Điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi theo luật tố tụng hình sự việt nam

Mục đích nghiên cứu Thông qua đề tài, tác giả mong muốn làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi dưới góc độ phân tích các q

KHOA LUẬT HÌNH SỰ

NGUYỄN QUẢN ANH THƯ

ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN XÂM HẠI TÌNH DỤC NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI THEO LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ

VIỆT NAM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN LUẬT

Giảng viên hướng dẫn: Th.S PHẠM THỊ TUYẾT MAI

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – NĂM 2022

KHOA LUẬT HÌNH SỰ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN LUẬT

ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN XÂM HẠI TÌNH DỤC NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI THEO LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ

VIỆT NAM

Giảng viên hướng dẫn: Th.S Phạm Thị Tuyết Mai Người thực hiện: Nguyễn Quản Anh Thư

MSSV: 1853801013176 Lớp: 93 - HS43B1

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - NĂM 2022

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận “Điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới

18 tuổi theo luật tố tụng hình sự Việt Nam” là công trình nghiên cứu khoa học do

cá nhân tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của Th.S Phạm Thị Tuyết Mai Trong quá trình nghiên cứu, khóa luận cũng có sự kế thừa quan điểm, ý kiến khoa học của những nhà nghiên cứu đã từng thực hiện các đề tài có liên quan Những quan điểm, ý kiến này, cũng như những thông tin mà khóa luận có tham khảo, khi được sử dụng đều được thể hiện một cách trung thực và có trích dẫn nguồn đầy đủ

Do chưa có nhiều kinh nghiệm tiếp xúc thực tế, cũng như vốn kiến thức còn hạn hẹp, nên sẽ không tránh khỏi những thiếu sót nhất định Chính vì vậy, tác giả rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến từ Quý Thầy, Cô và bạn đọc, để có thể rút kinh nghiệm tốt hơn

Thành phố Hồ Chí Minh, ngày 29 tháng 6 năm 2022

Sinh viên

Nguyễn Quản Anh Thư

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình thực hiện khóa luận “Điều tra các vụ án xâm hại tình dục

người dưới 18 tuổi theo luật tố tụng hình sự Việt Nam”, tác giả đã nhận được sự

hướng dẫn tận tình của Th.S Phạm Thị Tuyết Mai Do đó, tác giả cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Cô đã hỗ trợ, định hướng cho tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu Sự tận tâm của Cô là động lực rất lớn giúp tác giả hoàn thiện tốt hơn khóa luận này

Đồng thời, tác giả cũng xin chân thành cảm ơn Quý Thầy, Cô khoa Luật Hình

sự, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh đã truyền đạt kiến thức quý báu cho tác giả trong suốt quá trình học tập tại trường, để có thể vận dụng những kiến thức đó vào khóa luận này

Ngoài ra, tác giả cũng xin gửi lời cảm ơn đến Trung tâm thông tin Thư viện trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, Viện kiểm sát nhân dân Thành phố Thuận An, Viện kiểm sát nhân dân tỉnh Bình Dương, các đơn vị có liên quan và bạn

bè đã tạo điều kiện, hỗ trợ trong việc tìm kiếm thông tin, tài liệu tham khảo, số liệu thực tiễn để tác giả có thể hoàn thành khóa luận này

Sinh viên

Nguyễn Quản Anh Thư

năm 2021

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN XÂM HẠI TÌNH DỤC NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI 7

Giới thiệu Chương 1 7

1.1 Một số khái niệm cơ bản 7

1.1.1 Xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 7

1.1.2 Điều tra vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 9

1.2 Đặc điểm điều tra vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 10

1.2.1 Đặc điểm của các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 10

1.2.2 Đặc điểm của điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 14 1.3 Cơ sở quy định điều tra vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 16

1.3.1 Cơ sở pháp lý 16

1.3.2 Cơ sở lý luận 16

1.3.3 Cơ sở thực tiễn 17

1.4 Ý nghĩa của việc điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 18

1.5 Quy định của pháp luật một số nước về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 20

1.5.1 Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Pháp về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 21

1.5.2 Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Thụy Sĩ về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 23

1.5.3 Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Hàn Quốc về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 24

1.5.4 Đánh giá hoạt động điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi theo pháp luật của Pháp, Thụy Sĩ và Hàn Quốc 27

Kết luận Chương 1 29

CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN XÂM HẠI TÌNH DỤC NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI 30

Giới thiệu Chương 2 30

2.1 Một số nguyên tắc tiến hành tố tụng cần tuân thủ khi điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 30

2.2 Quy định về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi theo luật tố tụng hình sự Việt Nam 35

2.2.1 Chủ thể tiến hành các hoạt động điều tra vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 35 2.2.2 Sự có mặt của người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, người đại diện, nhà trường, tổ chức của bị hại là người dưới 18 tuổi trong các hoạt động điều tra 37

2.3.3 Một số hoạt động điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 41

Kết luận Chương 2 64 CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN XÂM HẠI TÌNH DỤC NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI TẠI VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN 65

Giới thiệu Chương 3 65

3.1 Thực tiễn điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 65

3.1.1 Thực tiễn điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi trên địa bàn tỉnh Bình Dương từ cuối năm 2017 đến tháng 4 năm 2022 65 3.1.2 Thực tiễn điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi trên địa bàn huyện Mỹ Xuyên từ năm 2018 – 2020 và huyện Cù Lao Dung tỉnh Sóc Trăng từ năm 2020 - 2021 71

3.2 Những hạn chế, bất cập và nguyên nhân khi tiến hành điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi ở Việt Nam 77

3.2.1 Những hạn chế, bất cập khi điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi ở Việt Nam 77 3.2.2 Nguyên nhân của những hạn chế, bất cập khi điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi ở Việt Nam 83

3.3 Kiến nghị hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về điều tra các

vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 86 3.4 Kiến nghị đảm bảo thực hiện quy định pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam

về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 92 Kết luận Chương 3 95 KẾT LUẬN CHUNG 96

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài

Những năm gần đây, tình hình người dưới 18 tuổi bị xâm hại tình dục xảy ra ngày càng nhiều và mức độ bị xâm hại tình dục ngày càng nghiêm trọng, điều này đã tạo nên mối lo ngại đến sự an toàn của nhóm người ở độ tuổi này Vì vậy, việc bảo

vệ người dưới 18 tuổi trước nguy cơ bị xâm hại tình dục được đặt ra cấp bách, cần thiết, là trách nhiệm của Việt Nam nói riêng và các quốc gia trên thế giới nói chung

Mặc dù Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách, pháp luật, luôn ưu tiên vấn đề bảo vệ, chăm sóc và giáo dục người dưới 18 tuổi lên hàng đầu trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của đất nước nhưng tình trạng người dưới 18 tuổi bị xâm hại tình dục vẫn không có xu hướng giảm mà có chiều hướng gia tăng mạnh Cụ thể, theo thống kê từ Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, trong 6 tháng đầu năm 2021, Tổng đài đã tiếp nhận hỗ trợ 122 ca xâm hại tình dục trẻ em (tăng hơn cùng kỳ năm trước 13 ca) Trong đó, có 71 ca hiếp dâm trẻ em, chiếm 58,2% (tăng 16 ca so với cùng kỳ năm 2020), 51 ca dâm ô trẻ em, chiếm 25,4% (tăng

21 ca so với cùng kỳ năm 2020) Tỷ lệ trẻ em bị xâm hại tình dục bởi bạn bè, người quen chiếm 31,1%; bởi người thân trong gia đình vẫn tương đối cao, chiếm 23,8% (tăng 5,4% so với cùng kỳ năm 2020) Năm 2020, Quốc hội đã ban hành Nghị quyết 121/2020/QH14 ngày 19/6/2020 về tiếp tục tăng cường hiệu lực, hiệu quả việc thực hiện chính sách pháp luật về phòng chống xâm hại trẻ em Sau một năm triển khai thực hiện, theo báo cáo của Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội vào tháng 8 năm

2021 thì tình hình xâm hại trẻ em vẫn diễn biến phức tạp, từ tháng 6/2020 – 6/2021

so với cùng kỳ năm 2019-2020 thì việc xâm hại trẻ em tăng cả về số vụ, số đối tượng,

số trẻ em bị xâm hại, lần lượt là 26,8%, 12,5%, 25,7%; nhất là hiếp dâm trẻ em tăng 13,2% Còn theo Báo cáo của Bộ Công an, từ 15/6/2019 đến 14/6/2021, toàn quốc phát hiện 3.874 vụ xâm hại trẻ em, với 4.440 đối tượng, xâm hại 4.009 trẻ em (357 nam, 3.652 nữ) Trong đó, hiếp dâm người dưới 16 tuổi: 1.053 vụ = 27,2%; Cưỡng dâm người dưới 16 tuổi: 16 vụ = 0,4%; Giao cấu với người từ đủ 13 đến dưới 16 tuổi: 1.521 vụ = 39,3%; Dâm ô đối với người dưới 16 tuổi: 552 vụ = 14,3%1 Có thể thấy, cùng với sự phát triển của kinh tế xã hội thì tình hình tội phạm xâm hại tình dục trẻ

em ngày càng diễn biến phức tạp, gia tăng theo từng năm

1 T Yến - Ng Ngân - T Thức, “Xâm hại tình dục trẻ em: Nỗi ám ảnh”, [ hai-tinh-duc-tre-em-noi-am-anh-2it3xrzldd-66270 ], (truy cập ngày 14/04/2022)

https://www.daibieunhandan.vn/xam-Bên cạnh đó, việc điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi cũng không thuận lợi và dễ dàng Do người dưới 18 tuổi là những người đang trong độ tuổi phát triển, chưa hoàn thiện về mặt thể chất và tâm sinh lý, rất dễ bị tổn thương, tự ti, mặc cảm, ít hợp tác vì vậy cần phải xây dựng một môi trường tố tụng thân thiện, khác với môi trường tố tụng dành cho người từ đủ 18 tuổi trở lên, tạo sự gần gũi giữa cơ quan hay những người có thẩm quyền tiến hành tố tụng đối với người dưới 18 tuổi, nhất là trong giai đoạn điều tra (vì đây là giai đoạn dễ xâm phạm đến quyền của người dưới 18 tuổi nhất) Việt Nam dù đã có những văn bản quy phạm pháp luật quy định

về thủ tục điều tra dành cho người dưới 18 tuổi được nội luật hóa từ Công ước của LHQ về Quyền trẻ em, tuy nhiên, việc vận dụng vào thực tiễn còn gặp nhiều bất cập, vướng mắc, thiếu đồng bộ, chưa phù hợp với thực tế khiến cơ quan tiến hành tố tụng gặp không ít khó khăn, dẫn đến cản trở việc thi hành nhiệm vụ, ảnh hưởng đến quyền

và lợi ích hợp pháp của người dưới 18 tuổi không được đảm bảo một cách tốt nhất

Xuất phát từ những lý do nêu trên nên tác giả chọn đề tài: “Điều tra các vụ án

xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi theo luật tố tụng hình sự Việt Nam” để nghiên

cứu làm đề tài khóa luận tốt nghiệp

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Thủ tục điều tra thân thiện dành cho người dưới 18 tuổi nói chung và thủ tục điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi nói riêng được khai thác ở khá nhiều các công trình nghiên cứu khoa học Có thể kể đến một số công trình nổi bật như:

Dưới hình thức giáo trình, sách chuyên khảo, có các công trình sau: Trường

Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh (2019), Giáo trình Luật Tố tụng Hình sự Việt

Nam (Tái bản có sửa đổi, bổ sung), Nxb Hồng Đức – Hội Luật gia Việt Nam; Lê

Huỳnh Tấn Duy (2018), Hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam đối với người

dưới 18 tuổi trên cơ sở khung pháp lý của Liên Hợp Quốc, Nxb Đại học Quốc gia

Thành phố Hồ Chí Minh; Lê Nguyên Thanh, Trần Thị Quang Vinh, Phạm Thái,

Nguyễn Huỳnh Bảo Khánh (2016), Tâm lý học tư pháp, Nxb Đại học Quốc gia Thành

phố Hồ Chí Minh Các công trình này cung cấp những kiến thức cơ bản, mang tính nền tảng, lý luận, khái quát chung về thủ tục tố tụng dành cho người dưới 18 tuổi, đặc điểm tâm lý của các hoạt động tố tụng nói chung nhằm phục vụ cho việc học tập và nghiên cứu của sinh viên cũng như các đối tượng khác Mặc dù có những phần đề cập đến hoạt động điều tra dành cho người dưới 18 tuổi, tuy nhiên vẫn chưa đi sâu vào phân tích về thủ tục điều tra đối với vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

Dưới hình thức luận văn, khóa luận, công trình nghiên cứu khoa học có các

công trình sau: Lê Hồng Quang (2021), Hoạt động kiểm sát điều tra tội phạm xâm

hại tình dục đối với người dưới 16 tuổi trên địa bàn Thành phố Hà Nội, Luận văn

thạc sĩ, Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội; Nguyễn Phương Thảo (2018), Thủ tục tố

tụng hình sự đối với người bị buộc tội dưới 18 tuổi: Nghiên cứu so sánh và kinh nghiệm cho Việt Nam, Luận văn thạc sĩ, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí

