensuring data integrity in police crime records is essential for accurately reflecting the victim's experience and improving criminal justice outcomes The report emphasizes that high-quality crime data enables better resource allocation, enhanced police responsiveness, and increased public trust Proper crime-recording practices are crucial for providing reliable statistics, which support effective crime prevention strategies and policy development in England and Wales (Source: HMIC, 2014, Crime-recording: making the victim count)
186 Mục 2.5 Phần Tiêu chuẩn NCRS Nguyên tắc chung về tiếp nhận thông tin về tội phạm
187 Mục 2.7 Bộ nguyên tắc cho nạn nhân của tội phạm 2020
Michelle Cutland (2019) emphasizes that medical examinations play a crucial role in the assessment of children when there are concerns about sexual abuse, providing vital evidence and supporting child welfare The scope of these examinations should be carefully defined to ensure they are thorough yet respectful of the child's wellbeing, with a focus on collecting objective and reliable forensic evidence Properly conducted medical assessments can significantly aid in the identification and investigation of abuse cases while minimizing trauma to the child The review highlights the importance of multidisciplinary collaboration and adherence to standardized protocols to ensure that medical examinations are both effective and child-sensitive (Centre of expertise on child sexual abuse, 2019, pp 9-13, 44).
Các quốc gia quy định rõ ràng rằng việc tiếp nhận tin báo, tố giác về tội phạm thuộc thẩm quyền của cơ quan công an và cảnh sát, nhằm đảm bảo xử lý nhanh chóng và chính xác nguồn tin về tội phạm Việt Nam và Hàn Quốc đặc biệt nhấn mạnh vai trò của Viện Kiểm sát và Viện Công tố trong việc tiếp nhận tin báo, bên cạnh cơ quan công an, nhằm tạo sự phân chia rõ ràng giữa chức năng điều tra và truy tố Trong nhiều trường hợp, Viện Kiểm sát có quyền yêu cầu chuyển hồ sơ để tự tiến hành giải quyết, giúp tăng tính minh bạch và chống oan sai trong quá trình điều tra và xét xử.
Thứ hai, cơ chế phối hợp trong xem xét và đánh giá hoạt động giải quyết tin báo, tố giác của lực lượng công an, cảnh sát tại Việt Nam, Hàn Quốc và Anh có điểm chung rõ rệt Cụ thể, thông tin do người tố giác hoặc báo tin cung cấp sẽ được kiểm tra, xác minh bởi một cơ quan độc lập, như Viện Kiểm sát hoặc Viện Công tố ở Việt Nam và Hàn Quốc, hoặc Cơ quan thụ lý tội phạm ở Anh, nhằm đảm bảo sự khách quan trong quá trình xử lý Nhờ hệ thống này, việc giải quyết tin báo, tố giác trở nên minh bạch hơn, phù hợp với các nguyên tắc pháp luật và hạn chế tối đa tình trạng bỏ lọt tội phạm.
Việt Nam cho phép sử dụng ghi âm, ghi hình có âm thanh khi lấy lời khai, nhưng chưa quy định rõ các trường hợp áp dụng cụ thể Trong khi đó, Hàn Quốc cho phép áp dụng biện pháp này để thu thập chứng cứ, đi kèm với đối chất, nhưng có cơ chế kiểm soát nội dung và phương thức thực hiện Các biện pháp này dù ảnh hưởng lớn đến tâm lý của bị hại, nhưng pháp luật đều quy định nhằm bảo đảm nguyên tắc phòng, chống tội phạm, đồng thời hạn chế tối đa và cân nhắc kỹ lưỡng khi áp dụng.
Cơ sở pháp lý về việc tiếp nhận tin báo, tố giác tại Việt Nam chủ yếu dựa trên các văn bản hướng dẫn như Thông tư và Thông tư liên tịch, trong khi đó, nhiều quy định quan trọng tại Hàn Quốc về thủ tục tiếp nhận tin báo, tố giác và hỗ trợ trẻ em lại được quy định trong các luật cơ sở Các văn bản dưới luật tại Hàn Quốc tập trung vào phối hợp, quản lý và kiểm soát thời hạn tố tụng, còn pháp luật Anh chủ yếu dựa trên các văn bản hướng dẫn, định hướng và chỉ đạo, trong đó các cá nhân có thẩm quyền phải thực hiện đúng theo tinh thần của các văn bản này Điều này phản ánh rõ nét đặc trưng của hai hệ thống pháp luật: civil law tập trung vào luật thành văn, còn common law dựa vào các nguyên tắc và thông lệ chung.
