Một thỏa thuận, một điều khoản mẫu được sử dụng đáng kể và trở nên quen thuộc trong các hợp đồng dân sự, thương mại, là trong trường hợp có tranh chấp phát sinh, trước khi bắt đầu quá tr
Tình hình nghiên cứu
Trong quá trình khảo sát và tìm hiểu, tác giả nhận thấy vấn đề về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài đã được nghiên cứu rộng rãi ở nước ngoài, đồng thời cũng được bàn luận trong một số công trình nghiên cứu hạn chế tại Việt Nam Các công trình này góp phần làm sáng tỏ các khía cạnh quan trọng liên quan đến thỏa thuận này, mang lại cái nhìn toàn diện về lý luận và thực tiễn trong lĩnh vực trọng tài thương mại.
*Thứ nhất, đối với các công trình nghiên cứu được thực hiện dưới dạng sách chuyên khảo:
- Đỗ Văn Đại (2022), Phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, NXB Hồng Đức
Bài viết cung cấp các thực tiễn áp dụng pháp luật và đối chiếu với khung pháp lý của nhiều quốc gia trên thế giới về thoả thuận tiền tố tụng trọng tài trong giải quyết tranh chấp Đặc biệt, tác giả đã cập nhật các quy định mới của pháp luật Tổ chức hài hòa hoá pháp luật kinh doanh Châu Phi (OHADA), mang lại những kinh nghiệm quý báu cho pháp luật Việt Nam Mặc dù công trình khai thác đa dạng các phương diện của pháp luật trọng tài, nhưng chưa đi sâu vào các cơ sở lý luận và các vấn đề liên quan của thoả thuận tiền tố tụng trọng tài.
- Đỗ Văn Đại (2017), Pháp luật trọng tài thương mại Việt Nam – Bản án và bình luận bản án (Tập 1), NXB Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam
Trong công trình này, nhà bình luận đã nhận diện và phân biệt rõ ràng hai trường hợp thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài: thủ tục tiền tố tụng trọng tài tự nguyện và bắt buộc, nhằm làm rõ sự chưa thống nhất trong thực tiễn xét xử tại Việt Nam Bên cạnh đó, bài viết đã so sánh các quy định pháp luật của Pháp, Thụy Sỹ và Hoa Kỳ để đề xuất giải pháp xử lý khi một bên phản đối tranh chấp chưa tiến hành thủ tục tiền tố tụng trọng tài theo thỏa thuận Các phân tích vụ việc và so sánh pháp luật quốc tế giúp nâng cao hiểu biết và đề ra các kiến nghị hướng tới hoàn thiện pháp luật trọng tài Việt Nam một cách toàn diện Mặc dù công trình khai thác đa dạng các khía cạnh pháp luật trọng tài mà không đi sâu vào vấn đề thỏa thuận tiền tố tụng, những gợi ý này có giá trị khoa học lớn, tạo nền tảng cho các nghiên cứu chuyên sâu hơn trong luận văn về cơ sở lý luận và quy định pháp luật của các nước khác.
* Thứ hai, đối với các bài viết được đăng tải trên các tạp chí pháp luật có thể kể đến:
Trần Việt Dũng (2021) trong bài viết “Giải quyết trường hợp vi phạm thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài: Kinh nghiệm quốc tế và một số đề xuất hoàn thiện pháp luật trọng tài Việt Nam” trên Tạp chí khoa học pháp lý Việt Nam nêu bật tầm quan trọng của việc xử lý các vi phạm thỏa thuận tiền tố tụng để đảm bảo hiệu quả giải quyết tranh chấp Ông phân tích các kinh nghiệm quốc tế về các biện pháp xử lý vi phạm, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật trọng tài tại Việt Nam, nhằm nâng cao năng lực và tính công bằng của hệ thống trọng tài quốc gia Bài viết cũng nhấn mạnh vai trò của việc xây dựng quy định rõ ràng, chặt chẽ hơn về xử lý vi phạm nhằm hạn chế những tranh chấp phát sinh do vi phạm thỏa thuận trước tố tụng, góp phần thúc đẩy phát triển hoạt động trọng tài thương mại tại Việt Nam.
Bài viết phân tích bản chất và mục đích của điều khoản giải quyết tranh chấp đa tầng từ góc độ thực tiễn tư pháp quốc tế, so sánh các phương pháp tiếp cận tại nhiều quốc gia nhằm xây dựng nội dung đề xuất cho pháp luật trọng tài Việt Nam Công trình nghiên cứu này tập trung vào các vấn đề pháp lý mới mẻ, gây tranh cãi về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, góp phần đặt nền tảng cho các nghiên cứu sau này Tác giả kế thừa và cập nhật cơ sở lý luận về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, đồng thời tổng hợp những quy định pháp luật và thực tiễn tư pháp quốc tế mới nhất để đề xuất những kinh nghiệm phù hợp cho Việt Nam.
Trong bài viết của Cao Anh Nguyên (2017) titled "Thủ tục tiền tố tụng trọng tài - những vấn đề lý luận và thực tiễn đặt ra trong việc mở rộng phạm vi thẩm quyền trọng tài", tác giả phân tích rõ các quy trình tiền tố tụng trọng tài và những thách thức pháp lý liên quan Bài viết nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu rõ các thủ tục này để đảm bảo quá trình giải quyết tranh chấp diễn ra hiệu quả và công bằng Ngoài ra, tác giả cũng trình bày các vấn đề thực tiễn về việc mở rộng phạm vi thẩm quyền trọng tài, góp phần nâng cao hiệu quả hoạt động của các trọng tài thương mại Các nội dung trong bài viết cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn vững chắc cho các nhà nghiên cứu và thực thi pháp luật trong lĩnh vực trọng tài thương mại tại Việt Nam.
Nghiên cứu lập pháp, Số 21 (349) T11/2017
Trong bài viết này, tác giả đã chỉ ra các bất cập của Luật Trọng tài thương mại
Bài viết nhấn mạnh rằng từ năm 2010, pháp luật chỉ ghi nhận thủ tục hòa giải trong quá trình tố tụng trọng tài mà chưa đề cập đến tầm quan trọng của thỏa thuận thương lượng và hòa giải trong giai đoạn tiền tố tụng trọng tài Nó cũng chỉ ra ý nghĩa và lợi ích của điều khoản trọng tài đa tầng đối với các bên tranh chấp Tác giả nhận thấy rằng công trình này mang lại những tri thức mới về lý luận của thủ tục tiền tố tụng trọng tài và chỉ ra những bất cập của pháp luật Việt Nam về thương lượng, hòa giải tiền tố tụng trọng tài Trong luận văn của mình, tác giả dự kiến thảo luận về khái niệm điều khoản giải quyết tranh chấp đa tầng và tầm quan trọng của việc điều chỉnh pháp luật để hoàn thiện các thoả thuận tiền tố tụng trọng tài.
Trên thế giới, nhiều công trình nghiên cứu đồ sộ và nổi tiếng đã cung cấp những thông tin đáng tin cậy về đề tài nghiên cứu của tác giả Các tác phẩm này góp phần mở rộng kiến thức và nâng cao độ chính xác trong lĩnh vực nghiên cứu Đặc biệt, những nghiên cứu này được đánh giá cao nhờ phương pháp luận chặt chẽ và dữ liệu đáng tin cậy Các công trình tiêu biểu giúp hình thành cơ sở lý luận vững chắc cho đề tài nghiên cứu của tác giả.