Minh; Lò Phương Thảo (2017), Hoạt động điều tra đối với người dưới 18 tuổi phạm

tội, Khóa luận tốt nghiệp, Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội; Lý Thị Thùy Linh

(2017), Vấn đề điều tra tội phạm hiếp dâm, Khóa luận tốt nghiệp, Trường Đại học

Kiểm sát Hà Nội; Hoàng Lê Uyên Phương, Bùi Thị Thủy Tiên, Trần Quỳnh Như

(2018), Thủ tục điều tra thân thiện đối với người dưới 18 tuổi theo hướng dẫn của

Liên Hợp Quốc và kinh nghiệm cho Việt Nam, Công trình nghiên cứu khoa học sinh

viên cấp trường, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh; Trần Ngọc Hoàng

Quân, Hồ Thị Xuân Hoàng, Nguyễn Phạm Xuân Thy (2021), Thủ tục giải quyết các

vụ án xâm hại tình dục người dưới 16 tuổi: Nghiên cứu so sánh và kinh nghiệm cho Việt Nam, Công trình nghiên cứu khoa học sinh viên cấp trường, Trường Đại học

Luật Thành phố Hồ Chí Minh Các công trình này hầu hết chỉ tập trung nghiên cứu

về thủ tục tố tụng hình sự nói chung và hoạt động điều tra nói riêng đối với người dưới 18 tuổi, chưa phân tích và nghiên cứu chuyên sâu về hoạt động điều tra đối với

bị hại là người dưới 18 tuổi trong các vụ án xâm hại tình dục

Dưới hình thức các bài báo khoa học, bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành, có thể kể đến các bài viết sau: Nguyễn Thị Thúy Hạnh (2021), “Kỹ năng lấy

lời khai người bị hại dưới 16 tuổi”, Tạp chí Kiểm sát, số 13; Đặng Viết Đạt (2021),

“Hoàn thiện pháp luật về bảo đảm quyền của nạn nhân bị xâm hại tình dục”, Tạp chí

Kiểm sát, số 06; Lại Kiên Cường (2020), “Lấy lời khai người bị hại là phụ nữ và trẻ

em trong các vụ án hiếp dâm – Những khó khăn, vướng mắc và giải pháp khắc phục”,

Tạp chí Khoa học Kiểm sát, số 02; Trần Phương Đạt (2019), “Lấy lời khai nạn nhân,

xây dựng giả thuyết và lập kế hoạch điều tra ban đầu vụ án xâm hại tình dục trẻ em”,

Tạp chí Khoa học Kiểm sát, số chuyên đề 01; Lại Viết Quang (2019), “Một số khó

khăn, vướng mắc trong hoạt động thực hành quyền công tố và kiểm sát điều tra các

vụ án xâm hại tình dục trẻ em”, Tạp chí Khoa học Kiểm sát, số chuyên đề 01; Mai

Đắc Biên (2019), “Những khó khăn, vướng mắc trong việc tìm kiếm, thu thập, lưu

giữ chứng cứ trong các vụ án về xâm hại tình dục và bóc lột tình dục trẻ em”, Tạp chí

Khoa học Kiểm sát, số chuyên đề 01; Vũ Thị Quyên và Nguyễn Thị Kiều Anh (2017),

“Thủ tục tố tụng đối với bị hại là người dưới 18 tuổi theo quy định của Bộ luật Tố

tụng Hình sự năm 2015”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, Viện Nhà nước và Pháp

luật, số 01; Đinh Văn Đoàn (2017), “Thủ tục tố tụng đối với bị hại là người dưới 18

tuổi trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, Viện

Nhà nước và Pháp luật, số 06 Các bài viết này chủ yếu chỉ tập trung khai khác ở một khía cạnh trong hoạt động điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi, chưa khái quát, phân tích đầy đủ nội dung của hoạt động điều tra cũng như việc bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại là người dưới 18 tuổi đối với loại vụ án này

Qua việc tìm hiểu các công trình nghiên cứu trên, tác giả nhận thấy đây là những nguồn tài liệu vô cùng quý giá và hữu ích, đóng góp nhiều thông tin quan trọng, phục vụ cho việc nghiên cứu pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi, tuy nhiên vẫn chưa có sự phân tích

tổng thể về vấn đề này Vì vậy, việc lựa chọn đề tài: “Điều tra các vụ án xâm hại

tình dục người dưới 18 tuổi theo luật tố tụng hình sự Việt Nam” để làm khóa luận

là không trùng lặp với các công trình khoa học đã được công bố

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Thông qua đề tài, tác giả mong muốn làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi dưới góc độ phân tích các quy định của Bộ luật Tố tụng Hình sự Việt Nam cũng như các văn bản hướng dẫn, đồng thời tham khảo các văn bản hướng dẫn của Liên Hợp Quốc, pháp luật của một số quốc gia trên thế giới và nghiên cứu thực tiễn tiến hành tố tụng của cơ quan

có thẩm quyền tiến hành tố tụng trong giai đoạn điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi Ngoài ra, dưới góc độ lý luận, tác giả đi sâu vào phân tích về đặc điểm tâm sinh lý của đối tượng bị hại là người dưới 18 tuổi, đồng thời làm sáng tỏ các cơ sở cho việc hình thành thủ tục điều tra dành riêng cho đối tượng này Dưới góc

độ thực tiễn, tác giả nghiên cứu thực trạng áp dụng các quy định về thủ tục điều tra đối với bị hại là người dưới 18 tuổi trong các vụ án xâm hại tình dục tại Việt Nam cũng như một số nước khác trên thế giới để làm rõ những vướng mắc, bất cập khi áp dụng các quy định trên tại Việt Nam Từ đó đưa ra những kiến nghị, giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật Việt Nam liên quan đến hoạt động điều tra các

vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, tác giả đã đặt ra và giải quyết các nhiệm vụ sau:

- Làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận chung về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi và tham khảo pháp luật một số quốc gia trên thế giới

- Nghiên cứu quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về điều tra các

vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

- Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của việc áp dụng các quy định

về hoạt động điều tra trong các vụ án xâm hại tình dục đối với bị hại là người dưới

18 tuổi để bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của họ khi tham gia vào quá trình giải quyết vụ án

4 Đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài bao gồm:

- Thứ nhất, các quy định có liên quan đến thủ tục điều tra dành cho người dưới

18 tuổi của LHQ được quy định trong các văn bản hướng dẫn và pháp luật một số nước về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

- Thứ hai, những quy định của BLTTHS năm 2015 và các văn bản quy phạm pháp luật của Việt Nam hướng dẫn thi hành hoạt động điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi Từ đó xem xét, tìm hiểu thực tiễn điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi thông qua các số liệu thống kê

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung vào việc nghiên cứu các thủ tục tố tụng hình sự đối với bị hại

là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra các vụ án xâm hại tình dục theo quy định của BLTTHS năm 2015, các văn bản hướng dẫn và tham khảo quy định trong các văn bản của LHQ cũng như pháp luật của một số quốc gia về vấn đề này

Đối với phần thực tiễn, đề tài phân tích và đánh giá thực trạng điều tra các vụ

án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi trên phạm vi tỉnh Bình Dương và 02 huyện của tỉnh Sóc Trăng, trong khoảng thời gian từ cuối năm 2017 – 2022

4.3 Phương pháp nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa Marx – Lenin là phương pháp nền tảng Bên cạnh đó, trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện đề tài, một số phương pháp khác cũng được kết hợp vận dụng như:

- Phương pháp phân tích: nghiên cứu các văn bản, tài liệu khác nhau liên quan đến hoạt động điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

- Phương pháp so sánh: thông qua việc nghiên cứu pháp luật nước ngoài, so sánh, đối chiếu với pháp luật Việt Nam để đưa ra những đánh giá, kiến nghị

- Phương pháp thống kê: thu thập và phân tích số liệu về thực tiễn điều tra các

vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

- Phương pháp tổng hợp: sau khi đã phân tích hệ thống quy định pháp luật nước ngoài, lý thuyết và thực tiễn áp dụng, phương pháp này sẽ tổng hợp lại để đưa ra những đánh giá và quan điểm cụ thể trong việc rút kinh nghiệm và kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

5 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

Khóa luận được nghiên cứu một cách nghiêm túc, có hệ thống, với những giá trị tiến bộ, cùng với những phân tích về mặt lý luận và thực tiễn để đưa ra các định hướng làm căn cứ nhằm góp phần hoàn thiện các quy định của pháp luật tố tụng hình

sự về thủ tục điều tra dành cho người dưới 18 tuổi, có ý nghĩa quan trọng trong việc giải quyết các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi và đấu tranh phòng chống tội phạm xâm hại tình dục Đây được xem là một nguồn tài liệu thiết thực để các tác giả có định hướng nghiên cứu về nội dung này có thể tham khảo, ngoài ra có thể sử dụng làm nguồn tài liệu để giảng dạy trong phạm vi nhà trường

6 Kết cấu của khóa luận

Nội dung của đề tài bao gồm phần mở đầu, nội dung chính, kết luận chung và danh mục tài liệu tham khảo Phần nội dung chính được chia thành 03 chương, cụ thể như sau:

Chương 1: Những vấn đề lý luận về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người

dưới 18 tuổi

Chương 2: Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam về điều tra các

vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

Chương 3: Thực tiễn điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

tại Việt Nam và một số kiến nghị hoàn thiện

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN XÂM

HẠI TÌNH DỤC NGƯỜI DƯỚI 18 TUỔI

Giới thiệu Chương 1

Chương 1 trình bày và phân tích những vấn đề lý luận về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi, trong đó tập trung vào việc làm rõ một số khái niệm cơ bản, tìm hiểu đặc điểm của các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

và hoạt động điều tra các vụ án này Tiếp đến sẽ đưa ra những cơ sở quy định và ý nghĩa của việc điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi Đồng thời phần cuối của Chương 1 sẽ trình bày quy định của pháp luật một số nước về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi, tạo cơ sở cho việc so sánh, đánh giá

và kiến nghị hoàn thiện quy định của pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam trong các chương tiếp theo

1.1 Một số khái niệm cơ bản

1.1.1 Xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

Trước tiên, để hiểu rõ hơn vấn đề xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi, cần tìm hiểu thế nào là người dưới 18 tuổi Theo định nghĩa tại Điều 2.2(a) của Các quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu của LHQ về hoạt động tư pháp đối với người chưa thành niên

(Quy tắc Bắc Kinh): “Người chưa thành niên là trẻ em hay thanh thiếu niên ” 2

Thông qua quy định này, có thể hiểu, người chưa thành niên bao gồm hai nhóm đối tượng là trẻ em và thanh thiếu niên Đồng thời, tại Điều 1 Công ước của LHQ về

Quyền trẻ em được thông qua ngày 20/11/1989 cũng quy định: “Trẻ em là những

người dưới 18 tuổi, trừ trường hợp luật pháp áp dụng với trẻ em đó quy định tuổi thành niên sớm hơn” Khái niệm này chỉ áp dụng trong phạm vi Công ước, còn về

thực chất đây là một quy định mở và các quốc gia thành viên có thể quy định độ tuổi của trẻ em ở mức thấp hơn 18 tuổi.3 Việt Nam đã tham gia ký kết, phê chuẩn Công ước của LHQ về Quyền trẻ em ngày 20/02/1990 Trải qua quá trình nội luật hóa quy định của pháp luật quốc tế vào pháp luật quốc gia, thủ tục tố tụng hình sự dành cho người chưa thành niên tham gia vào quá trình tư pháp hình sự lần đầu tiên được ghi nhận chính thức thành một chương riêng của BLTTHS năm 1988.4 Sau đó, BLTTHS

2 United Nations Standard Minimum Rules for the Administration of Juvenile Justice (“The Beijing Rules”),

Adopted by General Assembly resolution 40/33 of 29 November 1985, Article 2.2(a): “A juvenile is a child

or young person ”

3 Lê Huỳnh Tấn Duy (2018), Hoàn thiện pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam đối với người dưới 18 tuổi trên

cơ sở khung pháp lý của Liên Hợp Quốc, Nxb Đại học quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, tr 02

4 Chương 31: Thủ tục về những vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên, BLTTHS 1988

năm 2003 tiếp tục ghi nhận thủ tục đặc biệt dành cho đối tượng này.5 Tuy nhiên, người chưa thành niên mà hai Bộ luật này hướng đến bảo vệ chỉ bao gồm người bị buộc tội Mãi đến khi BLTTHS năm 2015 ra đời, đối tượng được áp dụng thủ tục đặc biệt này được mở rộng bao gồm cả người bị hại và người làm chứng chưa thành niên Đặc biệt, trong BLTTHS năm 2015, cụm từ “người chưa thành niên” được sử dụng trong các văn bản pháp lý trước đó đã được thay thế bằng cụm từ “người dưới 18 tuổi”,6 chấm dứt quá trình tranh cãi về các cách hiểu khác nhau liên quan đến khái niệm “người chưa thành niên” Do đó, có thể hiểu người dưới 18 tuổi trong pháp luật

tố tụng hình sự Việt Nam là tương đồng với khái niệm người chưa thành niên theo quy định trong các văn bản pháp lý của Liên Hợp Quốc