Trẻ em ở Hàn Quốc và Anh được hiểu là các cá nhân dưới 18 tuổi, nhằm bảo vệ quyền lợi của những người từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi theo phù hợp với pháp luật quốc tế Ngược lại, khái niệm “trẻ em” và “người dưới 18 tuổi” tại Việt Nam hiện không đồng nhất, mặc dù các văn bản pháp luật đã nỗ lực bảo vệ quyền lợi của nhóm tuổi này Tuy nhiên, các tổ chức quốc tế và học giả vẫn đề xuất Việt Nam cần điều chỉnh độ tuổi trẻ em trong Luật Trẻ em, đồng thời cập nhật Bộ luật hình sự để bảo vệ nhóm từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi, vốn chưa nhận được các chính sách hỗ trợ phù hợp Ngoài ra, dữ liệu về nhóm từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi còn thiếu thống kê rõ ràng theo lĩnh vực, làm hạn chế công tác hỗ trợ, can thiệp và bảo vệ hiệu quả Thậm chí, số liệu về bị hại từ nhóm này chỉ tập trung vào tội danh và tình tiết vụ án, gây khó khăn cho các hoạt động hỗ trợ toàn diện Do đó, việc áp dụng mô hình bảo vệ của Hàn Quốc và Anh cho nhóm từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi là cần thiết để đảm bảo quyền lợi tốt nhất cho các em trong giai đoạn phát triển tâm sinh lý chưa hoàn chỉnh.
Trong hệ thống pháp luật của Hàn Quốc và Anh, trách nhiệm tiếp nhận tin báo và tố giác thường tập trung vào các nhóm chủ thể cụ thể, khác với quy định tại Việt Nam Ở Hàn Quốc, các chủ thể làm việc hoặc sinh hoạt thường xuyên với trẻ em có nghĩa vụ báo tin và tố giác tội phạm nhằm duy trì môi trường sống lành mạnh cho trẻ nhỏ Trong khi đó, tại Anh, có nhiều cơ chế xã hội để người dân dễ dàng báo tin về tội phạm, bao gồm việc cung cấp thông tin qua các trang web hỗ trợ tối đa việc tố giác, góp phần nâng cao tính chủ động trong phòng chống tội phạm và bảo vệ quyền lợi của cá nhân, gia đình cũng như cộng đồng.
Anh trao nhiều quyền hơn cho lực lượng cảnh sát trong giai đoạn tiếp nhận tin báo và tố giác, cho phép họ chủ động xử lý và đưa ra các quyết định tố tụng có ảnh hưởng đến giai đoạn điều tra sau này Các đơn vị cảnh sát tại Anh đều có cơ quan trực thuộc để xem xét lại các quyết định, giúp đảm bảo tính khách quan và chính xác trong quá trình xử lý Điều kiện để một vụ việc được báo cáo đi tới giai đoạn điều tra chính thức tại Anh dễ dàng hơn so với Việt Nam và Hàn Quốc, tạo cơ hội nhanh chóng cho công tác điều tra Ngược lại, lực lượng công an, cảnh sát tại Việt Nam và Hàn Quốc có thẩm quyền tiến hành nhiều hoạt động tố tụng trong giai đoạn tiếp nhận và giải quyết tin báo, tố giác, góp phần nâng cao hiệu quả xử lý vụ việc.
Dưới góc độ chính sách, đối thoại chính sách trong khuôn khổ Dự án EU JULE nhằm nâng cao nhận thức pháp luật về phòng chống bạo lực đối với trẻ em, là một hoạt động thiết yếu để thúc đẩy sự hiểu biết và hợp tác giữa các bên liên quan Theo UNICEF Việt Nam (2020), việc tổ chức các cuộc đối thoại này giúp xác định các khó khăn trong việc thực thi pháp luật và đề xuất các giải pháp phù hợp để bảo vệ trẻ em tốt hơn Ngoài ra, dự án còn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nâng cao nhận thức cộng đồng về quyền trẻ em và các quy định pháp luật liên quan nhằm giảm thiểu các hành vi bạo lực và xâm hại trẻ em Các hoạt động đối thoại chính sách này góp phần thúc đẩy sự phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan chức năng và tổ chức xã hội trong việc phòng chống bạo lực đối với trẻ em tại Việt Nam.