Nigel Blackaby và các tác giả khác (2018) trong cuốn "Trọng tài quốc tế - Ấn bản lần thứ Sáu" do NXB Thanh niên xuất bản đã cung cấp một nghiên cứu toàn diện về pháp luật trọng tài thương mại, bình luận về các vấn đề thủ tục, quy trình tố tụng và minh họa bằng các ví dụ thực tiễn Tác giả tập hợp các quy định, quy tắc và hướng dẫn mới nhất của Luật Mẫu, Luật trọng tài và Quy tắc trọng tài từ nhiều quốc gia trên thế giới Về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, các tác giả giới thiệu khái niệm và lợi ích của giải pháp tranh chấp thay thế, đồng thời phân tích cách tiếp cận của các quốc gia như Anh, Thụy Sỹ, Singapore trong việc thực thi thủ tục tiền tố tụng trọng tài.
Gu (2021) examines the growing prominence of multi-tiered approaches in resolving international disputes worldwide, highlighting their significance in modern dispute resolution The study offers a comprehensive mapping and assessment of these layered methods, emphasizing their increasing adoption across different legal systems and regions Gu explores how multi-tiered frameworks enhance efficiency, flexibility, and effectiveness in resolving complex international conflicts This research, published in a forthcoming volume edited by Reyes and Gu, provides a comparative analysis of global practices, showcasing the evolution and impact of multi-level dispute resolution strategies.
Dự án này là một nguồn tham khảo quý giá cho nghiên cứu về thủ tục tố tụng trọng tài trên toàn cầu Nó cung cấp một khảo sát toàn diện về điều khoản giải quyết tranh chấp đa tầng tại nhiều khu vực như Châu Á - Thái Bình Dương, Tổ chức Hài hòa hóa pháp luật kinh doanh Châu Phi (OHADA) và Liên minh Châu Âu (EU).
- Born, G., & Šćekić, M (2015), “Pre-Arbitration Procedural Requirements:
‘A Dismal Swamp”, Practising Virtue: Inside International Arbitration, (OUP
Công trình này cung cấp phân tích toàn diện về các khía cạnh liên quan đến thủ tục tiền tố tụng trọng tài, bao gồm bản chất ràng buộc của thủ tục và tác động của việc không tuân thủ quy trình này Tác phẩm trích dẫn các quyết định của các Tòa án quốc tế để làm rõ các vấn đề pháp lý liên quan Đồng thời, công trình cung cấp thông tin hữu ích về lý luận và thực tiễn của nước ngoài liên quan đến thỏa thuận thủ tục tiền tố tụng trọng tài, giúp nâng cao hiểu biết và áp dụng phù hợp trong thực tiễn pháp lý Việt Nam và quốc tế.
- Kayali, D (2010), “Enforceability of multi-tiered dispute resolution clauses”,
Bài viết tập trung làm rõ khả năng thực thi của điều khoản giải quyết tranh chấp đa tầng khi một bên vi phạm thủ tục hợp đồng, đồng thời cung cấp định nghĩa và phân tích các quan điểm khác nhau về bản chất của điều khoản này từ các học giả, Tòa án và Hội đồng Trọng tài Các yếu tố cần thiết để điều khoản giải quyết tranh chấp đa tầng có hiệu lực được làm rõ dựa trên các nghiên cứu và tranh luận hiện có Mặc dù vấn đề thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài mới nổi lên trong các công trình học thuật, các nghiên cứu sâu về cơ sở lý luận và pháp luật tại Việt Nam vẫn còn hạn chế Chính vì vậy, đề tài “Thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài theo pháp luật Việt Nam” sẽ kế thừa các công trình trước, đồng thời bổ sung phân tích, hệ thống hóa các vấn đề lý luận và thực tiễn pháp luật liên quan Luận văn hướng đến đổi mới cách tiếp cận bằng cách trích dẫn và đối chiếu pháp luật của nhiều quốc gia trong hệ thống pháp luật dân sự và hệ thống pháp luật chung, nhằm mang lại phân tích đa dạng, khách quan và sâu sắc hơn về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài tại Việt Nam.
Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu
Thảo luận về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài cần làm rõ các vấn đề lý luận cơ bản để hiểu rõ vai trò và đặc điểm của loại thỏa thuận này Đồng thời, cần phân tích các bất cập và thực trạng hiện tại trong pháp luật cũng như thực tiễn pháp lý Việt Nam liên quan đến thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp.
Thứ ba, chúng tôi phân tích, đánh giá pháp luật và thực tiễn của các quốc gia thuộc các hệ thống pháp luật điển hình thế giới, bao gồm hệ thống pháp luật dựa trên luật thành văn (dân luật) và luật tiền lệ (thông luật) Việc so sánh các hệ thống pháp luật của các nước giúp hiểu rõ các điểm mạnh và hạn chế của từng hệ thống, từ đó đề xuất các giải pháp phù hợp nhằm hoàn thiện pháp luật Việt Nam Phân tích này góp phần nâng cao kiến thức về pháp luật quốc tế, đồng thời thúc đẩy việc áp dụng các thực tiễn tốt nhất vào xây dựng pháp luật trong nước để đảm bảo tính khả thi và hiệu quả pháp luật.
Nghiên cứu các quốc gia như Kỳ, Thụy Sỹ, Pháp, Nhật Bản, Singapore và các khu vực pháp lý khác giúp rút ra những kinh nghiệm và quy định phù hợp, nhằm hoàn thiện khung pháp lý về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài tại Việt Nam Việc này nhằm đưa ra những kiến nghị hợp lý, góp phần nâng cao hiệu quả của hệ thống pháp luật và thực tiễn kinh tế-xã hội trong nước Các quy định của nước ngoài được phân tích kỹ lưỡng để phù hợp với đặc thù pháp luật và thực tiễn Việt Nam, qua đó thúc đẩy phát triển hoạt động trọng tài phù hợp hơn Việc tham khảo các mô hình pháp luật quốc tế giúp xác định các tiêu chuẩn chung, từ đó điều chỉnh các quy định nội bộ phù hợp với môi trường pháp lý Việt Nam.
Trong lĩnh vực lý luận, đề tài tập trung củng cố và làm rõ các vấn đề liên quan đến thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, góp phần đưa ra những đóng góp mới vào cơ sở lý luận của pháp luật Việt Nam Bằng cách phân tích các khái niệm chính và xác định bản chất của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài trong luật pháp Việt Nam, đề tài đã mở rộng hiểu biết về cơ sở kinh tế và lý thuyết của loại thỏa thuận này Những nghiên cứu này giúp làm rõ vai trò và ý nghĩa của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài trong quá trình giải quyết tranh chấp thương mại, góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam về trọng tài thương mại.