Thứ hai, về khái niệm xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi, theo Từ điển tiếng

Việt – Nhà xuất bản Đà Nẵng: “Tình dục là nhu cầu tự nhiên của con người về quan

hệ tính giao”7 và “Xâm hại là xâm phạm đến khiến cho bị tổn hại” Tuy nhiên, đến nay, vẫn chưa có văn bản nào giải thích thuật ngữ “xâm hại tình dục người dưới 18

tuổi” Theo quy định tại Khoản 8 Điều 4 Luật Trẻ em năm 2016: “Xâm hại tình dục trẻ em là việc dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, ép buộc, lôi kéo, dụ dỗ trẻ em tham

gia vào các hành vi liên quan đến tình dục, bao gồm hiếp dâm, cưỡng dâm, giao cấu, dâm ô với trẻ em và sử dụng trẻ em vào mục đích mại dâm, khiêu dâm dưới mọi hình

thức” Đồng thời tại Khoản 1 Điều 2 Nghị quyết số 06/2019/NQ-HĐTP ngày 01

tháng 10 năm 2019 của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định tại các điều 141, 142, 143, 144, 145, 146, 147 của Bộ luật Hình

sự và việc xét xử vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi cũng đưa ra định nghĩa:

“Xâm hại tình dục người dưới 16 tuổi là việc dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, ép

buộc, lôi kéo, dụ dỗ người dưới 16 tuổi tham gia vào các hành vi liên quan đến tình dục, bao gồm hiếp dâm, cưỡng dâm, giao cấu, dâm ô với người dưới 16 tuổi và sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích mại dâm, khiêu dâm dưới mọi hình thức (ví dụ: hoạt động xâm hại tình dục được thực hiện do đồng thuận với người dưới 13 tuổi);

do cưỡng bức, do hứa hẹn các lợi ích vật chất (tiền, tài sản) hay các lợi ích phi vật chất (ví dụ: cho điểm cao, đánh giá tốt, tạo cơ hội tiến bộ )” Như vậy, có thể hiểu, xâm hại tình dục người dưới 16 tuổi hay xâm hại tình dục trẻ em là hành vi có khả năng gây tổn hại về thể chất, tình cảm, tâm lý, danh dự, và nhân phẩm của trẻ em

5 Chương 32: Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên, BLTTHS 2003

6 Chương 28: Thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi, BLTTHS 2015

7 Từ điển tiếng Việt, Nxb Đà Nẵng, tr 996

Hành vi đó có thể tác động theo dạng cưỡng ép ý chí như việc dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc ép buộc; hoặc có sự đồng thuận ý chí từ phía nạn nhân Người xâm hại sử dụng sức mạnh thể chất hoặc ngôn từ để bắt buộc nạn nhân phải tuân theo mong muốn của mình, chịu sự chi phối và kiểm soát của mình Điều này đồng nghĩa với việc nạn nhân không có sự lựa chọn nào khác Tuy nhiên, có những trường hợp hành vi xâm hại tình dục có sự chấp thuận của nạn nhân, chẳng hạn như hành vi lôi kéo, dụ dỗ Bởi lẽ, đối tượng là trẻ em vốn chưa có sự nhận thức đầy đủ và đúng đắn

về những hành vi do mình hoặc người khác thực hiện nên dễ dàng bị thuyết phục về mặt tư tưởng, ý chí Thế nhưng, đây vẫn là hành vi bị nghiêm cấm, trái với đạo đức

xã hội và theo pháp luật Hành vi xâm hại tình dục đối với nhóm nạn nhân này bao gồm 05 hành vi: hiếp dâm, cưỡng dâm, giao cấu, dâm ô và sử dụng trẻ em vào mục đích mại dâm, khiêu dâm dưới mọi hình thức

Từ các phân tích nêu trên, có thể rút ra khái niệm: “Xâm hại tình dục người

dưới 18 tuổi là việc dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực, ép buộc, lôi kéo, dụ dỗ người

dưới 18 tuổi tham gia vào các hành vi liên quan đến tình dục, bao gồm hiếp dâm, cưỡng dâm, giao cấu, dâm ô với người dưới 18 tuổi và sử dụng người dưới 18 tuổi vào mục đích mại dâm, khiêu dâm dưới mọi hình thức”

1.1.2 Điều tra vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

Điều tra các vụ án nói chung và các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi nói riêng là một giai đoạn độc lập trong quá trình tố tụng hình sự Đây là một giai đoạn vô cùng quan trọng, giúp người tiến hành tố tụng và cơ quan tiến hành tố tụng

có thể tìm hiểu và chứng minh hành vi phạm tội, người thực hiện hành vi phạm tội, quá trình thực hiện hành vi phạm tội cũng như các yếu tố khác liên quan đến việc xác định sự thật vụ án thông qua việc thu thập đầy đủ chứng cứ buộc tội, chứng cứ gỡ tội, chứng cứ xác định tình tiết tăng nặng và tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự và chứng cứ xác định các tình tiết khác của vụ án, để từ đó có thể giải quyết vụ án một cách hiệu quả, nhanh chóng, chính xác, xét xử đúng người đúng tội, tránh oan sai và

bỏ lọt tội phạm Nếu không có hoạt động điều tra, Viện kiểm sát không có cơ sở để truy tố, Toà án không có cơ sở để xét xử vụ án Bên cạnh đó, giai đoạn điều tra cũng

là giai đoạn tố tụng hình sự mà quyền con người nói chung và những quyền đặc biệt của người dưới 18 tuổi nói riêng dễ bị xâm phạm nhất Do đó các văn bản hướng dẫn của Liên Hợp Quốc cũng như pháp luật quốc gia luôn quan tâm và chú trọng đến vấn

đề này

Hoạt động điều tra vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi bao gồm các hoạt động như trưng cầu giám định, xem xét dấu vết trên thân thể, lấy lời khai bị hại

là người dưới 18 tuổi, đối chất, nhận dạng, thực nghiệm điều tra, nhận biết giọng nói, Để tiến hành hiệu quả các hoạt động này đòi hỏi người tiến hành tố tụng nói chung và cơ quan điều tra nói riêng cần xây dựng cho người dưới 18 tuổi một môi trường điều tra thân thiện, gần gũi, nhằm tăng sự tin tưởng, hợp tác giữa bị hại và người tiến hành tố tụng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, góp phần nhanh chóng làm sáng tỏ vụ án, trả lại công bằng cho các nạn nhân của các vụ án này

1.2 Đặc điểm điều tra vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

1.2.1 Đặc điểm của các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

BLHS năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 quy định các tội xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi bao gồm: Tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi (Điều 142); Tội cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi (Điều 144); Tội giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác với người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi (Điều 145); Tội dâm ô đối với người dưới 16 tuổi (Điều 146); Tội sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm (Điều 147); Tội mua dâm người dưới 18 tuổi (Điều 329)

Các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi có những đặc điểm pháp lý sau:

Về khách thể: người thực hiện hành vi phạm tội trong các vụ án này đã xâm

phạm đến quyền bất khả xâm phạm về thân thể, ảnh hưởng đến quyền được bảo vệ

về sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của người dưới 18 tuổi, đặc biệt, xâm phạm trực tiếp đến quyền bất khả xâm phạm về tình dục của người dưới 18 tuổi, gây tác động đến sự phát triển bình thường về tâm lý và thể chất của nạn nhân

Về mặt khách quan: mỗi vụ án cụ thể sẽ có những đặc điểm pháp lý riêng

thuộc mặt khách quan tương ứng với tội phạm đó

Đối với vụ án hiếp dâm người dưới 16 tuổi: người phạm tội thực hiện hành vi

dùng vũ lực, đe dọa dùng vũ lực hoặc lợi dụng tình trạng không thể tự vệ được của nạn nhân hoặc thủ đoạn khác giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác với người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi trái với ý muốn của họ Cụ thể:

“- Giao cấu là hành vi xâm nhập của bộ phận sinh dục nam vào bộ phận sinh dục

nữ, với bất kỳ mức độ xâm nhập nào Giao cấu với người dưới 10 tuổi được xác định

là đã thực hiện không phụ thuộc vào việc đã xâm nhập hay chưa xâm nhập

- Lợi dụng tình trạng không thể tự vệ được của nạn nhân là việc người phạm tội lợi dụng tình trạng người bị hại lâm vào một trong những hoàn cảnh sau đây để giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác: Người bị hại không thể chống cự

được (ví dụ: người bị hại bị tai nạn, bị ngất, bị trói, bị khuyết tật dẫn đến không thể chống cự được); Người bị hại bị hạn chế hoặc bị mất khả năng nhận thức, khả năng điều khiển hành vi (ví dụ: người bị hại bị say rượu, bia, thuốc ngủ, thuốc gây mê, ma túy, thuốc an thần, thuốc kích thích, các chất kích thích khác, bị bệnh tâm thần hoặc

bị bệnh khác dẫn đến hạn chế hoặc mất khả năng nhận thức, khả năng điều khiển hành vi)

- Thủ đoạn khác bao gồm các thủ đoạn như đầu độc nạn nhân; cho nạn nhân uống thuốc ngủ, thuốc gây mê, uống rượu, bia hoặc các chất kích thích mạnh khác làm nạn nhân lâm vào tình trạng mất khả năng nhận thức, khả năng điều khiển hành

vi để giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác (hứa hẹn cho tốt nghiệp, cho đi học, đi thi đấu, đi biểu diễn ở nước ngoài để giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác)

- Trái với ý muốn của nạn nhân là người bị hại không đồng ý, phó mặc hoặc không có khả năng biểu lộ ý chí của mình đối với hành vi quan hệ tình dục cố ý của người phạm tội”.8

Đối với vụ án cưỡng dâm người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi: người phạm

tội dùng mọi thủ đoạn khiến người từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi đang ở trong tình trạng lệ thuộc mình (là trường hợp người bị hại bị lệ thuộc vào người phạm tội về vật chất hoặc lệ thuộc về tinh thần, công việc, giáo dục, tín ngưỡng) hoặc trong tình trạng quẫn bách (là trường hợp người bị hại đang lâm vào hoàn cảnh khó khăn, bức bách nhưng không tự mình khắc phục được mà cần có sự hỗ trợ, giúp đỡ của người khác) phải miễn cưỡng giao cấu hoặc miễn cưỡng thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác với họ

Đối với vụ án giao cấu hoặc thực hiện hành vi quan hệ tình dục khác với người

từ đủ 13 tuổi đến dưới 16 tuổi: người phạm tội cùng giới tính hay khác giới tính với

nạn nhân, sử dụng bộ phận sinh dục nam, bộ phận khác trên cơ thể (ví dụ: ngón tay, ngón chân, lưỡi ), dụng cụ tình dục xâm nhập vào bộ phận sinh dục nữ, miệng, hậu môn của người khác với bất kỳ mức độ xâm nhập nào, bao gồm một trong các hành

vi sau đây: Đưa bộ phận sinh dục nam xâm nhập vào miệng, hậu môn của người khác; Dùng bộ phận khác trên cơ thể (ví dụ: ngón tay, ngón chân, lưỡi ), dụng cụ tình dục xâm nhập vào bộ phận sinh dục nữ, hậu môn của người khác

Đối với vụ án dâm ô đối với người dưới 16 tuổi: những người cùng giới tính

hoặc khác giới tính tiếp xúc về thể chất trực tiếp hoặc gián tiếp qua lớp quần áo vào

bộ phận sinh dục, bộ phận nhạy cảm, bộ phận khác trên cơ thể của người dưới 16 tuổi

có tính chất tình dục nhưng không nhằm quan hệ tình dục, gồm một trong các hành

vi như: Dùng bộ phận sinh dục, bộ phận nhạy cảm tiếp xúc (ví dụ: đụng chạm, cọ xát, chà xát ) với bộ phận sinh dục, bộ phận nhạy cảm, bộ phận khác của người dưới 16 tuổi; Dùng bộ phận khác trên cơ thể (ví dụ: tay, chân, miệng, lưỡi ) tiếp xúc (ví dụ: vuốt ve, sờ, bóp, cấu véo, hôn, liếm ) với bộ phận sinh dục, bộ phận nhạy cảm của người dưới 16 tuổi; Dùng dụng cụ tình dục tiếp xúc (ví dụ: đụng chạm, cọ xát, chà xát ) với bộ phận sinh dục, bộ phận nhạy cảm của người dưới 16 tuổi; Dụ dỗ, ép buộc người dưới 16 tuổi dùng bộ phận khác trên cơ thể của họ tiếp xúc (ví dụ: vuốt

ve, sờ, bóp, cấu véo, hôn, liếm ) với bộ phận nhạy cảm của người phạm tội hoặc của người khác; Các hành vi khác có tính chất tình dục nhưng không nhằm quan hệ tình dục (ví dụ: hôn vào miệng, cổ, tai, gáy của người dưới 16 tuổi).9