Thông tư 13/2021/TT-BLĐTBXH quy định Bộ chỉ tiêu thống kê về tình hình trẻ em, nhằm cung cấp số liệu chính xác về số lượng và vấn đề liên quan đến trẻ em Tuy nhiên, văn bản còn tập trung vào việc xây dựng các chỉ tiêu thống kê về tình hình xâm hại trẻ em và các hành vi vi phạm pháp luật liên quan Thông tư cũng đề cập đến các biện pháp xử lý vi phạm hành chính đối với hành vi xâm hại trẻ em, nhằm nâng cao hiệu quả bảo vệ trẻ em trong xã hội Nội dung này góp phần thúc đẩy các hoạt động phòng chống, hạn chế các hành vi xâm hại trẻ em, đồng thời tăng cường công tác quản lý, giám sát từ phía các cơ quan chức năng.
Các văn bản như Quyết định 400/QĐ-VKSTC năm 2020, Hướng dẫn 32/HD-VKSTC năm 2020 và Công văn 5086/VKSTC-C2 năm 2020 hướng dẫn về biểu mẫu thống kê người dưới 18 tuổi là bị hại trong các vụ án hình sự, thể hiện tiêu chuẩn và quy trình thu thập dữ liệu liên quan đến đối tượng này Đồng thời, quy định pháp luật cũng đặt hạn chế về thẩm quyền và hoạt động của lực lượng cảnh sát, tập trung chủ yếu vào giai đoạn điều tra chính thức để đảm bảo hiệu quả và tính chính xác trong xử lý các vụ án hình sự liên quan đến trẻ vị thành niên.
Ngày thứ năm, cả Anh và Hàn Quốc đều có những bước tiến đáng kể trong việc áp dụng công nghệ thông tin và nền tảng internet vào hoạt động tố tụng, trong đó Hàn Quốc đã ban hành các văn bản pháp luật cụ thể liên quan đến nội dung này Hiện tại, Việt Nam vẫn chủ yếu sử dụng hồ sơ giấy trong hoạt động tố tụng, mới chỉ bắt đầu đề cập đến việc số hóa hồ sơ vụ án hình sự Xây dựng hệ thống công nghệ thông tin liên cơ quan để tạo lập, chỉnh sửa, lưu trữ, chia sẻ, thu thập và trao đổi tài liệu và dữ liệu là một quá trình phức tạp, đòi hỏi đầu tư dài hạn và nhiều nghiên cứu chuyên sâu hơn của Việt Nam để phát triển phù hợp và hiệu quả.
Thứ sáu, hoạt động tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác có những điểm khác nhau như sau:
Tại Anh, trẻ bị hại dưới 18 tuổi hoặc có vấn đề tâm lý có quyền lựa chọn hình thức lấy lời khai phù hợp, khác với Việt Nam và Hàn Quốc Việc này thể hiện sự tôn trọng đến tâm lý và quyền riêng tư của trẻ, đặc biệt trong việc bảo vệ thông tin cá nhân Quy định này nhằm đảm bảo quyền tự do và an toàn cho trẻ khi tham gia quá trình lấy lời khai, phù hợp với tiêu chuẩn về quyền con người và bảo vệ trẻ em của quốc gia này.
Thực trạng tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
3.1.1 Những kết quả đạt được, hạn chế, bất cập về tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
* Kết quả tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
Thứ nhất, công tác tiếp nhận tin báo, tố giác đối với tội phạm XHTD người dưới 18 tuổi đạt được các kết quả như sau:
Việt Nam đã triển khai trang web “Mạng lưới ứng cứu, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng” (VN-COP), phối hợp từ nhiều bộ ngành và tổ chức, để nâng cao hiệu quả tiếp nhận tin báo, tố giác tội phạm xâm hại trẻ em trên mạng Đây là bước tiến quan trọng trong việc sử dụng các phương tiện truyền thông để bảo vệ trẻ em, thể hiện sự chủ động trong phòng chống xâm hại trẻ em qua mạng internet Tuy nhiên, hiện tại, người báo tin vẫn cần cung cấp thông tin cá nhân như họ tên, địa chỉ, số điện thoại, khiến nhiều người e ngại và mong muốn có các cơ chế tiếp nhận tin báo, tố giác phù hợp hơn với tâm lý “ẩn danh” khi sử dụng các nền tảng internet Cần có những cải tiến để tăng cường quyền riêng tư và an toàn cho người tố giác, từ đó khuyến khích nhiều người hơn tham gia trong công tác phòng chống xâm hại trẻ em qua mạng.