Nghiên cứu so sánh pháp luật Việt Nam và pháp luật các nước có ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn thiện các quy định về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, ứng xử của Hội đồng trọng tài trước khi thụ lý vụ tranh chấp và các biện pháp xử lý khi vi phạm thỏa thuận Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần bổ sung và giải thích các quy định pháp luật Việt Nam liên quan đến trọng tài mà còn giúp nâng cao kiến thức pháp lý cho sinh viên, học viên, nhà nghiên cứu và những người làm công tác thực tiễn trong lĩnh vực này.
Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp phân tích, tổng hợp là kỹ thuật chủ đạo được sử dụng xuyên suốt trong luận văn nhằm lý giải và làm sáng tỏ các vấn đề đã được liệt kê, đề cập Phương pháp này giúp hệ thống hóa kiến thức, phân tích các dữ liệu và tổng hợp các nội dung một cách logic, chính xác, từ đó đưa ra các kết luận phù hợp với mục tiêu nghiên cứu Việc áp dụng linh hoạt giữa phân tích và tổng hợp đảm bảo tính toàn diện và sâu sắc của bài viết, góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu.
Trong Chương 1, phương pháp này nhằm làm rõ các vấn đề lý luận về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, bao gồm khái niệm, bản chất và ý nghĩa của thỏa thuận này Ngoài ra, nội dung còn nhấn mạnh tầm quan trọng của việc điều chỉnh thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài bằng pháp luật để đảm bảo tính hợp pháp và hiệu quả trong quá trình giải quyết tranh chấp.
Trong Chương 2, phương pháp này được sử dụng để phân tích và làm rõ những bất cập liên quan đến thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, nhằm đánh giá thực trạng pháp lý và thực tiễn tại Việt Nam.
Phương pháp phân tích quy định của một số quốc gia trên thế giới cùng thực tiễn tư pháp nước ngoài giúp làm rõ các yếu tố quan trọng trong lĩnh vực thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài Áp dụng phương pháp này, tác giả đề xuất các kiến nghị nhằm hoàn thiện pháp luật về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, góp phần nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp bằng trọng tài Việc nghiên cứu so sánh pháp luật quốc tế giúp xác định các xu hướng phát triển và cải tiến phù hợp với nhu cầu thực tiễn trong lĩnh vực này.
Phương pháp so sánh là kỹ thuật được tác giả sử dụng nhiều trong Chương 2 để phân tích pháp luật trọng tài của các quốc gia trên thế giới và các cách tiếp cận khác nhau về thoả thuận tiền tố tụng trọng tài Phương pháp này giúp làm nổi bật những ưu điểm, hạn chế, thiếu sót của các hệ thống pháp luật, từ đó xác định những điểm cần học hỏi, lựa chọn và hoàn thiện tại Việt Nam Nhờ vào so sánh đối chiếu, quá trình phân tích trở nên đa dạng, khách quan hơn, góp phần nâng cao chất lượng lý luận và thực tiễn trong lĩnh vực trọng tài.
Phương pháp đánh giá của tác giả dựa trên việc phân tích và tổng hợp các nhận xét, kết luận sau quá trình lập luận và khai thác vấn đề, giúp cung cấp cái nhìn toàn diện và rõ ràng về từng luận điểm được trình bày Phương pháp này đảm bảo tính khách quan và chính xác trong việc đưa ra đánh giá, từ đó nâng cao chất lượng nội dung và phù hợp với các tiêu chí SEO hiện nay.
Phương pháp bình luận án được tác giả sử dụng để khai thác sâu nội dung của bản án, giúp minh họa rõ nét các luận điểm chính Phương pháp này cũng giúp nhận diện và phân tích đầy đủ các hạn chế còn tồn tại của đối tượng nghiên cứu, từ đó nâng cao chất lượng và độ chính xác của bài phân tích.
Ngoài các phương pháp đã đề cập, tác giả còn kết hợp sử dụng các kỹ thuật thu thập dữ liệu, thống kê, và chứng minh để hỗ trợ quá trình triển khai luận văn một cách khoa học và dễ hiểu Những phương pháp này giúp làm rõ nội dung nghiên cứu, nâng cao tính chính xác và thuyết phục của bài viết Việc tích hợp các phương pháp này đảm bảo mục tiêu nghiên cứu đạt hiệu quả cao nhất, góp phần nâng cao chất lượng tổng thể của luận văn.
Bố cục luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, mục lục và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn được bố cục làm 02 chương như sau:
Chương 1 Một số vấn đề lý luận về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài
Chương 2 Thực trạng pháp luật về thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, kinh nghiệm nước ngoài và kiến nghị hoàn thiện
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ THỎA THUẬN TIỀN TỐ TỤNG TRỌNG TÀI
Khái niệm thủ tục tiền tố tụng trọng tài, thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài
1.1.1 Khái niệm thủ tục tiền tố tụng trọng tài
1.1.1.1 Thuật ngữ “tố tụng trọng tài”
Trong pháp luật Việt Nam và các nước, đa dạng phương thức giải quyết tranh chấp như Tòa án, Trọng tài, thương lượng, hòa giải đều được ghi nhận, mỗi phương thức có những ưu điểm phù hợp với từng trường hợp cụ thể Trọng tài, với tính trung lập và linh hoạt, được khuyến khích sử dụng để đáp ứng nhu cầu thực tiễn của tranh chấp thương mại trong thời kỳ hội nhập kinh tế quốc tế, vì mang lại phán quyết ràng buộc nhờ sự hỗ trợ của hệ thống pháp lý quốc tế Tại Việt Nam, Luật Thương mại đã tham khảo nhiều quy định của Luật Mẫu 2006 để quy định về giải quyết tranh chấp bằng trọng tài, qua đó thể hiện trọng tài là phương thức dựa trên thỏa thuận giữa các bên và có quyền tự do lựa chọn thủ tục, trọng tài viên, địa điểm, ngôn ngữ và luật áp dụng Ưu điểm của tố tụng trọng tài là tính độc lập, thủ tục đơn giản, nhanh chóng và không bị giới hạn bởi quyền tài phán theo lãnh thổ, phù hợp với nhu cầu của các doanh nghiệp trong hoạt động thương mại quốc tế.
“Tố tụng trọng tài” là thuật ngữ pháp lý chính thức được sử dụng trong Luật Thương mại Trọng tài (TTTM), thể hiện vai trò quan trọng trong quá trình giải quyết tranh chấp thương mại, dù chưa được chính thức định nghĩa trong văn bản pháp luật Theo Điều 2 Nghị định thư Geneva năm 1958, thuật ngữ này liên quan đến các quy trình pháp lý đặc thù của trọng tài thương mại nhằm đảm bảo tính khách quan và công bằng Việc hiểu rõ và áp dụng đúng khái niệm “tố tụng trọng tài” giúp nâng cao hiệu quả tranh tụng trong lĩnh vực thương mại quốc tế và nội địa, đồng thời góp phần thúc đẩy phát triển pháp luật về trọng tài.