Đối với vụ án sử dụng người dưới 16 tuổi vào mục đích khiêu dâm: người thực

hiện hành vi phạm tội lôi kéo, dụ dỗ, ép buộc người dưới 16 tuổi trình diễn khiêu dâm (là hành vi dùng cử chỉ, hành động, lời nói, chữ viết, ký hiệu, hình ảnh, âm thanh nhằm kích thích tình dục người dưới 16 tuổi; phô bày bộ phận sinh dục, bộ phận nhạy cảm, khỏa thân, thoát y hoặc thực hiện các động tác mô phỏng hoạt động tình dục)hoặc trực tiếp chứng kiến việc trình diễn khiêu dâm dưới mọi hình thức

Đối với vụ án mua dâm người dưới 18 tuổi: người thực hiện hành vi phạm tội

dùng tiền hoặc lợi ích vật chất khác để trả cho người dưới 18 tuổi nhằm được giao cấu với người đó

Các tội xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi đều có cấu thành hình thức, vì vậy hậu quả do hành vi phạm tội gây ra không là dấu hiệu bắt buộc trong yếu tố khách quan của tội phạm

Thực tế cho thấy, nạn nhân của các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi không phải chỉ là nữ mà còn xảy ra đối với cả nam Nếu nội hàm của khái niệm xâm hại tình dục còn hẹp trong BLHS năm 1999 thì BLHS năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 đã mở rộng nội hàm này Việc thay đổi này là hợp lý, giúp bảo vệ trẻ em một cách tối đa và đưa ra cơ chế xử lý thích hợp Bởi lẽ, xuất phát từ thực tiễn, các tội xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi ngày càng gia tăng và diễn biến phức tạp với

9 Điều 3 Nghị quyết số 06/2019/NQ-HĐTP

nhiều hành vi phạm tội đa dạng, vượt quá phạm vi tội phạm quy định trong BLHS năm 1999 Theo quy định BLHS năm 1999, nếu những bé nam hoặc nam giới bị giao cấu trái ý muốn thì các cơ quan chức năng chỉ có thể xử lý được một hành vi là “dâm

ô trẻ em” hoặc “làm nhục người khác” Điều đó có nghĩa là chủ thể của tội hiếp dâm chỉ có thể là nam giới và nạn nhân chỉ có thể là nữ giới, từ đó dẫn đến việc nạn nhân dưới 18 tuổi là nam giới sẽ không được bảo vệ khi bị xâm hại tình dục.10 Chính vì vậy, việc mở rộng nội hàm này đã góp phần bảo vệ cả quyền và lợi ích hợp pháp dành cho những nạn nhân dưới 18 tuổi là nam giới bị xâm hại tình dục Qua đó có thể nhận thấy rằng, giới tính không phải là đặc điểm để phân biệt tính chất của các vụ án xâm phạm tình dục và nạn nhân dù là giới tính nào đều phải được bảo vệ tối đa như nhau

Về mặt chủ quan: chủ thể thực hiện hành vi phạm tội với lỗi cố ý

Về mặt chủ thể: bất kỳ người nào có năng lực trách nhiệm hình sự (có thể là

nam, cũng có thể là nữ) và đủ tuổi chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật Thực

tế, người phạm tội thường rất trẻ và có mối quan hệ thân quen với nạn nhân Thông

qua 300 bản án và 315 đối tượng xâm phạm tình dục trẻ em tại khu vực miền Đông Nam Bộ, đa số người phạm tội ở độ tuổi từ 18 đến dưới 30 tuổi chiếm 54,8% (174/315 người), từ 16 đến dưới 18 tuổi chiếm 21,4% (67/315 người) Số phạm nhân dưới 16 tuổi và từ 30 tuổi trở lên cùng chiếm tỷ lệ 11,9% (37/315 người).11 Mặc dù, độ tuổi của người phạm tội không cố định nhưng tỷ lệ người rất trẻ, đang trong độ tuổi lao

động phạm tội có xu hướng tăng dần qua các năm

Mặt khác, đa số các đối tượng phạm tội đều có mối quan hệ với nạn nhân, có thể là người thân thích, người quen, hàng xóm hoặc người có quan hệ tình cảm với nạn nhân Theo thống kê của Quỹ dân số LHQ Việt Nam, 93% đối tượng xâm hại tình dục trẻ em là người thân quen Trong đó, 47% người xâm hại tình dục đối với trẻ chính là người trong gia đình hoặc họ hàng Điều này dẫn đến việc các vụ án xâm hại tình dục vẫn diễn ra nhưng không được tố giác Các vụ án xâm hại tình dục mang tính

cá nhân nên chỉ một số ít người biết bao gồm nạn nhân và những người thân của nạn nhân Để bảo vệ danh tiếng, giữ thể diện, nạn nhân và người thân của nạn nhân thường

10 Cổng thông tin điện tử Bộ Tư pháp, “Tìm hiểu các tội phạm về xâm phạm tình dục trẻ em trong Bộ luật Hình sự 2015”, [ http://congan.travinh.gov.vn/ch10/644-Tim-hieu-cac-toi-pham.html ], (truy cập ngày 10/05/2022)

11 Trần Văn Thưởng (2018), Các tội xâm phạm tình dục trẻ em trên địa bàn miền Đông Nam Bộ: Tình hình, nguyên nhân

và giải pháp phòng ngừa, Luận án Tiến sĩ Luật học, Viện hàn lâm khoa học Việt Nam, tr 48

tự thỏa thuận và bồi thường về mặt dân sự với người phạm tội Điều này vô hình làm các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi ngày càng có xu hướng gia tăng.12

1.2.2 Đặc điểm của điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

Hoạt động điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi có những đặc điểm sau:

Thứ nhất, hoạt động điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

được tiến hành theo trình tự, thủ tục đặc biệt do pháp luật quy định Vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi có những đặc điểm pháp lý riêng biệt nên trình tự thủ tục

tố tụng đối với loại án này cũng phải tuân theo những quy định đặc thù Xuất phát từ đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi của bị hại là người dưới 18 tuổi, BLTTHS năm 2015 đã dành riêng Chương XXVIII để quy định thủ tục tố tụng nói chung cũng như thủ tục điều tra nói riêng đối với bị hại là người dưới 18 tuổi Các quy định này mang tính

“thân thiện” hơn so với thủ tục dành cho người đủ 18 tuổi trở lên Như vậy, việc điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi vừa đảm bảo tuân thủ chặt chẽ theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự, vừa đảm bảo được việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dưới 18 tuổi khi họ tham gia quá trình tố tụng

Thứ hai, chủ thể tiến hành hoạt động điều tra các vụ án xâm hại tình dục người

dưới 18 tuổi phải là người có kinh nghiệm và hiểu biết chuyên sâu về đặc điểm tâm

lý, khoa học về người dưới 18 tuổi.13 Để hoạt động điều tra trong những vụ án có sự tham gia tố tụng của người dưới 18 tuổi diễn ra hiệu quả, trước hết người tiến hành

tố tụng phải có kiến thức về tâm lý học nói chung và tâm lý người dưới 18 tuổi nói riêng Trên cơ sở đó, người tiến hành tố tụng mới có thể xác định được hướng tiếp cận và tác động tâm lý đối với bị hại là người dưới 18 tuổi, tạo được lòng tin, thái độ hợp tác, cầu thị từ người dưới 18 tuổi trong hoạt động điều tra Như vậy, khi tiếp xúc với người dưới 18 tuổi, ngoài yêu cầu có trình độ nghiệp vụ cao, còn phải có kinh nghiệm, sự nhiệt tình, hiểu biết tâm lý và nhận thức đúng các quy định của pháp luật

về người dưới 18 tuổi nhằm có biện pháp điều tra phù hợp và hiệu quả với đối tượng

này

12 Trần Ngọc Hoàng Quân, Hồ Thị Xuân Hoàng, Nguyễn Phạm Xuân Thy (2021), Thủ tục giải quyết các vụ

án xâm hại tình dục người dưới 16 tuổi: Nghiên cứu so sánh và kinh nghiệm cho Việt Nam, Công trình nghiên

cứu khoa học sinh viên cấp trường, Trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh, tr 07

13 Điều 415 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015

Thứ ba, hoạt động điều tra đối với người dưới 18 tuổi là bị hại của các vụ án

xâm hại tình dục phải phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, mức độ trưởng thành, khả năng nhận thức của người dưới 18 tuổi; bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp, lợi ích tốt nhất, bảo đảm giữ bí mật cá nhân, tôn trọng quyền được tham gia, trình bày ý kiến của người dưới 18 tuổi.14 Theo quy định tại Khoản 1 Điều 414 BLTTHS năm 2015, một trong những nguyên tắc khi tiến hành các hoạt động tố tụng cũng như khi tiến hành các hoạt động điều tra đối với bị hại là người dưới 18 tuổi phải phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, mức độ trưởng thành, khả năng nhận thức của người dưới 18 tuổi vì họ là những người chưa phát triển đầy đủ về thể chất, tâm sinh lý, nhận thức còn non nớt, thiếu chính chắn, khả năng nhận thức về pháp luật còn hạn chế, đặc biệt, vì là nạn nhân của các vụ án xâm hại tình dục nên họ còn chịu những tổn thương về mặt thể xác và tinh thần, tâm lý dễ hoảng loạn, e dè, sợ sệt, lo lắng, ngại tiếp xúc và trò chuyện với người khác, chính vì vậy việc tiến hành các hoạt động điều tra phải phù hợp với

họ Bên cạnh đó, người dưới 18 tuổi thuộc nhóm đối tượng đặc biệt, điều này dẫn đến địa vị pháp lý của họ có những điểm khác biệt so với người trên 18 tuổi với việc hạn chế hoặc gia tăng một số quyền và nghĩa vụ pháp lý

Thứ tư, hoạt động điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi phải

bảo đảm quyền tham gia tố tụng của người đại diện của người dưới 18 tuổi, nhà trường, Đoàn thanh niên, người có kinh nghiệm, hiểu biết về tâm lý, xã hội, tổ chức khác nơi người dưới 18 tuổi học tập, lao động và sinh hoạt

Thứ năm, bảo đảm việc tham gia tố tụng của người bảo vệ quyền và lợi ích

hợp pháp của bị hại là người dưới 18 tuổi trong các vụ án xâm hại tình dục Cơ quan

có thẩm quyền tiến hành tố tụng, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải thông báo cho người bị hại dưới 18 tuổi, người đại diện hoặc người thân thích của họ về việc mời người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho họ khi tham gia tố tụng.15

14 Lò Phương Thảo (2017), Hoạt động điều tra đối với người dưới 18 tuổi phạm tội, Khóa luận tốt nghiệp,

Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội, tr 11

15 Điều 10 Thông tư liên tịch số 06/2018/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BTP-BLĐTBXH ngày 21 tháng

12 năm 2018 của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao, Bộ Công an, Bộ Tư pháp, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội về phối hợp thực hiện một số quy định của BLTTHS về thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi

1.3 Cơ sở quy định điều tra vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi 1.3.1 Cơ sở pháp lý

Với sự ra đời và thực hiện những văn bản của LHQ như: Công ước của LHQ

về Quyền trẻ em năm 1989; Các quy tắc tiêu chuẩn tối thiểu của LHQ về hoạt động

tư pháp đối với người chưa thành niên (Quy tắc Bắc Kinh); Những quy tắc của LHQ

về việc bảo vệ người chưa thành niên bị tước quyền tự do 1990 (Quy tắc Havana); Hướng dẫn tư pháp đối với những vấn đề liên quan đến nạn nhân là trẻ em và nhân chứng của tội phạm 2005; Hướng dẫn tư pháp đối với những vấn đề liên quan đến nạn nhân và nhân chứng của tội phạm là trẻ em - Phiên bản thân thiện với trẻ em năm 2006; Luật mẫu về tư pháp đối với những vấn đề liên quan đến nạn nhân và nhân chứng của tội phạm là trẻ em 2009; Hoạt động điều tra thân thiện đối với bị hại là người dưới 18 tuổi trong các vụ án hình sự nói chung và các vụ án xâm hại tình dục nói riêng là một trong những hoạt động tố tụng quan trọng của cơ quan có thẩm quyền