194 VN-COP, “Báo Cáo Về Hành Vi, Nội Dung Xâm Hại Trẻ Em Trên Môi Trường Mạng”, [https://vn-cop.vn/bao-cao-xam-pham/] (Ngày truy cập: 01/6/2022)
195 Khoản 2 Điều 7 Thông tư liên tịch 01/2017/TTLT điện tử, 196 vừa đảm bảo công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm XHTD người dưới 18 tuổi nói chung
Lực lượng Công an xã, phường, thị trấn thường xuyên tiếp nhận tin báo và tố giác về Xâm hại tình dục trẻ dưới 18 tuổi Để nâng cao năng lực và ý thức công tác phòng chống XHTD, Bộ Công an đã tổ chức các lớp tập huấn tập trung vào hai nội dung chính: (i) các biện pháp bảo vệ nạn nhân, và (ii) kỹ năng làm việc, điều tra thân thiện với trẻ em là nạn nhân hoặc nhân chứng trong các vụ án XHTD, từ khâu tiếp nhận đến giải quyết tin báo.
Thứ hai, công tác giải quyết tin báo, tố giác đối với tội phạm XHTD người dưới 18 tuổi có những điểm nổi bật như sau:
Nhiều cán bộ hiện nay đã tiếp cận với bị hại một cách thân thiện và linh hoạt để khai thác thông tin một cách tích cực Trong đó, việc giải thích, thuyết phục, an ủi, động viên giúp tạo cảm giác thoải mái và tin tưởng cho bị hại, đặc biệt khi tâm lý của họ thường là hoảng loạn và lo sợ Các phương pháp này thúc đẩy sự gần gũi, xây dựng niềm tin, từ đó nâng cao hiệu quả công tác điều tra và xử lý vụ việc.
Trong những năm gần đây, sự quan tâm đến sức khỏe tâm thần của các nạn nhân trong các vụ xâm hại tình dục đã ngày càng tăng, đặc biệt là đối với trẻ dưới 18 tuổi Một số địa phương như Quảng Trị, Kiên Giang, Nam Định đã chú trọng đánh giá hậu quả về tâm thần của các em và tích hợp nội dung này vào kế hoạch hành động của địa phương Việt Nam đã ban hành Thông tư 23/2019/TT-BYT hướng dẫn quy trình giám định pháp y tâm thần, tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động này Tuy nhiên, thực tế hầu hết các vụ xâm hại trẻ em mới tập trung vào việc giám định tổn thương về thể chất, còn yếu tố sức khỏe tâm thần lại bị bỏ qua Việc mở rộng nội dung giám định tâm thần sẽ giúp các cơ quan như Viện kiểm sát, Tòa án đánh giá chính xác hơn hậu quả của hành vi phạm tội đối với nạn nhân và xác định mức bồi thường phù hợp.
196 John Suler (2004), “The Online Disinhibition Effect”, Cyberpsychology & behavior: the impact of the Internet, multimedia and virtual reality on behavior and society, Vol 7, No 3, tr 322-326
197 Tiểu mục 3.1 Mục 3 Phần II Báo cáo số 217/BC-CP
Nghiên cứu của Trần Ngọc Hoàng Quân, Hồ Thị Xuân Hoàng và Nguyễn Phạm Xuân Thy (2021) tập trung vào thủ tục giải quyết các vụ án xâm hại tình dục trẻ dưới 16 tuổi, giúp làm rõ các bước pháp lý cần thiết để bảo vệ quyền lợi của nạn nhân Bài viết phân tích các quy định pháp luật hiện hành và so sánh các phương pháp xử lý để đề xuất những kinh nghiệm phù hợp cho Việt Nam Tác giả nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hoàn thiện hệ thống thủ tục pháp lý nhằm đảm bảo công bằng, nhanh chóng và hiệu quả trong xử lý các vụ án liên quan đến xâm hại tình dục trẻ em.
Theo Nghiêm Thị Lan Hương (2021), việc thông báo rút kinh nghiệm đối với vụ án giao cấu với người từ đủ 13 đến dưới 16 tuổi nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tăng cường công tác phòng chống xâm hại trẻ em và đảm bảo tính nghiêm minh của pháp luật Báo cáo này đã đề cập đến các yếu tố liên quan đến tình tiết của vụ án, nhằm nâng cao nhận thức pháp luật và hạn chế các hành vi vi phạm trong độ tuổi vị thành niên Thông báo cũng phản ánh các biện pháp xử lý phù hợp nhằm bảo vệ quyền lợi của trẻ em và duy trì trật tự xã hội Tài liệu có thể truy cập tại website của Viện kiểm sát Bà Rịa - Vũng Tàu theo đường link [http://vienkiemsatbrvt.gov.vn/portal/p/2431], với thời điểm truy cập là ngày 02/6/2022.