Điều khoản về tố tụng trọng tài trong Luật 1923 thể hiện rõ ràng quyền tự do của các bên trong việc thỏa thuận về thủ tục tố tụng, bao gồm việc thành lập hội đồng trọng tài và lựa chọn quy tắc tố tụng phù hợp với năng lực của các bên Tuy nhiên, quy định này cũng bị giới hạn bởi các quy định bắt buộc của luật tố tụng của quốc gia (lex arbitri), như quy định về ngôn ngữ sử dụng trong tố tụng tại Việt Nam Thực tiễn, Luật Mẫu 2006 và pháp luật trọng tài quốc gia chủ yếu đặt ra các nguyên tắc chung nhằm đảm bảo sự công bằng, còn các bên và hội đồng trọng tài có thể thỏa thuận về quy trình tố tụng phù hợp với từng vụ kiện cụ thể Nhìn chung, tố tụng trọng tài được điều chỉnh bởi ý chí của các bên và luật của quốc gia nơi diễn ra quá trình tố tụng.
Theo từ điển Hán-Việt, “tố tụng” nghĩa là việc thưa kiện, trong khi “tố tụng pháp lý” đề cập đến các thủ tục theo quy định của pháp luật về tố tụng Trong thời Pháp thuộc, từ “tố tụng” được dùng để dịch chữ “procedure” của Pháp và Anh, bắt nguồn từ chữ La-tinh “processus”, mang ý nghĩa là quá trình, trình tự, thủ tục Các bộ luật Bắc Kỳ về dân sự và thương mại đều sử dụng khái niệm “tố tụng” để chỉ các quy trình pháp lý Theo Từ điển pháp luật Anh-Việt, “procedure” được hiểu là thủ tục hoặc phương cách tiến hành trong các hoạt động pháp lý Trong pháp luật Pháp, thủ tục được định nghĩa là toàn bộ các quy tắc và phương pháp cần phải tuân theo để thực hiện các hành trình tố tụng một cách hợp pháp và có trật tự.
1 Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2021), Giáo trình Pháp luật trọng tài thương mại, NXB Hồng Đức, tr.170
Theo Điều 14(2) Quy tắc của Tòa án London về Trọng tài Quốc tế (LCIA), các bên có thể thỏa thuận gửi đề xuất về thủ tục trọng tài để Hội đồng trọng tài xem xét, đồng thời được khuyến khích tham khảo ý kiến của Hội đồng Trọng tài trong quá trình này (Nigel Blackaby và các tác giả khác, 2018).
Đào Duy Anh, vào năm 1957, đã xuất bản từ điển Hán Việt tại Trường Thi, Sài Gòn, trang 302 Đây là nguồn tư liệu quan trọng giúp hiểu rõ hơn về từ điển Hán Việt, góp phần vào công tác phổ biến pháp luật Theo Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật trung ương (2013), các tài liệu như Đặc san tuyên truyền pháp luật số 04/2013 đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc sử dụng từ điển Hán Việt để nâng cao nhận thức pháp luật trong cộng đồng Đầu tư vào hoạt động tuyên truyền pháp luật qua các nguồn tham khảo này góp phần thúc đẩy giáo dục pháp luật hiệu quả hơn.
“Pháp luật về Tố tụng dân sự”, Hà Nội, tr.3
Theo Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật trung ương (2013), trong đặc san tuyên truyền pháp luật số 04/2013, chủ đề “Pháp luật về Tố tụng dân sự” đã tập trung giới thiệu các quy định về tố tụng dân sự, hướng dẫn thực thi pháp luật nhằm nâng cao nhận thức pháp luật cho cộng đồng Nội dung này nhằm giúp người dân hiểu rõ quyền và nghĩa vụ trong quá trình giải quyết các tranh chấp dân sự theo quy định của pháp luật, góp phần xây dựng môi trường pháp lý minh bạch và công bằng Tài liệu này đóng vai trò quan trọng trong công tác tuyên truyền pháp luật tại Hà Nội, giúp các cơ quan và cá nhân nắm bắt các quy định pháp luật liên quan đến tố tụng dân sự một cách rõ ràng, chính xác.
Tố tụng là thủ tục pháp lý được áp dụng trong lĩnh vực pháp luật để giải quyết các tranh chấp tại tòa án hoặc trọng tài Theo các nguồn tài liệu pháp luật, tố tụng trọng tài được hiểu là hệ thống các quy định về trình tự, thủ tục giải quyết tranh chấp tại trọng tài, phản ánh đặc trưng của phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án Để mô tả một cách tổng quát, tố tụng trọng tài là trình tự, thủ tục theo thỏa thuận của các bên và quy định của pháp luật nhằm giải quyết các tranh chấp bằng phương thức trọng tài, góp phần thúc đẩy hiệu quả trong hoạt động pháp lý và giải quyết tranh chấp.
1.1.1.2 Thuật ngữ “thủ tục tiền tố tụng trọng tài”
Trong suốt các thời kỳ lịch sử, thương lượng và hòa giải luôn là phương thức truyền thống để giải quyết tranh chấp phù hợp với văn hóa trọng tình cảm của người Việt Trong Bộ luật Gia Long thời Nguyễn, nhà nước yêu cầu cấp xã giải quyết các tranh chấp nhỏ bằng hòa giải, thể hiện sự ưu tiên cho giải pháp hòa bình tại cộng đồng Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án kinh tế năm 1994 quy định đơn khởi kiện phải thể hiện quá trình thương lượng của các bên, nhấn mạnh vai trò của thương lượng trong giải quyết tranh chấp Luật thương mại 1997 cũng nêu rõ rằng tranh chấp thương mại trước tiên phải được giải quyết qua thương lượng hoặc hòa giải; nếu không thành công, các bên có thể đưa vụ việc ra Trọng tài hoặc Tòa án Điều này cho thấy pháp luật Việt Nam luôn chú trọng đến việc các bên tự giải quyết bất đồng trước khi chuyển sang các hình thức xét xử chính thức.
Ngày nay, Việt Nam đã phát triển nhiều cơ chế hòa giải ngoài tố tụng phù hợp với từng loại tranh chấp, như hòa giải ở cơ sở theo Luật Hòa giải ở cơ sở 2013, hòa giải tranh chấp đất đai tại Ủy ban nhân dân cấp xã theo Luật Đất đai 2013, hòa giải tranh chấp lao động cá nhân và tập thể theo Bộ luật Lao động 2019, và hòa giải thương mại theo Luật Thương mại 2005 Trong đó, hòa giải trước tố tụng là thủ tục bắt buộc đối với một số loại tranh chấp trước khi đưa vụ việc ra Tòa án, góp phần thúc đẩy giải quyết tranh chấp hiệu quả và nhanh chóng hơn.
Theo Đậu Thế Tụng (2014), để thúc đẩy cải cách thủ tục hành chính trong hoạt động của các trường đại học công lập tại Việt Nam, cần xây dựng các giải pháp phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả quản lý và giảm thiểu thủ tục rườm rà Luận án tiến sĩ của ông tại Học viện hành chính quốc gia tập trung vào việc đề xuất các phương án cải tiến nhằm tăng cường tính minh bạch, thuận tiện trong các thủ tục hành chính, góp phần thúc đẩy sự phát triển của hệ thống giáo dục đại học công lập.