để thu thập chứng cứ, hướng đến làm sáng tỏ sự thật khách quan của vụ án, chính vì vậy, Liên Hợp Quốc đã lồng ghép các nguyên tắc, tiêu chuẩn chung và những hướng dẫn cụ thể vào nội dung những văn bản pháp lý trên nhằm đảm bảo tốt nhất lợi ích của người bị hại Việt Nam chính thức trở thành quốc gia thành viên của LHQ vào tháng 9/1977 Để có nền tảng quan trọng trong việc xây dựng khung pháp lý cho hoạt động điều tra các vụ án có sự tham gia của bị hại người dưới 18 tuổi, Việt Nam đã ký kết, phê chuẩn và nội luật hóa nội dung của Công ước và các văn bản hướng dẫn của Liên Hợp Quốc vào hệ thống pháp luật quốc gia, hướng đến mục đích, thiết lập mô hình điều tra thân thiện, cân nhắc nhu cầu, độ tuổi, giới tính, mức độ trưởng thành của bị hại là người dưới 18 tuổi trong các vụ án xâm hại tình dục, cải thiện công tác quan hệ với nạn nhân tốt hơn, khiến họ sẵn sàng hợp tác khai báo, tin tưởng và ủng

hộ hoạt động điều tra.16

1.3.2 Cơ sở lý luận

Cơ sở để quy định thủ tục điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi bắt nguồn từ đặc điểm đặc thù của người dưới 18 tuổi như dễ bị tổn thương, cần được bảo vệ, là cơ sở để thiết lập mô hình điều tra thân thiện nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp tốt nhất cho họ trong quá trình tham gia tố tụng Về yếu tố tâm sinh

lý, người dưới 18 tuổi vẫn còn đang trong giai đoạn phát triển, chưa hoàn thiện về thể

16 Lê Minh Thắng (2011), “Điều tra thân thiện đối với người chưa thành niên”, Tạp chí Nghiên cứu Lập pháp,

số 23, tr 35-36

chất lẫn tinh thần, chưa có đầy đủ nhận thức và năng lực để tự bảo vệ bản thân khỏi những tổn thương, xâm hại từ bên ngoài Vì thế đối tượng này được xem là “con mồi” hoàn hảo cho tội phạm xâm hại tình dục Đặc biệt khi người phạm tội là người quen hoặc người thân thích Trong khi đó, các hành vi xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

là những hành vi nguy hiểm và gây ảnh hưởng nghiêm trọng, có thể làm tổn thương

cơ quan sinh dục, gây rối loạn tiêu hóa, bệnh phụ khoa thậm chí lây bệnh qua đường tình dục, đồng thời, nỗi ám ảnh sẽ kéo dài trong quá trình phát triển của người dưới

18 tuổi là nạn nhân của các vụ án xâm hại tình dục

Bên cạnh đó, bản chất của giai đoạn điều tra vụ án xâm hại tình dục người dưới

18 tuổi là việc các cơ quan điều tra căn cứ vào những quy định của pháp luật tố tụng hình sự để sử dụng các biện pháp cần thiết, nhằm thu thập và củng cố các chứng cứ, nghiên cứu các tình tiết của vụ án, phát hiện nhanh chóng và đầy đủ tội phạm, cũng như người có lỗi trong việc thực hiện tội phạm nhằm truy cứu trách nhiệm hình sự, làm sáng tỏ vụ án, trả lại công bằng cho bị hại Tuy nhiên, điều tra cũng là giai đoạn

tố tụng hình sự mà quyền con người nói chung và những quyền đặc biệt của người dưới 18 tuổi nói riêng dễ bị xâm phạm nhất.17 Chính vì vậy, quá trình điều tra vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi đòi hỏi những đặc điểm đặc biệt nhất định, phù hợp với lứa tuổi, trình độ nhận thức và sự phát triển về mặt tâm sinh lý của họ, vừa phải đảm bảo việc giải quyết vụ án được diễn ra hiệu quả nhưng đồng thời cũng phải bảo vệ được người dưới 18 tuổi trước những khó khăn của quá trình tư pháp, hướng dẫn họ để được bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp tốt nhất của mình

1.3.3 Cơ sở thực tiễn

Hiện nay, tội phạm về xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi diễn ra ngày càng nhiều, thường xuất hiện ở các khu vực kém phát triển, trình độ văn hóa của dân cư không cao, do sự phân hóa giàu nghèo và mức sống chênh lệch trong nền kinh tế thị trường, những rạn nứt tình cảm trong gia đình Hoặc xuất phát từ việc người dưới 18 tuổilà nạn nhân của các vụ án xâm hại tình dục thường ít nhận được sự quan tâm của gia đình và nhà trường Đây vốn là hai chủ thể gần gũi với họ nhưng lại thiếu nhận thức về nguy cơ và sự quan tâm tới vấn đề giới tính dẫn đến việc người dưới 18 tuổi thiếu hiểu biết về tâm sinh lý, về kiến thức và kỹ năng phòng tránh xâm hại tình dục

là điều dễ hiểu Thực tế, người dưới 18 tuổi là nạn nhân của các vụ án xâm hại tình

dục thường gặp trở ngại khi giao tiếp với bố mẹ Với áp lực kinh tế hầu như khiến nhiều phụ huynh chỉ tập trung đáp ứng các nhu cầu vật chất cho con cái mà không quan tâm đúng mực về sự phát triển tâm sinh lý của con Bên cạnh đó, nhà trường cũng chưa giáo dục kỹ lưỡng về giới tính, thiếu các lớp kỹ năng để giúp trẻ hiểu biết

rõ về xâm hại tình dục.18 Điều này dẫn đến việc khi những vụ án xâm hại tình dục xảy ra, nạn nhân là người dưới 18 tuổi thường mang tâm lý sợ sệt, tự ti, ngại chia sẻ với gia đình, không thoải mái khi đối mặt với cơ quan chức năng và tham gia vào quy trình tố tụng Do không hiểu cũng như không nhận thức được tầm quan trọng và mức

độ nghiêm trọng của việc hợp tác để điều tra nên họ thường cung cấp thông tin hời hợt, thậm chí không hợp tác giải quyết vụ án, gây khó khăn cho cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng Chính vì vậy, để giải quyết được các vụ án này, đòi hỏi pháp luật quốc gia phải xây dựng mô hình điều tra mang tính riêng biệt dành cho đối tượng

bị hại là người dưới 18 tuổi Đặc biệt, muốn nhận được sự hợp tác từ bị hại là người dưới 18 tuổi nhằm giúp cho hoạt động điều tra vụ án có hiệu quả, cần phải có quy trình thu thập chứng cứ, lấy lời khai mang tính “thân thiện”, không làm tổn hại đến tinh thần đối với nạn nhân, tránh khoét sâu hơn những tổn thương và nỗi đau mà nạn nhân đã chịu đựng, như vậy sẽ làm tăng tỷ lệ nạn nhân khai báo vụ việc với cơ quan chức năng, đồng thời giảm tỷ lệ nạn nhân bỏ cuộc giữa chừng Do vậy, việc xây dựng những quy định về thủ tục điều tra đặc biệt đối với vụ án xâm hại tình dục người dưới

18 tuổi vừa tạo sự thuận lợi cho việc giải quyết vụ án này, vừa bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại, đồng thời cũng góp phần phòng chống tội phạm xâm hại tình dục gia tăng trong tương lai

1.4 Ý nghĩa của việc điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

Thứ nhất, điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi là nhiệm vụ

quan trọng trong hoạt động tư pháp hình sự của cơ quan và người tiến hành có thẩm quyền đối với mỗi hành vi phạm tội nhằm trực tiếp chứng minh hành vi phạm tội và người có lỗi trong việc thực hiện tội phạm thông qua các chứng cứ đã thu thập được, làm cơ sở cho việc truy tố Đồng thời, việc tiến hành thủ tục điều tra thân thiện có thể góp phần xoa dịu tổn thương, giảm tự ti, mặc cảm, tiếp thêm động lực cho người bị hại hồi phục sau sang chấn, dễ dàng hợp tác trong quá trình tố tụng, nhanh chóng làm sáng tỏ vụ án Thông qua đó, quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại là người dưới 18

18 Trần Ngọc Hoàng Quân, Hồ Thị Xuân Hoàng, Nguyễn Phạm Xuân Thy, tlđd (12), tr 06

tuổi được đảm bảo, giúp cho việc xét xử đúng người, đúng tội và tránh bỏ lọt tội phạm

Thứ hai, việc quy định thủ tục điều tra thân thiện đối với người dưới 18 tuổi là

nạn nhân của các vụ án xâm hại tình dục cũng ghi nhận và nâng cao trách nhiệm của Nhà nước nói chung và trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng nói riêng trong việc bảo hộ sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của đối tượng này Khi giải quyết một vụ án đặc thù như vậy, có rất nhiều vấn đề nhạy cảm phát sinh gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe tinh thần của người dưới 18 tuổi Vì thế, cơ quan có thẩm quyền cần phải áp dụng những thủ tục điều tra thân thiện nhằm thể hiện sự tôn trọng quyền con người, quyền trẻ em, vừa tuân thủ Hiến pháp19, vừa phù hợp với các văn bản pháp luật quốc tế mà Việt Nam là thành viên

Thứ ba, điều tra thân thiện đối với nạn nhân là người dưới 18 tuổi trong các vụ

án xâm hại tình dục tạo tiền đề hỗ trợ họ phục hồi tâm lý, sức khỏe và hòa nhập với cộng đồng sau khi tham gia vào quá trình tố tụng Bởi lẽ, khi bị xâm hại tình dục, người dưới 18 tuổi thường chịu tổn thương về tinh thần, sức khỏe Cụ thể, họ có thể

bị ám ảnh suốt một thời gian dài, ảnh hưởng đến tương lai và sự phát triển bình thường của họ, hoặc thậm chí, họ còn có nguy cơ nhiễm các bệnh xã hội, các bệnh lây qua đường tình dục, HIV/AIDS, nạn nhân nữ có nguy cơ có thai Với những hậu quả nặng

nề này, người bị hại hoàn toàn có thể đối diện với tâm lý mất hết tất cả, tự xem thường bản thân, không muốn giao tiếp với xã hội, luôn thấy mình thấp kém, mất giá trị so với bạn bè cùng trang lứa nói chung và người khác giới nói riêng.20 Vì vậy, việc áp dụng thủ tục điều tra thân thiện sẽ giúp họ cảm thấy được an ủi, động viên, tạo cảm giác tin tưởng, an toàn, giúp họ vượt qua những cú sốc tâm lý để trở về cuộc sống sinh hoạt và phát triển bình thường

Thứ tư, điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi cũng góp phần

xác định chính xác tính chất, mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra đối với nạn nhân, tạo cơ sở cho Tòa án xét xử và quyết định mức bồi thường thiệt hại được hợp

lý

19 Khoản 1 Điều 20 Hiến pháp năm 2013: “Mọi người có quyền bất khả xâm phạm về thân thể, được pháp luật bảo hộ về sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm; không bị tra tấn, bạo lực, truy bức, nhục hình hay bất kỳ hình thức đối xử nào khác xâm phạm thân thể, sức khỏe, xúc phạm danh dự, nhân phẩm”

Khoản 1 Điều 37 Hiến pháp năm 2013: “Trẻ em được Nhà nước, gia đình và xã hội bảo vệ, chăm sóc và giáo dục; được tham gia vào các vấn đề về trẻ em Nghiêm cấm xâm hại, hành hạ, ngược đãi, bỏ mặc, lạm dụng, bóc lột sức lao động và những hành vi khác vi phạm quyền trẻ em”

20 Trần Ngọc Hoàng Quân, Hồ Thị Xuân Hoàng, Nguyễn Phạm Xuân Thy, tlđd (12), tr 15

Cuối cùng, điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi là một giai đoạn tố tụng hình sự cơ bản và quan trọng, nhằm phát hiện những nguyên nhân và điều kiện phát sinh tội phạm để từ đó đưa ra các biện pháp phòng ngừa thích hợp, góp phần có hiệu quả vào công cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm xâm hại tình dục

người dưới 18 tuổi trong toàn xã hội

1.5 Quy định của pháp luật một số nước về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

Từ năm 2002, Tổ chức Y tế thế giới (WHO) ước tính có tới 150 triệu bé gái

và 73 triệu bé trai bị xâm hại tình dục Một phân tích tổng hợp của WHO từ 65 nghiên cứu tại 22 quốc gia năm 2018 cho thấy, tỷ lệ xâm hại tình dục cao nhất xảy ra ở châu Phi (34,4%) và châu Á (23,9%), trong khi ở châu Mỹ và châu Âu lần lượt là 10,1%

và 9,2% Nam Phi là quốc gia có tỷ lệ xâm hại tình dục ở cả bé gái (43,7%) và bé trai (60,9%) cao nhất thế giới Đối với các bé trai, tỷ lệ xâm hại tình dục trẻ em xếp sau Nam Phi là các quốc gia như Jordan (27%), Tanzania (25%), Israel (15,7%), Tây Ban Nha (13,4%), Australia (13%), Costa Rica (12,8%),… Trong khi đó, các nước xếp thứ hai về tỷ lệ xâm hại tình dục đối với bé gái là Australia (37,8%), Costa Rica (32,2%), Tanzania (31,0%), Israel (30,7%), Thụy Điển (28,1%), Mỹ (25,3%), Thụy