Các kế hoạch phòng, chống xâm hại trẻ em và vi phạm pháp luật liên quan đến người dưới 18 tuổi giai đoạn 2021-2025 của các tỉnh Quảng Trị, Kiên Giang, Nam Định đều nhằm nâng cao công tác phòng ngừa, bảo vệ trẻ em khỏi các hành vi xâm hại và vi phạm pháp luật Các kế hoạch này đều xác định rõ nhiệm vụ và giải pháp thúc đẩy công tác tuyên truyền, giáo dục, hỗ trợ nạn nhân, và tăng cường công tác cán bộ để đảm bảo sự an toàn và phát triển toàn diện cho trẻ em trong từng địa phương.
Về việc đối chất, hoạt động này giữa người dưới 18 tuổi và người bị tố giác theo quy định pháp luật hiện hành có thể diễn ra, đặc biệt trong các trường hợp “nếu không đối chất thì không thể giải quyết được vụ án” Tuy nhiên, nhiều cơ quan kiểm tra, xác minh tin báo, tố giác hiện nay vẫn chưa từng sử dụng biện pháp này trong các vụ án có liên quan đến người dưới 18 tuổi Trong thực tế, theo Bản án số 234/2021/HS-PT ngày 19/4/2021, cơ quan điều tra đã không thực hiện đối chất theo yêu cầu của người bào chữa cho bị cáo vì các vật chứng và lời khai phù hợp Các học giả hiện nay cho rằng đối chất chỉ nên là biện pháp cuối cùng khi các biện pháp khác không đủ để chứng minh tội phạm, nhằm tránh gây tổn thương tâm lý cho người dưới 18 tuổi.
Các địa phương đã phối hợp chặt chẽ với các Trung tâm giám định pháp y và cơ sở y tế để xác định các bộ phận cơ thể, dấu vết và tổn thương do vụ việc XHTD gây ra, nhằm cung cấp bằng chứng chính xác cho công tác điều tra Hầu hết các tỉnh, thành phố như TP Hồ Chí Minh, Sóc Trăng, Long An, Bình Dương đều có Trung tâm Pháp y tỉnh hoặc Phân viện Khoa học hình sự, là những đơn vị hỗ trợ chuyên môn cao trong việc phân tích sinh học từ vật chứng thu thập được tại hiện trường và trên cơ thể bị hại Những cơ quan này góp phần quan trọng trong việc cung cấp chứng cứ, giúp quá trình khởi tố, truy tố và xét xử diễn ra chính xác, hiệu quả.
Từ năm 2015 đến tháng 9/2019, cơ quan điều tra đã tiếp nhận và xử lý khoảng 8.632 vụ xâm hại trẻ em, trong đó có 8.386 vụ liên quan đến xâm hại tình dục trẻ em, chiếm tỷ lệ khoảng 97,15% trong tổng số các vụ xâm hại trẻ em Các số liệu thống kê này giúp ước lượng kết quả giải quyết các tin báo, tố giác liên quan đến xâm hại tình dục trẻ em một cách tương đối chính xác.
Kết quả giải quyết tin báo, tố giác về XHTD trẻ em
Số lượng về số tin/vụ về XHTD trẻ em đã giải quyết
Tỷ lệ số tin/vụ đã giải quyết trên tổng số tin/vụ đã tiếp nhận về XHTD trẻ em
201 Khoản 2 Điều 14 Thông tư 28/2020/TT-BCA
Nghiên cứu của Trần Ngọc Hoàng Quân, Hồ Thị Xuân Hoàng và Nguyễn Phạm Xuân Thy (2021) tập trung vào thủ tục giải quyết các vụ án xâm hại tình dục trẻ dưới 16 tuổi, đưa ra cái nhìn so sánh các phương pháp và kinh nghiệm quốc tế để áp dụng phù hợp tại Việt Nam Báo cáo này nhằm nâng cao hiệu quả xử lý các vụ việc liên quan đến xâm hại tình dục trẻ em, góp phần bảo vệ quyền lợi và an toàn của người dưới 16 tuổi trong hệ thống pháp luật Việt Nam.
203 Xem thêm: Mục 15 Phụ lục 1
Đối chất trong điều tra, giải quyết vụ án hình sự đóng vai trò là phương pháp nhằm làm rõ sự mâu thuẫn trong lời khai và xác minh tính chính xác của các chứng cứ (Lê Đình Nghĩa, 2021) Việc nhận thức và áp dụng đúng quy trình đối chất giúp nâng cao hiệu quả điều tra, đồng thời đảm bảo quyền lợi của các bên liên quan trong quá trình xác minh vụ án (Nguyễn Tuấn Anh, 2020) Kiểm sát viên cần lưu ý những điểm cần thiết khi tiến hành đối chất để đảm bảo tính khách quan, trung thực và đúng pháp luật trong quá trình xét hỏi (Nguyễn Cao Cường, 2022).