7 Hội đồng phối hợp phổ biến, giáo dục pháp luật trung ương, tlđd (4), tr.3
8 Đào Văn Hội (2004), Hoàn thiện pháp luật giải quyết tranh chấp kinh tế ở nước ta hiện nay, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội, tr.114
Trong hệ thống pháp luật Việt Nam, hòa giải tiền tố tụng bao gồm các thủ tục như hòa giải tranh chấp đất đai tại UBND cấp xã và hòa giải tranh chấp lao động cá nhân, tập thể về quyền tại hòa giải viên lao động, nhằm giải quyết tranh chấp trước khi đưa vụ việc ra tòa Theo quy định tại Điều 192 BLTTDS 2015, thẩm phán có thể trả lại đơn khởi kiện nếu thiếu các điều kiện khởi kiện cần thiết, cho thấy hòa giải tiền tố tụng là thủ tục bắt buộc và là điều kiện khởi kiện theo quy định pháp luật Mặc dù hòa giải tiền tố tụng đã tồn tại trong pháp luật Việt Nam, nhưng việc thiết lập hòa giải như một phương thức giải quyết tranh chấp độc lập, thay thế tòa án theo thỏa thuận của các bên, đang trở thành vấn đề thời sự và ngày càng được quan tâm.
Trong thực tế, “thủ tục tiền tố tụng” ngày càng được thể hiện rõ trong các thỏa thuận giữa các bên tranh chấp, yêu cầu các bên phải thương lượng và hòa giải trước khi khởi kiện ra Tòa án hoặc trọng tài Ví dụ, theo Quyết định số 134/2017/QĐ-PT của Tòa án nhân dân cấp cao tại Hà Nội, các bên phải cố gắng giải quyết tranh chấp qua thương lượng trong vòng 60 ngày; chỉ khi hòa giải không thành công thì mới có thể đưa tranh chấp ra Trọng tài hoặc Tòa án Một nhà bình luận nhận định rằng “chỉ khởi kiện ra Tòa án khi thủ tục tiền tố tụng theo thỏa thuận không thành công, nên chừng nào thủ tục tiền tố tụng chưa được triển khai thì chưa đủ điều kiện để khởi kiện ra Tòa án”.
Thuật ngữ “thủ tục tiền tố tụng” được sử dụng trong khoa học pháp lý để chỉ các thủ tục, biện pháp nhằm giải quyết tranh chấp một cách thân thiện và hiệu quả trước khi tiến hành quá trình tố tụng tại cơ quan tài phán Các hình thức phổ biến của thủ tục tiền tố tụng bao gồm thương lượng, hòa giải, giúp các bên có thể đạt được thỏa thuận phù hợp mà không cần phải đi qua các bước tố tụng phức tạp Việc áp dụng thủ tục tiền tố tụng góp phần giảm tải gánh nặng cho hệ thống toà án, đồng thời thúc đẩy giải quyết tranh chấp nhanh chóng và tiết kiệm chi phí cho các bên liên quan.
10 Tòa án nhân dân tối cao, tlđd (9), tr.1
Điều 203 của Luật Đất đai 2013 quy định về các trường hợp và thủ tục liên quan đến việc xử lý các tranh chấp đất đai Thêm vào đó, Nghị quyết số 04/2017/NQ-HĐTP ngày 05/5/2017 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn cụ thể một số quy định tại khoản 1 và khoản 3 Điều 192 Bộ Luật Tố tụng dân sự số 92/2015/QH13 về việc trả lại đơn khởi kiện và quyền nộp đơn khởi kiện lại vụ án Các văn bản này giúp đảm bảo quy trình tố tụng dân sự liên quan đến đất đai được thực hiện đúng quy định của pháp luật.
12 Điều 188, Điều 191, Điều 195 Bộ luật Lao động 2019
Bản chất của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài
1.2.1 Bản chất là giao dịch dân sự
Thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài là một dạng giao dịch dân sự, cụ thể là một hợp đồng hợp pháp Quan điểm này được hầu hết các học giả và Toà án công nhận, khẳng định tính chất pháp lý và khả năng thi hành của thỏa thuận này trong lĩnh vực trọng tài thương mại.
Theo một số tác giả, thỏa thuận giải quyết tranh chấp nói chung, và thỏa thuận MDR nói riêng, không phải là hành vi pháp lý đơn phương mà mang tính chất hợp đồng, dựa trên nguyên tắc tự do thoả thuận và tự nguyện cam kết trong luật dân sự Các quan điểm này đều thống nhất rằng, từ góc độ lý luận, các thỏa thuận giải quyết tranh chấp ngoài toà như hòa giải, trọng tài hay trung gian đều được xem như là hợp đồng giữa các bên Trong trường hợp các bên thỏa thuận giải quyết tranh chấp bằng hòa giải trước khi khởi kiện, thì thỏa thuận này chính là thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, phản ánh sự thỏa thuận hợp pháp và tự nguyện của các bên trong quy trình giải quyết tranh chấp.
Trường hợp vi phạm thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài cần được xem xét kỹ lưỡng để đảm bảo quyền lợi của các bên, đồng thời thúc đẩy hiệu quả giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế Theo nghiên cứu của Trần Việt Dũng (2021), việc xử lý vi phạm thỏa thuận tiền tố tụng đòi hỏi có các quy định rõ ràng hơn trong pháp luật trọng tài Việt Nam, phù hợp với thực tiễn quốc tế Các kinh nghiệm quốc tế đã chỉ ra rằng cần có các biện pháp xử lý linh hoạt và răn đe phù hợp nhằm chống lại hành vi vi phạm thỏa thuận, từ đó nâng cao tính hiệu quả của hoạt động trọng tài Đề xuất của tác giả nhấn mạnh việc hoàn thiện hệ thống pháp luật trọng tài Việt Nam phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế để xử lý các vi phạm liên quan đến thỏa thuận tiền tố tụng, góp phần thúc đẩy phát triển hoạt động trọng tài thương mại tại Việt Nam.
36 Ngô Thu Trang, Nguyễn Thế Đức Tâm (2018), “Một số vấn đề về bảo đảm thực thi thỏa thuận hòa giải”,
Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, Số 1 (357), tr 32
Trong bài viết, tác giả nhấn mạnh rằng các thỏa thuận về tố tụng trọng tài, như quy định tại 37 Trần Việt Dũng,tlđd (35), tr.52, bao trùm và chi phối toàn bộ quá trình tranh chấp Do đó, có thể suy luận rằng các thỏa thuận này mang tính chất hợp đồng, vì chúng thể hiện sự thỏa thuận của các bên về việc sử dụng phương thức trọng tài để giải quyết tranh chấp Điều này phù hợp với quy định về hợp đồng và đảm bảo tính ràng buộc pháp lý của các thỏa thuận tố tụng trọng tài trong hệ thống pháp luật.