Sĩ (24,2%),…21 Đặc biệt, Ấn Độ đã trở thành một trong số quốc gia có tỷ lệ xâm hại tình dục trẻ em cao ở châu Á, khi chỉ tính riêng trong năm 2018 đã phát hiện tới 19.000 trường hợp.22 Số liệu thống kê các vụ bị phát hiện ở trên chỉ là “bề nổi của tảng băng” khi mà phần lớn hành vi xâm hại người dưới 18 tuổi chủ yếu xảy ra ở những nơi kín đáo hoặc ít ngờ tới, như trong nhà, ở trường học, thang máy, Như vậy, không chỉ ở Việt Nam, nạn xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi còn xảy ra ở các quốc gia khác trên thế giới với số lượng ngày càng nhiều Điều này đã gióng lên hồi chuông cảnh báo rằng người dưới 18 tuổi đang đứng trước nguy cơ bị xâm hại tình dục ở bất cứ lúc nào và bất cứ nơi đâu Chính vì thế, các quốc gia trên thế giới đều quan tâm đến việc xây dựng một hệ thống pháp luật, vừa bảo vệ nạn nhân là người dưới 18 tuổi của các vụ án xâm hại tình dục, vừa điều tra có hiệu quả các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi nhằm góp phần phòng và chống sự gia tăng các vụ án này

https://cand.com.vn/Phong-su-Đối với đề tài này, tác giả quyết định tập trung nghiên cứu và phân tích pháp luật của Pháp, Thụy Sĩ và Hàn Quốc vì những lý do sau đây:

Thứ nhất, các quốc gia này từng là thành viên của Hội đồng Nhân quyền LHQ (United Nations Human Rights Council), các vấn đề về nhân quyền luôn được quan

tâm sâu sắc ở các quốc gia này Cụ thể, Pháp nổi tiếng với “Tuyên ngôn Nhân quyền

và Dân quyền năm 1789”; Hàn Quốc thể hiện sự quan tâm về nhân quyền thông qua Bản Hiến pháp năm 1987 cũng như việc phê chuẩn, gia nhập vào 7 trên 9 văn bản pháp lý nhân quyền của LHQ23; Thụy Sĩ tham gia ký kết “Công ước bảo vệ Nhân

quyền và các quyền Tự do căn bản năm 1950” (Convention for the Protection of

Human Rights and Fundamental Freedoms)

Thứ hai, Pháp, Thụy Sĩ và Hàn Quốc đều là các quốc gia thành viên thuộc

LHQ, tức đều phải tuân thủ theo pháp luật quốc tế Mặc dù LHQ ban hành rất nhiều văn bản pháp lý, tuy nhiên có những văn bản của LHQ không có giá trị pháp lý bắt buộc và cũng không yêu cầu mọi quốc gia thành viên áp dụng tương tự Thế nhưng, hướng dẫn của LHQ lại mang tính định hướng rằng các quốc gia cần cố gắng vận dụng những quy định đó khi phát triển hệ thống pháp luật và chính sách để bảo đảm quyền con người, quyền trẻ em Do đó, dù có sự khác biệt về kinh tế, văn hoá hay chính trị, xã hội nhưng mỗi quốc gia cần phát triển theo định hướng chung nhằm đảm bảo nhân quyền, tối đa hóa quyền lợi hợp pháp của bị hại dưới 18 tuổi

Những lý do trên chính là các cơ sở lựa chọn pháp luật tố tụng hình sự của Pháp, Thụy Sĩ và Hàn Quốc phục vụ việc nghiên cứu và phân tích về thủ tục điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi Qua đó, tác giả có thể đánh giá, tìm

ra ưu điểm và hạn chế của các quốc gia trên để Việt Nam có thể học hỏi và tiếp thu

1.5.1 Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Pháp về điều tra các vụ

án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

Bộ luật Tố tụng Hình sự Cộng hòa Pháp năm 2006, sửa đổi, bổ sung năm 2020

đã dành hẳn một phần nội dung quy định về thủ tục đặc biệt áp dụng cho các tội xâm hại tình dục và bảo vệ nạn nhân vị thành niên Theo đó, các quy định tại thiên này áp dụng đối với tố tụng liên quan đến các tội phạm giết người hoặc ám sát trẻ vị thành niên trước đó hoặc kèm theo tội hiếp dâm, tra tấn hoặc các hành vi dã man hoặc các tội phạm xâm hại hoặc bạo lực tình dục hoặc tội phạm môi giới mại dâm liên quan

23 Tae-Ung Baik, “Stabilizing Democracy and Human Rights Systems in South Korea”,

[ https://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/10125/35144/1/Baik_35UHawLRev877.pdf ], (truy cập ngày

14/5/2022)

đến trẻ vị thành niên, hoặc ép buộc trẻ vị thành niên tham gia hoạt động mại dâm quy định tại các điều từ 222-23 đến 222-31, 225-7 (1º), 225-7-1, 225-12-1, 225-12-2 và 227-22 đến 227-27 Bộ luật Hình sự.24 Cũng giống như các quốc gia khác, Pháp rất coi trọng việc bảo đảm danh tính cho nạn nhân của các vụ án xâm hại tình dục là người dưới 18 tuổi, cấm tuyệt đối mọi hành vi tiết lộ danh tính, địa chỉ hoặc yếu tố khách quan mà qua đó có thể xác định được danh tính nạn nhân Nạn nhân được quyền yêu cầu kiểm tra y tế và thử máu để xác định rằng liệu họ có bị lây bệnh qua đường tình dục hay không Thủ tục này có thể được tiến hành mà không cần có sự đồng thuận của người liên quan theo chỉ thị bằng văn bản của công tố viên hoặc thẩm phán điều tra, được ghi trong hồ sơ vụ án Kết quả kiểm tra được thông báo cho nạn nhân, nếu nạn nhân là người chưa thành niên thì phải thông báo cho người đại diện theo pháp lý của người này hoặc cho người quản trị theo vụ việc được đề cử theo các quy định của điều 706-50, càng sớm càng tốt và thông qua một bác sĩ làm trung gian.25

Bên cạnh đó, người chưa thành niên là nạn nhân của các tội xâm hại tình dục có thể thực hiện khám sức khỏe và tâm lý để đánh giá bản chất và mức độ tổn thương làm căn cứ xác định có cần có biện pháp điều trị hay phục hồi cần thiết hay không.26 Bên cạnh đó, nạn nhân là người chưa thành niên của các vụ án trên còn được pháp luật Pháp đảm bảo quyền có luật sư bảo vệ khi xét thấy sự bảo vệ quyền và lợi ích của người chưa thành niên không được đảm bảo tuyệt đối bởi đại diện theo luật của người này Trong vòng 08 ngày, nếu nạn nhân hoặc người đại diện của họ không lựa chọn được luật sư, tòa sẽ chỉ định luật sư từ Hiệp hội luật sư tham gia vụ án.27 Trong quá trình điều tra tư pháp, việc lấy lời khai một người chưa thành niên là nạn nân của các

vụ án xâm hại tình dục được thu hình và tiếng nhưng phải với sự đồng ý của người này, nếu họ không thể thực hiện được thì việc này được thực hiện bởi người đại diện theo luật của người đó Trường hợp người chưa thành niên hay đại diện theo luật của

họ có yêu cầu không thể thực hiện việc thu hình, thì băng thu theo quy định chỉ là băng thu âm thanh Công tố viên Viện công tố bên cạnh Tòa sơ thẩm, thẩm phán điều tra và sĩ quan cảnh sát tư pháp có trách nhiệm điều tra hoặc thực hiện theo thư ủy quyền có thể yêu cầu bất kỳ người có đủ điều kiện nào tiến hành việc thu âm, đồng thời phải chịu trách nhiệm về bảo mật theo quy định của pháp luật.28 Việc ghi âm, ghi

24 Điều 706-47-1 Bộ luật Tố tụng Hình sự Cộng hòa Pháp

25 Điều 706-47-2 Bộ luật Tố tụng Hình sự Cộng hòa Pháp

26 Điều 706-48 Bộ luật Tố tụng Hình sự Cộng hòa Pháp

27 Điều 706-50 Bộ luật Tố tụng Hình sự Cộng hòa Pháp

28 Điều 706-52 Bộ luật Tố tụng Hình sự Cộng hòa Pháp

hình này giúp nạn nhân hạn chế tiếp xúc với người bị buộc tội, đặc biệt là trong trường hợp người bị buộc tội yêu cầu đối chất với nạn nhân Đồng thời, quy định như vậy nhằm thể hiện sự tôn trọng quyền riêng tư, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên là nạn nhân trong các vụ án này

Từ các quy định trên, có thể thấy những nhà lập pháp của Cộng hòa Pháp đã dành sự quan tâm đặc biệt đối với nạn nhân là người chưa thành niên trong các vụ án xâm hại tình dục thông qua việc xây dựng mô hình điều tra mang tính “thân thiện”, nhằm tăng sự hợp tác và giảm sự tổn thương trong quá trình họ tham gia tố tụng, giúp việc giải quyết vụ án diễn ra nhanh chóng, hiệu quả, tránh bỏ lọt tội phạm Đây là cơ

sở để Việt Nam học hỏi, rút kinh nghiệm, qua đó hoàn thiện pháp luật tố tụng của quốc gia về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

1.5.2 Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Thụy Sĩ về điều tra các

vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

Tương tự Pháp, Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2007, sửa đổi, bổ sung năm 2021 của Thụy Sĩ cũng có những điều khoản riêng biệt quy định về hoạt động điều tra các

vụ án xâm hại tình dục và bảo vệ nạn nhân là người dưới 18 tuổi của các vụ án này Theo đó, các cơ quan tư pháp hình sự sẽ bảo vệ quyền riêng tư cá nhân của nạn nhân trong mọi giai đoạn của thủ tục tố tụng Nạn nhân có thể được đi cùng một người bạn tâm giao hoặc người đại diện hợp pháp của họ đến các phiên điều trần tố tụng nhằm giúp họ cảm thấy an tâm và tự tin hơn Cơ quan tư pháp hình sự phải đảm bảo rằng nạn nhân không phải tiếp xúc với người phạm tội nếu nạn nhân không yêu cầu Việc đối chất chỉ được tiến hành nếu quyền được nghe của người phạm tội không thể được thực hiện bằng bất kỳ cách nào hoặc việc mở phiên điều trần đối chất là cần thiết cho mục đích của việc truy tố.29 Như vậy sẽ hạn chế được việc nạn nhân tiếp xúc hay gặp lại người đã thực hiện hành vi phạm tội đối với mình, giảm được tâm lý sợ sệt, ám ảnh, hoảng loạn khi đối mặt với những người đó Bên cạnh đó, nạn nhân của tội phạm xâm hại tình dục có thể yêu cầu được thẩm vấn (lấy lời khai) bởi một người cùng giới,30 nhằm tạo cảm giác gần gũi, đồng cảm, điều đó sẽ tăng sự hợp tác của họ trong quá trình lấy lời khai Điều cần chú ý là không được thẩm vấn nạn nhân là người dưới

18 tuổi quá hai lần trong suốt quá trình tố tụng Cuộc thẩm vấn lần thứ hai sẽ chỉ diễn

ra nếu các bên không thể thực hiện quyền của mình trong cuộc thẩm vấn đầu tiên

29 Điều 152 Bộ luật Tố tụng Hình sự Thụy Sĩ

30 Điều 153 Bộ luật Tố tụng Hình sự Thụy Sĩ

hoặc buổi điều trần kiểm tra là cần thiết vì lợi ích của các yêu cầu hoặc của người dưới 18 tuổi Nếu có thể, họ nên được hỏi bởi chính người đã thực hiện cuộc thẩm vấn đầu tiên Các phiên điều trần kiểm tra sẽ được tiến hành với sự có mặt của chuyên gia với một cán bộ điều tra được đào tạo đặc biệt cho mục đích này Nếu phiên điều trần trực tiếp không được tổ chức, các bản ghi âm và ghi hình sẽ được thực hiện cho phiên điều trần kiểm tra Cán bộ điều tra sẽ đặt câu hỏi và chuyên gia sẽ ghi lại những quan sát đặc biệt của họ trong quá trình này vào một bản báo cáo.31 Đồng thời pháp luật tố tụng hình sự của Thụy Sĩ cũng quy định rằng, về nguyên tắc, việc khám xét vùng sinh dục của một người để tìm chứng cứ sẽ được thực hiện bởi một người cùng giới hoặc bởi bác sĩ, trừ trường hợp biện pháp này không thể trì hoãn được.32 Nạn nhân của các tội phạm xâm hại tình dục có thể được lấy mẫu DNA để tạo lập hồ sơ, phân biệt chất liệu sinh học của họ với người thực hiện hành vi phạm tội,33 góp phần củng cố chứng cứ nhằm giải quyết vụ án một cách chính xác nhất, đảm bảo việc bắt giữ và xét xử đúng người, đúng tội