Báo cáo chuyên đề số 366/BC-ĐĐBQH ngày 12/12/2019 của Đoàn Đại biểu Quốc hội tỉnh Bình Dương tổng hợp việc thực hiện chính sách và pháp luật về phòng, chống xâm hại trẻ em trên địa bàn tỉnh từ ngày 01/01/2015 đến 30/6/2019 Báo cáo nhấn mạnh các kết quả đạt được trong công tác bảo vệ trẻ em, đồng thời chỉ rõ những tồn tại, hạn chế, và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả phòng, chống xâm hại trẻ em tại địa phương Thông tin này giúp tăng cường nhận thức cộng đồng và hỗ trợ các cơ quan chức năng trong việc thực thi các chính sách về bảo vệ trẻ em hiệu quả hơn.
207 Mục 3 Phần II Báo cáo số 217/BC-CP
208 Tiểu mục 1 Mục II Phần A và điểm 5.1.b Tiểu mục 5 Phần C Báo cáo số 217/BC-CP
3 Chưa có căn cứ xử lý 457 5,45%
Kết quả giải quyết tin báo, tố giác về XHTD trẻ em
Giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác với người từ đủ 13 đến dưới 16 tuổi
Dâm ô đối với người dưới 16 tuổi
3 Chưa có căn cứ xử lý 164 0 229 64
Tỷ lệ khởi tố tội phạm đạt khoảng 59,89%, chứng tỏ những nỗ lực của ngành công an trong công cuộc phòng chống tội phạm Tội phạm XHTD đối với trẻ em có độ ẩn cao, chủ yếu xuất phát từ các yếu tố khách quan từ phía bị hại và người thân của họ Những con số về khởi tố vụ án phản ánh những kết quả tích cực và sự cố gắng của ngành công an trong việc bảo vệ trẻ em và nâng cao hiệu quả công tác điều tra.
* Hạn chế và bất cập về việc tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
Kiến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả áp dụng pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
sự Việt Nam về tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
Dựa trên phân tích các kết quả đạt được và những hạn chế, bất cập còn tồn tại trong quy trình giải quyết vụ án XHTD người dưới 16 tuổi, tác giả đề xuất các kiến nghị nhằm hoàn thiện các quy định hiện hành Các đề xuất này nhằm khắc phục các bất cập còn lại, từ đó nâng cao hiệu quả công tác xử lý các vụ án XHTD ở nhóm đối tượng đặc thù này Việc điều chỉnh và hoàn thiện thủ tục giải quyết các vụ án XHTD người dưới 16 tuổi là cần thiết để đảm bảo tính minh bạch, công bằng và hiệu quả của hệ thống pháp luật.
3.2.1 Kiến nghị hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự về tiếp nhận, giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi
Các văn bản pháp luật quy định rõ về thủ tục tiếp nhận và giải quyết tin báo, tố giác tội phạm liên quan đến người chưa thành niên trong các vụ án xâm phạm trật tự xã hội, đảm bảo quyền lợi và sự bảo vệ đặc biệt cho trẻ vị thành niên Điều này nhằm đảm bảo quá trình tố tụng diễn ra đúng quy trình, minh bạch và phù hợp với quy định pháp luật về trẻ em Thủ tục TTHS dành cho người chưa thành niên được thiết kế để bảo vệ quyền lợi, đảm bảo sự tham gia tích cực của trẻ trong quá trình tố tụng, đồng thời xử lý kịp thời các vụ việc xâm phạm an ninh trật tự của người dưới tuổi vị thành niên.
Ở tuổi 18, cần thiết phải pháp điển hóa các quy định pháp luật, nhằm giảm thiểu sự chồng chéo và phức tạp trong các văn bản quy phạm pháp luật hiện hành Việc ban hành các văn bản liên quan đến thủ tục tố tụng hình sự cho người dưới 18 tuổi theo xu hướng tích hợp nhiều cơ quan tham gia giúp tạo ra quy trình thống nhất, xuyên suốt qua các giai đoạn tố tụng khác nhau, nâng cao hiệu quả xử lý và bảo vệ quyền lợi của trẻ vị thành niên.