Hợp đồng, theo quy định tại Điều 385 Bộ luật Dân sự 2015, là sự thỏa thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự Thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài được coi là một dạng hợp đồng nếu nó đáp ứng đặc tính cơ bản này, hướng tới xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự Trong trường hợp các bên đồng ý thủ tục tiền tố tụng trọng tài là bắt buộc trước khi đưa tranh chấp ra trọng tài, nội dung của điều khoản này thể hiện rõ ý chí ràng buộc các bên và phụ thuộc vào hiệu lực của thỏa thuận cũng như quan điểm của toà án Bản chất hợp đồng của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài thể hiện qua hai khía cạnh chính: một là sự đồng thuận của các bên về việc tự nguyện giải quyết tranh chấp qua thủ tục tiền tố tụng như ADR trước khi đưa ra trọng tài; hai là việc thỏa thuận này thường được thể hiện dưới dạng điều khoản trong hợp đồng hoặc qua việc đạt được thỏa thuận sau hòa giải hoặc qua quyết định của chuyên gia có giá trị như hợp đồng mới Luật Thương mại và Bộ luật Dân sự tại Việt Nam đều nhấn mạnh nguyên tắc tự do thỏa thuận, cho phép các bên thiết lập các điều khoản phù hợp với mong muốn, và hiện nay, luật không cấm việc thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài.
Trong thực tiễn xét xử, thoả thuận tiền tố tụng trọng tài được xem là hợp đồng, phản ánh qua các lập luận giải quyết tranh chấp của Toà án Ví dụ, theo Quyết định số 4A_628/2015 của Toà án tối cao Thụy Sỹ, “thoả thuận về nghĩa vụ tham gia đàm phán, hoà giải ở giai đoạn tiền tố tụng cấu thành một cam kết hợp đồng” Do đó, thoả thuận tiền tố tụng trọng tài không chỉ là một hợp đồng đặc biệt về giải quyết tranh chấp mà còn mang bản chất của một giao dịch dân sự.
38 Trần Việt Dũng tlđd (35), tr 49
Thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài đang tranh luận về bản chất của nó, liệu là nội dung hay thủ tục, vì điều này ảnh hưởng trực tiếp đến việc thực thi trong thực tế Các học giả và Tòa án trong hệ thống pháp luật chia thành hai quan điểm chính: nếu thỏa thuận có bản chất thủ tục, nó sẽ là điều kiện để bắt đầu trọng tài và ảnh hưởng đến thẩm quyền của Hội đồng trọng tài; còn nếu có bản chất nội dung như các điều khoản hợp đồng khác, vi phạm thỏa thuận tiền tố tụng sẽ không làm ảnh hưởng đến thẩm quyền của trọng tài.
Cách tiếp cận thứ nhất, thoả thuận tiền tố tụng trọng tài có bản chất nội dung
Việc tôn trọng thủ tục tiền tố tụng trọng tài theo thỏa thuận của các bên được xem là thuộc nội dung của phán quyết trọng tài, vì nó tương tự như việc tuân thủ các điều khoản hợp đồng thông thường Trong hệ thống dân luật như Thụy Sỹ, Quyết định ngày 15/3/1999 của Tòa phúc thẩm Zurich xác định rằng nghĩa vụ hòa giải trước khi khởi kiện là vấn đề nội dung của luật, không phải điều kiện tiên quyết cho thủ tục tố tụng Không tuân thủ nghĩa vụ hòa giải có thể dẫn đến việc bác bỏ yêu cầu khởi kiện theo luật nội dung, tuy nhiên, tòa án có thể xem xét và đánh giá rằng không có biện pháp khắc phục hợp lý nào phù hợp Trong hệ thống luật phổ biến, một số tòa án xem các điều khoản MDR như hợp đồng nội dung và coi thủ tục tiền trọng tài là điều kiện tiên quyết để hoàn thiện nội dung yêu cầu khởi kiện.
Cách tiếp cận thứ hai, thoả thuận tiền tố tụng trọng tài có bản chất thủ tục
Theo nhiều học giả, thủ tục tiền tố tụng trọng tài mang tính chất thủ tục, đảm bảo tính hợp pháp về mặt tố tụng của quá trình giải quyết tranh chấp Việc tuân thủ các quy trình này giúp tạo ra điều kiện pháp lý rõ ràng và minh bạch, góp phần nâng cao hiệu quả và công bằng trong phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài.
39 Born, G B (2009), International commercial arbitration, Kluwer Law International BV, tr 847
40 Nguyễn Thị Hoa (2021), “Hoàn thiện pháp luật trọng tài ở Việt Nam hiện nay”, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp, Số 12 (436), tháng 6/2021, tr.43
41 Mac Quaide, D (2021), The Dark Side of the Swiss Approach to the Enforcement of Multi-Tiered Clauses:
A study on the nature of multi-tiered clauses, Master Thesis, Stockholm University, tr.13
In German law, an agreement waiving the right to access courts to pursue alternative dispute resolution (ADR) or arbitration is regarded as an admissibility requirement, emphasizing the importance of clear arbitration clauses According to Belohlavek (2010), arbitration agreements and MDR clauses are closely linked to the nature of jurisdictional decisions, highlighting the influence of legal culture on dispute resolution processes These provisions are essential for ensuring the validity of arbitration agreements and facilitating effective legal cooperation across different jurisdictions Properly drafted arbitration clauses serve to uphold the parties' intentions and promote efficient resolution of disputes outside traditional court settings.
Trong quyết định BGH-VIII ZR 334/97 ngày 18/11/1998, Tòa án tối cao Đức xác định rằng điều khoản MDR có bản chất thủ tục, cần được xem như một thỏa thuận trọng tài Việc xác định bản chất nội dung hay thủ tục của thỏa thuận trọng tài là một chủ đề phức tạp; trong nhiều hệ thống pháp luật, thỏa thuận trọng tài thường được coi là thỏa thuận thủ tục nhưng cũng có ý kiến cho rằng đây là thỏa thuận hỗn hợp, mang đặc điểm của cả nội dung và thủ tục Một số tác giả lập luận theo thuyết nhị nguyên rằng thỏa thuận trọng tài có bản chất cả nội dung và thủ tục bởi vì nó dựa trên thỏa thuận bắt buộc của các bên và trao thẩm quyền cho HĐTT Tại Thụy Sỹ, trong quyết định số 4A_628/2015, Tòa án tối cao đã khẳng định rằng biện pháp khắc phục vi phạm thủ tục tiền tố tụng trọng tài là biện pháp thủ tục duy nhất khả thi, cho thấy ít nhất rằng thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài không thể hoàn toàn có bản chất nội dung.
Hầu hết các lập luận của toà án đều thiếu rõ ràng về bản chất nội dung và thủ tục của thủ tục tiền tố tụng trọng tài Nếu thoả thuận tiền tố tụng là thỏa thuận hợp đồng, việc vi phạm thủ tục này có thể bị coi là vi phạm hợp đồng, cho phép bên bị vi phạm yêu cầu bồi thường thiệt hại theo luật hợp đồng Tuy nhiên, phương pháp này không thực sự hiệu quả vì rất khó để chứng minh thiệt hại thực tế và giá trị tổn thất Ngoài ra, việc xác định chính xác khả năng thành công của thủ tục tiền tố tụng còn phụ thuộc vào quá trình thương lượng hoặc hoà giải giữa các bên, tạo ra sự mơ hồ trong việc dự đoán kết quả.