Như vậy, Bộ luật Tố tụng Hình sự hiện hành của Thụy Sĩ đã cho thấy những nhà lập pháp của quốc gia này cũng quan tâm đến việc xây dựng một thủ tục điều tra

“thân thiện” dành cho nạn nhân là người dưới 18 tuổi trong các vụ án xâm hại tình dục, khác biệt so với thủ tục điều tra dành cho người từ đủ 18 tuổi trở lên Đây cũng

là một trong các cơ sở để Việt Nam học hỏi và hoàn thiện pháp luật tố tụng của quốc gia mình về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

1.5.3 Quy định của pháp luật tố tụng hình sự Hàn Quốc về điều tra các

vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

Năm 2019, Đạo luật Bảo vệ trẻ em và thanh thiếu niên khỏi tội phạm tình dục (“Đạo luật bảo vệ trẻ em năm 2019”)34 ra đời nhằm điều chỉnh các trường hợp đặc biệt về tội xâm hại tình dục trẻ em và người chưa thành niên và thủ tục giải quyết các

vụ án đó.35 Tiếp đó là Nghị định bảo vệ trẻ em và người vị thành niên khỏi tội phạm tình dục (“Nghị định bảo vệ trẻ em năm 2018”)36 và Nguyên tắc bảo vệ trẻ em và người chưa thành niên khỏi tội phạm tình dục số 38/2013 (sửa đổi bổ sung năm

31 Điều 154 Bộ luật Tố tụng Hình sự Thụy Sĩ

32 Điều 250 Bộ luật Tố tụng Hình sự Thụy Sĩ

33 Điều 255 Bộ luật Tố tụng Hình sự Thụy Sĩ

34 Act on the protection of children and youth against sex offenses 2019

35 Article 1 Act on the protection of children and youth against sex offenses 2019

36 Enforcement Decree of The Act on The Protection of Children and Youth Against Sex Offenses 2018

2016).37 Các văn bản pháp luật trên là nền tảng cơ bản nhằm bảo vệ tốt nhất quyền lợi hợp pháp của trẻ em trong các vụ án xâm hại tình dục

Đối với hoạt động điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi, về hoạt động lấy lời khai, pháp luật Hàn Quốc quy định việc tạo sự thoải mái khi lấy lời khai là cần thiết đối với các cơ quan điều tra Điều này giúp nạn nhân mạnh dạn khai báo cũng như hạn chế số lần điều tra vụ án, khám nghiệm ở mức tối thiểu.38 Ngoài

ra, cũng cần đảm bảo bị hại được tiếp nhận điều tra bởi những người đã được đào tạo đặc biệt để điều tra về vụ án xâm hại tình dục.39 Đối với các vụ án xâm hại tình dục

mà bị hại dưới 13 tuổi, họ hoặc người đại diện hợp pháp của họ có thể yêu cầu chỉ định một bên trung gian nhằm hỗ trợ điều tra Trong đó, bên trung gian

(intermediaries) là những người hoàn thành khóa đào tạo chuyên môn về tâm lý và

giao tiếp với trẻ em để hỗ trợ bị hại gặp khó khăn trong nhận thức và giao tiếp Trước khi điều tra, bên trung gian này sẽ nói chuyện với bị hại và người đại diện hợp pháp của họ để lấy ý kiến, đồng thời cung cấp cho cơ quan điều tra quan điểm của bị hại.40

Mặt khác, nếu xét thấy cần thiết để xác định tình tiết vụ án, công tố viên hoặc cảnh sát tư pháp cao cấp có thể tiến hành đối chất giữa từng nghi phạm với những người

có liên quan đến vụ án như: bị hại dưới 16 tuổi, nhân chứng khác,…41 Trong khi lấy lời khai, cảnh sát thường chú trọng gợi mở cho để nạn nhân nhớ lại các tình tiết vụ

án, thúc đẩy họ trả lời một cách tự do, tóm tắt trình bày lại chính xác những gì trẻ nói Bên cạnh đó, họ có thể đưa ra những lời khuyến khích để bị hại tiếp tục phản hồi những câu nói trước đó Những lời chỉ dẫn tập trung sự chú ý của trẻ vào các chi tiết hoặc khía cạnh của sự việc mà trẻ đã đề cập và giúp trẻ nhớ lại bằng quy trình ghi nhớ.42

Lời khai của bị hại dưới 16 tuổi và chứng cứ thu thập trong quá trình điều tra

sẽ được ghi lại bằng thiết bị ghi âm, ghi hình suốt quá trình điều tra và được lưu giữ nếu nạn nhân hoặc người đại diện hợp pháp của họ không phản đối Sau khi hoàn

37 Trần Ngọc Hoàng Quân, Hồ Thị Xuân Hoàng, Nguyễn Phạm Xuân Thy, tlđd (12), tr 33-34

38 Article 25.2 Act on the protection of children and youth against sex offenses 2019: “(2) When investigating, examining,

or judging a victim of the sex offense against child or youth, each investigation agency and court shall create a circumstance where the victim can make his/her statements comfortably, and shall minimize the number of investigation, examination, and judgment to the least required.”

39 Trần Ngọc Hoàng Quân, Hồ Thị Xuân Hoàng, Nguyễn Phạm Xuân Thy, tlđd (12), tr 35

40 Article 35, 36 Act on special cases concerning the punishment, etc of sexual crimes (Đạo luật về những trường hợp đặc biệt liên quan đến hình phạt đối với các tội phạm tình dục năm 2017)

41 Article 245 Criminal Procedure Act 2020: “If necessary to determine the facts, a prosecutor or senior judicial police officer may cross examine each suspect or persons other than the suspect”

42 Trần Ngọc Hoàng Quân, Hồ Thị Xuân Hoàng, Nguyễn Phạm Xuân Thy, tlđd (12), tr 36

thành việc ghi âm, ghi hình, hình ảnh gốc sẽ được niêm phong và liên kết hồ sơ dưới dạng tệp trước mặt bị hại dưới 16 tuổi hoặc người đại diện hợp pháp của họ Tài liệu niêm phong yêu cầu phải ghi thời gian bắt đầu và kết thúc điều tra cụ thể cũng như các vấn đề cần thiết khác xác nhận tiến trình điều tra, có tên, chữ ký hoặc con dấu của

bị hại và người đại diện hợp pháp của họ Công tố viên hoặc cảnh sát điều tra có thể giao bản sao tài liệu vụ án đã lưu trữ hoặc cho phép được xem hình ảnh khi có yêu cầu từ phía bị hại dưới 16 tuổi Những lời khai của bị hại trong đoạn ghi hình được thực hiện theo quy định chỉ có thể được thừa nhận là chứng cứ chỉ khi chúng được chứng thực hợp lệ bằng lời kể của bị hại, người được ủy thác bởi bị hại, người có mặt trong quá trình điều tra, hoặc người trung gian trong khi chuẩn bị xét xử hoặc tại thời điểm xét xử vụ án Không ai được phép sử dụng bất kỳ bản ghi hình nào cho các mục đích khác ngoài việc điều tra hoặc xét xử.43

Ở Hàn, bị hại và người đại diện hợp pháp của họ có thể chỉ định luật sư để bảo

vệ họ khỏi các tổn hại trong khi tham gia tố tụng và đảm bảo sự trợ giúp pháp lý.44

Vị luật sư này có thể tham gia điều tra với trẻ để nêu quan điểm cho thân chủ nhưng vẫn cần sự cho phép của Công tố viên hoặc Cảnh sát điều tra

Như vậy, pháp luật của Hàn Quốc đã cho thấy những nhà lập pháp của quốc gia này cũng quan tâm đến việc xây dựng một thủ tục điều tra đặc biệt dành cho nạn nhân là người dưới 18 tuổi trong các vụ án xâm hại tình dục Đây cũng là một trong

43 Article 26 Act on the protection of children and youth against sex offenses 2019:

“1) Statements of a victim of a sex offense against a child or youth and the process of investigation shall be recorded with

a recording device, such as a video recorder, and preserved

(2) No image under paragraph (1) shall be recorded when the victim or his/her legal representative expresses his/her intention that disapproves of the recording: Provided, that this shall not apply where the offender is one of those who have parental power

(3) Image recording under paragraph (1) shall be made throughout the entire process from the commencement of investigation to the end thereof, to contain objective circumstances, and upon completion of the recording, the original image shall be sealed without delay in front of the victim or his/her attorney-at-law, and the victim shall be made to put his/her name and seal, or signature, thereto

(4) A prosecutor or judicial police officer shall record in protocol or in a separate document, the time the victim has arrived

at a place of recording under paragraph (1), the start and finish time of recording, and other matters necessary to confirm the progress of recording process, and bind it with the investigative record as a file

(5) Where requested by a victim or his/her legal representative, a prosecutor or judicial police officer shall deliver to the requester a copy of the protocol prepared in the course of recording images, or allow him/her to play and watch the images (6) The statement of a victim contained in the images recorded in accordance with the procedures in paragraphs (1) through (4) may be used as evidence when the veracity of its constitution is acknowledged, on the date of preparation of a trial or on the date of a trial, by the victim or a person in fiduciary relationship who has sit in company with the victim in the process of investigation

(7) No one shall use images recorded under paragraph (1) for any purpose other than investigation and court judgment”

44 Article 30.1 Act on the protection of children and youth against sex offenses 2019: “(1) A victim of a sex offense against

a child or youth, or his/her legal representative may appoint a lawyer to protect himself/herself from any harm which may

be caused during the criminal procedure and to ensure legal assistance”

các cơ sở để Việt Nam học hỏi và hoàn thiện pháp luật tố tụng của quốc gia mình về điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

1.5.4 Đánh giá hoạt động điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi theo pháp luật của Pháp, Thụy Sĩ và Hàn Quốc

Thứ nhất, nhìn chung, Pháp, Thụy Sĩ và Hàn Quốc đã có sự quan tâm sâu sắc

đối với vấn đề xây dựng thủ tục điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi và vấn đề bảo mật thông tin về danh tính nạn nhân Điều đó được thể hiện ở nội dung của các văn bản pháp lý đã được phân tích như trên

Thứ hai, pháp luật của các quốc gia trên có những quy định khác nhau về việc

lấy lời khai nạn nhân là người dưới 18 tuổi Tuy nhiên, tựu chung lại, việc lấy lời khai đều chú trọng đến tính khách quan, chính xác bằng cách tạo môi trường tâm lý thoải mái và thân thiện nhất đối với nạn nhân, xoa dịu nỗi đau mà họ phải gánh chịu nhằm giúp họ cảm thấy an toàn, tin tưởng Từ đó, họ sẽ tăng cường sự hợp tác với cơ quan điều tra, giúp vụ án nhanh chóng được giải quyết

Thứ ba, Pháp, Thụy Sĩ và Hàn Quốc đều chú trọng đến việc thu thập và bảo

quản chứng cứ thông qua việc áp dụng việc ghi âm, ghi hình lời khai của nạn nhân bị xâm hại tình dục Mặc dù lời khai của bị hại không phải là nguồn chứng cứ duy nhất

để giải quyết vụ án, nhưng nó có giá trị không kém phần quan trọng khi kết hợp với các chứng cứ khác trong vụ án

Thứ tư, cả ba quốc gia trên đều quan tâm đến sự có mặt của người đại diện của

bị hại là người dưới 18 tuổi trong giai đoạn điều tra Bởi lẽ người dưới 18 tuổi vẫn chưa phát triển đầy đủ về nhận thức và tâm sinh lý Việc tham gia vào quá trình tố tụng khiến họ còn bỡ ngỡ, dè chừng Đồng thời, vì là nạn nhân của các vụ án xâm hại tình dục nên tâm lý họ luôn trong trạng thái lo lắng, sợ sệt, hoảng loạn Chính vì vậy,

sự tham gia của người đại diện của họ sẽ giúp họ cảm thấy được che chở, an tâm và

tự tin hơn do nhận được sự an ủi và động viên từ chủ thể này

Thứ năm, đối với hoạt động bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại dưới

18 tuổi trong giai đoạn điều tra thì Thụy Sĩ chưa có quy định cụ thể về người thực hiện hoạt động trợ giúp pháp lý hay tương trợ pháp lý cho đối tượng này trong giai đoạn điều tra Đối với Pháp và Hàn Quốc, mặc dù pháp luật có quy định về sự tham gia của luật sư nhằm hoạt động bảo vệ quyền và lợi ích của bị hại trong giai đoạn điều tra, tuy nhiên, vẫn chưa có quy định điều kiện được phép tham gia đặt ra cho chủ thể này Như vậy, rất khó để có tiêu chuẩn để xác định những chủ thể trên có đủ tư cách

và đáp ứng được nhu cầu hỗ trợ cho bị hại là người dưới 18 tuổi hay không

Thứ sáu, pháp luật của Thụy Sĩ và Hàn Quốc đặt ra yêu cầu đối với chủ thể

tiến hành hoạt động điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi là phải được đào tạo đặc biệt về việc điều tra các vụ án này Do bị hại là người dưới 18 tuổi

là chủ thể đặc biệt, rất dễ tổn thương, đồng thời đây là loại vụ án có tính chất nhạy cảm nên cần có cách tiếp cận riêng khi tiến hành điều tra Tuy nhiên, vấn đề này không được đề cập trong pháp luật của Pháp Điều này có thể dẫn đến quá trình điều tra không đạt được hiệu quả, đồng thời dễ xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của bị hại là người dưới 18 tuổi trong các vụ án này