Việt Nam cần đồng nhất khái niệm “trẻ em” và “người dưới 18 tuổi” trong Luật Trẻ em và các văn bản pháp luật liên quan nhằm đảm bảo quyền lợi cho trẻ dưới 18 tuổi, đặc biệt trong các vụ án XHTD Việc này sẽ giúp các em được hưởng đầy đủ các chính sách xã hội hỗ trợ, cải thiện tâm lý, hiện chỉ áp dụng cho trẻ dưới 16 tuổi mắc XHTD Đồng thời, số liệu về các vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi sẽ chính xác hơn, góp phần nâng cao hiệu quả phòng chống và xử lý các hành vi xâm hại trẻ em.
Trong bài viết của Đỗ Vọng Linh và Nguyễn Đình Dũng (2021), tác giả nhấn mạnh mối quan hệ chặt chẽ giữa Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát trong quá trình tiếp nhận và giải quyết tố giác, tin báo về tội phạm xâm hại tình dục trẻ em dưới 16 tuổi Bài viết phân tích rõ vai trò phối hợp của hai cơ quan này nhằm đảm bảo hiệu quả trong việc đấu tranh với tội phạm xâm hại tình dục và bảo vệ quyền lợi của các nạn nhân Tác giả cũng đề cập đến các quy định pháp luật quy định về trách nhiệm của Cơ quan điều tra và Viện kiểm sát, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tăng cường hợp tác để xử lý nhanh chóng, chính xác các vụ việc liên quan đến tội phạm xâm hại trẻ em Nội dung bài viết giúp hiểu rõ hơn về quy trình xử lý và tiêu chuẩn phối hợp giữa các cơ quan chức năng, góp phần nâng cao hiệu quả công tác phòng chống tội phạm xâm hại tình dục trẻ em tại Việt Nam.
Số chuyên đề 01 (47), tr 49 đã được thống kê rõ ràng, đầy đủ để phục vụ việc xây dựng định hướng trong chính sách, pháp luật nhằm bảo vệ và phát triển quyền lợi của đối tượng này.
Các quy định về điều kiện đối với chủ thể tiếp nhận tin báo, tố giác cần được hoàn thiện để đảm bảo hiệu quả trong công tác tố tụng Hiện nay, Điều 415 BLTTHS 2015 và Điều 5 Thông tư liên tịch 06/2018/TTLT chỉ quy định các điều kiện về trình độ, chuyên môn trong các vụ án có người dưới 18 tuổi, nhưng vai trò của cán bộ tiếp nhận tin báo còn rất quan trọng vì họ là người tiếp xúc trực tiếp với bị hại và các bên liên quan để cung cấp và khai thác thông tin nhanh chóng, ảnh hưởng tới hoạt động kiểm tra, xác minh sau này Do đó, tiêu chuẩn dành cho họ cần mở rộng, yêu cầu phải “đã được đào tạo hoặc có kinh nghiệm trong điều tra, truy tố, xét xử các vụ án liên quan đến người dưới 18 tuổi, cũng như có hiểu biết cần thiết về tâm lý học và khoa học giáo dục đối với nhóm đối tượng này”.
Về việc tiếp nhận tin báo, tố giác liên quan đến tội phạm XHTD ở trẻ dưới 18 tuổi, cần bổ sung quy định về điều kiện ghi âm, ghi hình có âm thanh nhằm bảo đảm việc lưu giữ thông tin chính xác trong quá trình lấy lời khai Việc này đặc biệt quan trọng để giúp kiểm sát viên và tòa án kiểm soát các vi phạm tố tụng, đồng thời hỗ trợ các cơ quan điều tra trong việc thu thập chứng cứ phù hợp Các hoạt động ghi âm, ghi hình có âm thanh nên chỉ thực hiện khi cơ quan điều tra có đủ trang thiết bị cần thiết và khi các cán bộ tiếp nhận, lấy lời khai đánh giá rằng tâm lý hoặc năng lực của bị hại và những người tham gia tố tụng khác không đủ để đưa ra lời khai ổn định hoặc khi họ đề nghị phương pháp này Quy định này nhằm khắc phục hạn chế của Thông tư liên tịch 01/2017/TTLT và nhấn mạnh vai trò của ý kiến người tham gia tố tụng, như trong quy định TTHS của Anh và Hàn Quốc, nâng cao hiệu quả trong công tác tiếp nhận, xử lý tin báo về tội phạm XHTD người dưới 18 tuổi.