43 Ngô Nguyễn Thảo Vy, Nguyễn Trường An, tlđd (29), tr.100
44 Dendorfer-Ditges, R., & Wilhelm, P (2017), “Mediation in a global village: Legal complexity of cross- border mediation in Europe”, YB on Int'l Arb., 5, 235, tr 237
45 Rai, G., Mohnaty, G., & Das, A (2020), “Pre-arbitral Steps in a Multi-Tier Dispute Resolution System in India-Analysing the Current Quagmire and the Way Forward”, International Arbitration Law Review (IntAlr), 23(3), tr.16
47 Timár, K (2021), Substance or Procedure?–The Enforceability and the Choice of Law of Arbitration Agreements, Doctor’s thesis, Eửtvửs Lorỏnd University, tr.18
48 4A_628/2015, 16 March 2016, published in ATF 142 III 296 Quyết định được ban hành bằng tiếng Pháp và được dịch sang tiếng Anh tại www.swissarbitrationdecisions.com , truy cập lần cuối ngày 30/9/2022
502 Bad GatewayUnable to reach the origin service The service may be down or it may not be responding to traffic from cloudflared
1.2.2 Tính độc lập của thoả thuận tiền tố tụng trọng tài
502 Bad GatewayUnable to reach the origin service The service may be down or it may not be responding to traffic from cloudflared
502 Bad GatewayUnable to reach the origin service The service may be down or it may not be responding to traffic from cloudflared
Ý nghĩa của thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài
Trước hết, với nhiều lý do, phương thức ADR được khuyến khích sử dụng để giải quyết tranh chấp
502 Bad GatewayUnable to reach the origin service The service may be down or it may not be responding to traffic from cloudflared
Phương pháp giải quyết tranh chấp thân thiện, không đối đầu giúp các bên đạt được thỏa hiệp và giải pháp đôi bên cùng có lợi Quá trình thương lượng và hòa giải không chỉ giữ gìn thương hiệu, ổn định dòng tiền và nguồn cung cấp mà còn góp phần hàn gắn mối quan hệ đã thiết lập, thậm chí duy trì quan hệ kinh doanh trong tương lai Vì vậy, ADR đóng vai trò quan trọng trong hoạt động kinh doanh, là phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả và mang lại lợi ích lâu dài cho các doanh nghiệp.
Phương thức giải quyết tranh chấp bằng ADR mang lại hiệu quả rõ rệt nhờ tính nhanh chóng, tiết kiệm chi phí so với trọng tài hoặc tòa án Trong khi tòa án có trình tự thủ tục nghiêm ngặt, thì ADR không yêu cầu các nghi thức phức tạp, giúp tiết giảm thời gian và công sức Trọng tài được xem là phương thức có nhiều ưu điểm và cho ra những phán quyết có giá trị chung thẩm, tuy nhiên lại tồn tại vấn đề về chi phí vượt trội, bao gồm phí trọng tài, phí trọng tài viên và phí luật sư.
Phương thức ADR đóng vai trò quan trọng trong việc tiết kiệm thời gian, chi phí và công sức cho các bên liên quan Ngoài ra, nó còn giúp duy trì mối quan hệ hợp tác tốt đẹp giữa các bên trong quá trình giải quyết tranh chấp.
Phương thức ADR ngày càng phát triển nhờ vào những ưu điểm vượt trội của nó trong giải quyết tranh chấp Trong thương mại quốc tế, trọng tài được xem là phương pháp ưu tiên hàng đầu để giải quyết tranh chấp thương mại Việc kết hợp trọng tài với các phương thức ADR đang trở thành xu hướng, giúp tối ưu hóa quá trình giải quyết tranh chấp ban đầu Theo khảo sát của Đại học Queen Mary và White & Case LLP năm 2018, gần 50% người tham gia ưa thích kết hợp trọng tài với ADR, tăng so với tỷ lệ 35% của năm 2015, cho thấy xu hướng mạnh mẽ trong việc tích hợp các phương thức này.
Ngày nay, các thoả thuận tiền tố tụng trọng tài trở nên phổ biến trong các hợp đồng thương mại, đặc biệt là hợp đồng dài hạn hoặc hợp đồng phức tạp như xây dựng, kỹ thuật, sở hữu trí tuệ hoặc hợp đồng có yếu tố nước ngoài Thoả thuận này đóng vai trò quan trọng trong việc giải quyết tranh chấp bằng cách cho phép các bên tự quyết định phương thức giải quyết phù hợp, qua đó tạo điều kiện cho họ sáng tạo thủ tục tố tụng và kiểm soát quá trình giải quyết tranh chấp Ngoài ra, thoả thuận tiền tố tụng trọng tài còn đem lại sự linh hoạt và hiệu quả trong xử lý các tranh chấp thương mại quốc tế và nội địa.
Lọc giúp giải quyết tranh chấp hiệu quả về thời gian và chi phí, đặc biệt khi các tranh chấp ngày càng đa dạng về tính phức tạp và quy mô Thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài cho phép các bên xử lý các tranh chấp đơn giản, giá trị thấp bằng thủ tục nhanh chóng, giảm thiểu sự quan tâm, thời gian và chi phí hơn so với phương án đưa tranh chấp ra trọng tài Chỉ những tranh chấp phức tạp, có giá trị lớn hoặc thực sự tranh cãi mới cần thiết phải đưa ra trọng tài để phân xử, còn các tranh chấp sơ bộ thường có thể được giải quyết bằng thủ tục tiền tố tụng Thỏa thuận này còn giúp các bên nhanh chóng đạt được giải pháp, tạo điều kiện cho các bên tự nguyện thực hiện các biện pháp giải quyết, đặc biệt khi kết quả của thủ tục tiền tố tụng thành công chính là sự thỏa hiệp và các bên cùng thắng Theo báo cáo năm 2021 của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), 100% các vụ tranh chấp đã hòa giải thành đều tự nguyện thi hành văn bản về kết quả hòa giải.
Lợi ích của thoả thuận tiền tố tụng trọng tài là thúc đẩy các bên nỗ lực hết khả năng để tìm kiếm giải pháp hòa giải tranh chấp một cách hiệu quả Thoả thuận này khuyến khích các bên hợp tác tích cực trong giai đoạn đầu của quá trình giải quyết tranh chấp, nhằm giảm thiểu thời gian và chi phí cho các bên tham gia Ngoài ra, việc có thoả thuận tiền tố tụng giúp nâng cao tính tự chủ và linh hoạt trong giải quyết tranh chấp tại trọng tài Đây là biện pháp quan trọng góp phần thúc đẩy hình thức trọng tài trở thành phương thức giải quyết tranh chấp hiệu quả, nhanh chóng và tiết kiệm.
Gu (2021) explores the global emergence of multi-tiered dispute resolution approaches, highlighting their increasing significance in resolving international conflicts effectively The study examines how these layered methods, encompassing negotiation, mediation, arbitration, and judicial settlement, offer flexible and efficient solutions for complex international disputes As multi-tiered frameworks become more prevalent, they facilitate smoother dispute resolution processes, reduce costs, and promote international cooperation This comprehensive assessment underscores the importance of adopting multi-tiered strategies to enhance the efficacy of international dispute settlement mechanisms worldwide.
Theo báo cáo thường niên 2021 của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), trọng tài đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa và giải quyết tranh chấp, đồng thời hỗ trợ các phương thức giải quyết tranh chấp hoạt động hiệu quả hơn.
Sự cần thiết điều chỉnh thoả thuận tiền tố tụng trọng tài bằng pháp luật
Thứ nhất, nhu cầu thực tiễn của Việt Nam đòi hỏi pháp luật phải điều chỉnh về thoả thuận tiền tố tụng trọng tài
Chủ trương của Đảng và Nhà nước theo Nghị quyết số 49-NQ/TW, Luật Thương mại Tư nhân và Nghị định 22/2017/NĐ-CP đã được ban hành và triển khai nhằm thúc đẩy giải quyết tranh chấp ngoài tòa án Tuy nhiên, thực tế cho thấy số vụ tranh chấp được giải quyết qua trọng tài và hòa giải còn hạn chế, cần tiếp tục hoàn thiện pháp luật để tạo điều kiện thuận lợi hơn cho các phương thức này Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế, dự báo nhu cầu sử dụng các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án ngày càng tăng, nhất là trong các hiệp định thương mại tự do như EVFTA có hiệu lực từ ngày 01/8/2020, khuyến khích thương lượng, hòa giải, tham vấn và đảm bảo thực thi hiệu quả các phương thức ADR Phương thức ADR mới mẻ nhưng mang lại hiệu quả cao tại Việt Nam là DAB, đặc biệt trong các hợp đồng xây dựng có yếu tố nước ngoài, phù hợp với các quy định của Luật Xây dựng năm.
Nghị định năm 2014 hướng dẫn quy định DAB là thủ tục tiền tố tụng bắt buộc trong trường hợp có thỏa thuận, trong khi Mẫu điều kiện hợp đồng FIDIC 2017 quy định DAB là thủ tục giải quyết tranh chấp bắt buộc trước chuyển sang trọng tài, giúp DAB ngày càng phổ biến tại Việt Nam Hiện nay, VIAC và Trung tâm Hòa giải Việt Nam đã giới thiệu gói dịch vụ Med-Arb nhằm đáp ứng nhu cầu giải quyết tranh chấp của thị trường, trong đó mềm giải pháp hòa giải không thành công sẽ chuyển sang trọng tài, tiết kiệm thời gian và chi phí hơn so với các phương pháp truyền thống Med-Arb là giải pháp hiệu quả, phù hợp với nhu cầu của các bên tranh chấp, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của trọng tài Việt Nam trong thị trường trọng tài thương mại quốc tế Trong thực tế, các bên ngày càng ưu tiên thoả thuận sử dụng phương pháp hòa giải, thương lượng trước khi khởi kiện ra trọng tài, nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp.
Trong khoa học pháp lý, thoả thuận tiền tố tụng trọng tài đã gặp phải nhiều khó khăn trong việc áp dụng và gây ra các vấn đề pháp lý mới, đặc biệt khi có sự gia tăng các vụ kiện liên quan đến mối quan hệ giữa thủ tục tiền tố tụng trọng tài theo thoả thuận và thủ tục trọng tài chính thức Các tranh chấp này đã dẫn đến những lo ngại về tính hiệu lực thi hành của thoả thuận và hậu quả pháp lý khi một bên vi phạm, nhưng các toà án tại Việt Nam còn thiếu sự nhất quán trong giải quyết do thiếu quy định rõ ràng trong pháp luật Do đó, cần xây dựng một khung pháp lý đầy đủ và cụ thể để điều chỉnh trực tiếp thoả thuận tiền tố tụng trọng tài, giúp đảm bảo quyền tự do của các chủ thể trong việc lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp cũng như tạo điều kiện thuận lợi, hiệu quả cho việc sử dụng phương thức giải quyết tranh chấp Alternatif Dispute Resolution (ADR) và trọng tài.
Thứ hai, pháp luật cần điều chỉnh thoả thuận tiền tố tụng trọng tài để phù hợp với thông lệ quốc tế
Khảo sát của tác giả Aragaki cho thấy 38% các khu vực pháp lý điều chỉnh Med-Arb, trong đó 90% dựa trên luật hòa giải hoặc luật trọng tài để quản lý phương thức giải quyết tranh chấp Các tổ chức trọng tài như ICC (2014) và Trung tâm Trọng tài Quốc tế Hồng Kông (2018) đã phát triển các phương pháp kết hợp giải quyết tranh chấp, phù hợp với thực tiễn mỗi khu vực Luật mẫu 2002 dành riêng một điều khoản để đảm bảo thực thi thỏa thuận tiền tố tụng của các bên Năm 2017, luật pháp của OHADA đã sửa đổi để chính thức điều chỉnh các thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, tạo nền tảng pháp lý vững chắc Các quốc gia như Anh, Hoa Kỳ, Singapore, Hồng Kông, Pháp, Thụy Sỹ ngày càng công nhận và thúc đẩy khả năng thi hành thoả thuận tiền tố tụng trọng tài thông qua án lệ Tại Trung Quốc, thoả thuận tiền tố tụng trọng tài phổ biến nhờ luật trọng tài rõ ràng và các quy định nội bộ của tổ chức trọng tài nhằm lấp đầy khoảng trống pháp luật.
Việc điều chỉnh thoả thuận tiền tố tụng trọng tài là cần thiết để giải quyết thống nhất về thỏa thuận này, củng cố cơ sở pháp lý cho các phương thức ADR, và nâng cao sức hấp dẫn của trọng tài Việt Nam trong bối cảnh hiện đại Điều này khuyến khích các bên sử dụng thỏa thuận tiền tố tụng trọng tài, giúp họ lựa chọn các hình thức giải quyết tranh chấp linh hoạt, hiệu quả hơn về chi phí và thời gian.
Mục 1.1 phân tích khái niệm “tiền tố tụng trọng tài” và “thủ tục tiền tố tụng trọng tài” nhằm làm rõ ý nghĩa của “thoả thuận tiền tố tụng trọng tài” Thuật ngữ này trong lĩnh vực pháp lý đề cập đến các thỏa thuận liên quan đến phương thức giải quyết tranh chấp trong giai đoạn tiền tố tụng trọng tài Thoả thuận tiền tố tụng trọng tài là các cam kết pháp lý về việc lựa chọn giải pháp trọng tài để giải quyết tranh chấp trước khi chính thức bắt đầu quá trình trọng tài.
Mục 1.2 làm rõ rằng thoả thuận tiền tố tụng trọng tài là một hợp đồng độc lập, tạo tiền đề lý luận cho việc phân tích hiệu lực và hình thức của thoả thuận này Điều này cũng đóng vai trò nền tảng để giải quyết các vấn đề liên quan trong trường hợp không tuân thủ thủ tục tiền tố tụng trọng tài trong các phần tiếp theo của luận văn.
Mục 1.3 và 1.4 nhấn mạnh tầm quan trọng của việc điều chỉnh pháp luật về thoả thuận tiền tố tụng trọng tài tại Việt Nam Thoả thuận tiền tố tụng trọng tài đóng vai trò then chốt trong việc nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp, góp phần tạo môi trường thương mại minh bạch và thuận lợi hơn Việc sửa đổi pháp luật về thoả thuận tiền tố tụng trọng tài là cần thiết để đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng Điều chỉnh này không chỉ giúp cải thiện hệ thống giải quyết tranh chấp mà còn thúc đẩy hoạt động đầu tư và thương mại quốc tế tại Việt Nam.