Bộ Tư pháp, Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Bộ Công an và các cơ quan hữu quan có thể hợp tác xây dựng Bộ quy chuẩn về xác định tội XHTD đối với người dưới 18 tuổi Bộ quy chuẩn này nên có cấu trúc đơn giản, bao gồm các tội danh về XHTD trẻ dưới 18 tuổi, các yếu tố cần thu thập thông tin để kiểm tra và xác minh, cùng với các ví dụ minh họa về các hành vi phạm tội theo pháp luật Mục tiêu của tài liệu này là hỗ trợ công tác nhận dạng, xác lập các hành vi phạm tội XHTD ở người dưới 18 tuổi một cách rõ ràng, chính xác và dễ hiểu.
Cơ quan điều tra phân loại tội danh và phân tích hành vi dựa trên thông tin tội phạm được cung cấp để xác định sơ bộ khi thụ lý vụ án Các tài liệu liên quan có thể được soạn thảo và lưu hành nội bộ nhằm đảm bảo sự thống nhất trong công tác tiếp nhận và xử lý tin báo, tố giác Việc này giúp nâng cao hiệu quả công tác điều tra và xử lý các vụ án hình sự một cách chính xác và đồng bộ.
Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát địa phương
Thứ năm, việc phân loại và giải quyết tin báo, tố giác và giải quyết thẩm quyền cần được sửa đổi, bổ sung như sau:
Hiện nay, pháp luật quy định về hình thức tiếp nhận tin báo và tố giác nhưng chưa quy định rõ về phương thức trao đổi, liên lạc giữa các cơ quan sau khi tiếp nhận thông tin Theo Điều 146 BLTTHS 2015 và các quy định dưới luật, sau khi tiếp nhận tin báo hoặc tố giác ban đầu, cơ quan điều tra hoặc Viện kiểm sát phải thông báo đầy đủ các thông tin qua điện thoại hoặc hình thức khác cho các cơ quan cùng cấp có thẩm quyền để đảm bảo kịp thời nắm bắt sự việc Đồng thời, tài liệu, hồ sơ liên quan phải được chuyển giao trong vòng 24 giờ kể từ khi tiếp nhận cho cơ quan điều tra có thẩm quyền để xử lý và giải quyết vụ việc.
BLTTHS 2015 cần quy định rõ hơn về quyền hạn và trách nhiệm của cán bộ tiếp nhận tin báo, tố giác, cũng như người đi tố giác hoặc báo tin về tội phạm Cụ thể, Điều 146 nên bổ sung quy định về trách nhiệm tạm giữ và bảo quản tài liệu, đồ vật liên quan đến tin báo, tố giác, đồng thời chuyển giao cho cơ quan có thẩm quyền điều tra Thêm vào đó, khoản 1 Điều 56 cần mở rộng quyền của người tố giác bằng cách cho phép họ "giao nộp các tài liệu, đồ vật có liên quan cho cơ quan có thẩm quyền," giúp khắc phục những thiếu sót của luật, đặc biệt trong các vụ án XHTD người dưới 18 tuổi, khi người tố giác thường là gia đình hoặc người thân của bị hại.
Vào thứ sáu, Bộ Công an, Viện kiểm sát nhân dân tối cao và Tòa án nhân dân tối cao có thể tham khảo và nghiên cứu quy định TTHS của Hàn Quốc trong việc áp dụng các biện pháp xử lý tình huống ad hoc measures, nhằm bảo vệ quyền lợi, sức khỏe của các bị hại, đặc biệt là trẻ em Những biện pháp này bao gồm việc cách ly trẻ khỏi một hoặc nhiều thành viên trong gia đình và kiểm soát phạm vi tiếp cận của trẻ với các đối tượng nguy hiểm, đồng thời thực hiện qua quy trình phối hợp chặt chẽ của nhiều cơ quan tại Hàn Quốc Việt Nam có thể nghiên cứu tiếp thu các biện pháp này để ứng phó kịp thời trong các trường hợp cấp bách, khẩn cấp liên quan đến xâm hại tình dục trẻ em.
Về quy định thời hạn và thủ tục giải quyết tin báo, tố giác về tội phạm trong các vụ án, cần thiết sửa đổi để đề cập rõ hơn về quy trình xử lý và thời gian xử lý nhằm nâng cao hiệu quả công tác phòng chống tội phạm Đặc biệt, đối với hoạt động XHTD của người dưới 18 tuổi, cần có các quy định phù hợp nhằm bảo vệ quyền lợi và tạo điều kiện tốt nhất cho các vụ việc liên quan đến trẻ vị thành niên Các sửa đổi này nhằm đảm bảo tính minh bạch, chính xác và nhanh chóng trong quá trình tiếp nhận và xử lý thông tin tố giác, đồng thời thúc đẩy sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng trong việc phòng chống tội phạm trẻ em.