Kết luận Chương 1

Điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi là một trong những vấn

đề quan trọng, cần thiết phải nghiên cứu để xây dựng một mô hình điều tra phù hợp Với nội dung chương 1, tác giả đã khái quát những khái niệm cơ bản nhất có liên quan đến đề tài nhằm cung cấp thông tin và kiến thức cần thiết, giúp người đọc hình dung một cách cụ thể và chính xác về những khái niệm cơ bản sẽ xuất hiện xuyên suốt trong đề tài này Cùng với đó, tác giả cũng phân tích đặc điểm của các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi, đặc điểm của hoạt động điều tra các vụ án này Đây chính là cơ sở để phân biệt một vụ án hình sự thông thường với một vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

Từ những nội dung mà tác giả đã phân tích nêu trên, có thể thấy, hoạt động điều tra phải tuân theo quy định của pháp luật đối với người dưới 18 tuổi nói chung

và bị hại là người dưới 18 tuổi nói riêng Bên cạnh đó, phải chú ý các đặc điểm tâm

lý đặc thù của họ để có thể đạt được mục đích của việc điều tra, nhằm làm sáng tỏ sự thật vụ án Việc tiếp thu, học hỏi các kiến thức quy định từ khung pháp lý của LHQ cũng như pháp luật của một số quốc gia sẽ góp phần hoàn thiện những quy định của pháp luật quốc gia về thủ tục điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi Đồng thời, thông qua việc so sánh có thể tìm ra những điểm bất cập trong quá trình thực hiện hoạt động điều tra, làm tiền đề cho việc đưa ra những đề xuất, kiến nghị ở những chương kế tiếp

CHƯƠNG 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT TỐ TỤNG HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ ĐIỀU TRA CÁC VỤ ÁN XÂM HẠI TÌNH DỤC NGƯỜI DƯỚI 18

TUỔI

Giới thiệu Chương 2

Chương 2 tác giả sẽ phân tích, đánh giá quy định của pháp luật tố tụng hình

sự Việt Nam về thủ tục điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi Nội dung chính của chương này sẽ tập trung vào các vấn đề như một số nguyên tắc tiến hành tố tụng cần tuân thủ và các quy định về hoạt động điều tra vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi Kết quả nghiên cứu của chương này sẽ là tiền đề quan trọng

để đưa ra các định hướng và kiến nghị hoàn thiện khung pháp lý tố tụng hình sự Việt Nam đối với bị hại người dưới 18 tuổi với mục đích đảm bảo quyền và lợi ích tốt nhất cho họ khi tham gia vào quá trình điều tra các vụ án xâm hại tình dục, đồng thời đảm bảo sự tương thích với pháp luật quốc tế về vấn đề này

2.1 Một số nguyên tắc tiến hành tố tụng cần tuân thủ khi điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi

Với tính chất đặc biệt, thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên được BLTTHS năm 2003 dành hẳn một chương riêng để quy định nội dung này (Chương XXXII, Phần thứ bảy) Tuy nhiên, BLTTHS năm 2003 lại không quy định về các nguyên tắc tiến hành tố tụng cần tuân thủ khi giải quyết vụ án liên quan người chưa thành niên Khắc phục nhược điểm này, BLTTHS năm 2015 đã xây dựng một điều mới - Điều 414, trong đó đã quy định đầy đủ, toàn diện 07 nguyên tắc mà cơ quan, người tiến hành tố tụng phải quán triệt, tôn trọng và nghiêm túc thực hiện khi tiến hành tố tụng đối với những vụ án liên quan người dưới 18 tuổi (Bộ luật mới đã thay cụm từ “người chưa thành niên” bằng cụm từ “người dưới 18 tuổi”), nhằm bảo đảm tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của người dưới 18 tuổi trong tố tụng hình sự

Việc ghi nhận, quy định các nguyên tắc tiến hành tố tụng này là điểm đổi mới rất cơ bản về thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi trong BLTTHS, thể hiện quan điểm, chính sách nhân đạo của Nhà nước, tạo điều kiện tối đa bảo đảm việc bảo vệ quyền và lợi ích của người dưới 18 tuổi trong hoạt động điều tra nói riêng và các hoạt động tố tụng khác nói chung để giải quyết các vụ án hình sự, vốn là các hoạt động mang tính quyền lực Nhà nước, có tính cưỡng chế và nghiêm khắc Các nguyên tắc

có tính chất bắt buộc thực hiện, do đó, cơ quan, người tiến hành tố tụng và những người tham gia tố tụng có trách nhiệm tôn trọng và thực hiện nghiêm túc trong quá trình giải quyết vụ án hình sự liên quan người dưới 18 tuổi, nghiêm cấm mọi hành vi

vi phạm hoặc thực thi không đầy đủ gây ảnh hưởng hạn chế tới việc bảo đảm các quyền và lợi ích hợp pháp của người dưới 18 tuổi trong tố tụng hình sự.45

Trên cơ sở các nguyên tắc quy định tại Điều 414 BLTTHS năm 2015, việc điều tra các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

Thứ nhất, bảo đảm thủ tục tố tụng thân thiện, phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, mức

độ trưởng thành, khả năng nhận thức của người dưới 18 tuổi; bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người dưới 18 tuổi; bảo đảm lợi ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi.46 Có thể nói, đây là nguyên tắc mang tính khái quát nhất, bao trùm nội dung của các nguyên tắc còn lại Đây cũng chính là nguyên tắc cơ bản mà những văn bản hướng dẫn của LHQ đặt ra khi áp dụng thủ tục tố tụng đối với người dưới 18 tuổi Các nguyên tắc phải hướng đến quyền và lợi ích hợp pháp của nhóm đối tượng này, phải tạo được sự thân thiện, gần gũi, không gây áp lực tâm lý sợ hãi, hoang mang và khó hiểu đối với họ Nhất là trong giai đoạn điều tra, các thủ tục tố tụng trong giai đoạn này phải được thực hiện trên cơ sở cân nhắc sao cho phù hợp với tâm lý, lứa tuổi, nhận thức và mức độ trưởng thành của người dưới 18 tuổi Ngoài ra, nguyên tắc này đòi hỏi quy trình điều tra nói riêng, các quy trình tố tụng khác nói chung, người tiến hành tố tụng và các cơ sở vật chất – kỹ thuật phục vụ cho hoạt động điều tra và các hoạt động tố tụng khác cũng phải phù hợp với nhóm đối tượng này Theo đó, phải xây dựng bộ máy tố tụng thân thiện với những người tiến hành tố tụng có hiểu biết

về tâm lý, có kiến thức về khoa học, giáo dục, có kỹ năng giao tiếp và thái độ tôn trọng người dưới 18 tuổi Quá trình lấy lời khai đối với nạn nhân của các vụ án xâm hại tình dục là người dưới 18 tuổi đòi hỏi nội dung và cách thức đặt câu hỏi phù hợp với mức độ trưởng thành, khả năng nhận thức của họ, tạo cảm giác thân thiện và tin tưởng Thêm vào đó, nguyên tắc này còn đặt ra yêu cầu phải hạn chế đến mức thấp nhất số lần tiếp xúc giữa bị hại là người dưới 18 tuổi với người phạm tội Áp dụng các biện pháp phù hợp, cần thiết theo quy định của pháp luật để bảo đảm người bị hại cũng như người thân thích của họ được an toàn về tính mạng, sức khỏe, danh dự,

45 Nguồn tin: Kiemsat.vn, “7 nguyên tắc tiến hành tố tụng đối với những vụ án liên quan người dưới 18 tuổi phạm tội”, [ http://vksquangngai.gov.vn/index.php/vi/news/Tin-Nganh/7-nguyen-ta-c-tie-n-ha-nh-to-tu-ng-do- i-vo-i-nhu-ng-vu-a-n-lien-quan-nguo-i-duoi-18-tuoi-pha-m-to-i-656/ ], (truy cập ngày 01/6/2022)

46 Khoản 1 Điều 414 BLTTHS năm 2015

nhân phẩm và các quyền, lợi ích hợp pháp khác khi các quyền ấy bị đe dọa hoặc bị xâm hại.47

Thứ hai, bảo đảm giữ bí mật cá nhân của người dưới 18 tuổi.48 Việc ghi nhận bảo đảm giữ bí mật cá nhân trở thành một nguyên tắc mới trong BLTTHS năm 2015, đáp ứng được chuẩn mực quốc tế, tạo điều kiện tốt hơn cho việc bảo đảm quyền lợi của nhóm đối tượng dễ bị tổn thương này Nguyên tắc này nhằm mục đích tránh việc công bố các thông tin mang tính chất riêng tư, nhận dạng, có thể xác định được danh tính người dưới 18 tuổi là nạn nhân của các vụ án xâm hại tình dục Điều này sẽ giúp nạn nhân không bị áp lực từ dư luận xã hội, tránh bị soi mói, ảnh hưởng đến tâm lý

và sự phát triển sau này Tuy nhiên, bên cạnh những ý nghĩa tích cực đó, nguyên tắc này còn bộc lộ sự hạn chế nhất định Cụ thể, theo Khoản 3 Điều 3 Thông tư liên tịch

số 01/2011/TTLT-VKSNDTC-TANDTC-BCA-BTP-BLĐTBXH của Viện kiểm sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân tối cao, Bộ Công an, Bộ Tư pháp, Bộ Lao động – Thương binh và Xã hội ngày 12/7/2011 về hướng dẫn thi hành một số quy định của

Bộ luật Tố tụng Hình sự đối với người tham gia tố tụng là người chưa thành niên có quy định một trong những trách nhiệm của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành

tố tụng là: “Bảo đảm giữ bí mật thông tin cá nhân của người chưa thành niên Mọi

hoạt động tố tụng liên quan đến người chưa thành niên phải được tiến hành trong môi trường thuận tiện cho việc bảo đảm bí mật đời tư và danh dự, nhân phẩm của người chưa thành niên” Như vậy, so với quy định này, BLTTHS năm 2015 đã thay

đổi cụm từ “bảo đảm giữ bí mật thông tin cá nhân” của Thông tư liên tịch trên thành

“bảo đảm giữ bí mật cá nhân” Mặc dù cách quy định của BLTTHS năm 2015 có

phần ngắn gọn hơn, nhưng có phần chưa chính xác và dễ gây nhầm lẫn cho người đọc Theo hướng dẫn của LHQ, quyền được bảo mật thông tin cá nhân và tôn trọng quyền riêng tư của người chưa thành niên là một trong những công cụ bảo vệ người chưa thành niên Với cách hiểu thông thường, thông tin cá nhân là thông tin gắn với việc xác định danh tính của một người cụ thể và bảo đảm giữ bí mật thông tin cá nhân

là tránh để lọt thông tin có thể xác định danh tính của một người nào đó ra ngoài Như vậy, quy định tại TTLT đã thể hiện rất tốt yêu cầu đặt ra của LHQ Trong khi đó, cụm

từ “bí mật cá nhân” mà BLTTHS năm 2015 sử dụng lại không được định nghĩa trong

bất cứ văn bản pháp luật nào Hơn nữa, người dưới 18 tuổi đã được hưởng quyền bất

khả xâm phạm về bí mật cá nhân được quy định tại Điều 12 BLTTHS năm 2015 Nếu

ta hiểu cụm từ “bí mật cá nhân” được quy định ở hai điều luật là đồng nghĩa thì

Khoản 2 Điều 414 BLTTHS năm 2015 là một quy định thừa, không cần thiết Ngược

lại, nếu ở nguyên tắc này, cụm từ “bí mật cá nhân” được sử dụng với ý nghĩa khác

nhưng lại không được diễn giải, hướng dẫn chi tiết sẽ làm việc áp dụng pháp luật không được hiểu và áp dụng thống nhất.49 Điều này sẽ dẫn đến việc khó thực hiện và

áp dụng đồng bộ trên thực tế Như vậy, có thể dẫn đến quyền và lợi ích hợp pháp của người dưới 18 tuổi nói chung và bị hại của các vụ án xâm hại tình dục là người dưới

18 tuổi nói riêng không được đảm bảo

Thứ ba, bảo đảm quyền tham gia tố tụng của người đại diện của người dưới 18

tuổi, nhà trường, Ðoàn thanh niên, người có kinh nghiệm, hiểu biết về tâm lý, xã hội,

tổ chức khác nơi người dưới 18 tuổi học tập, lao động và sinh hoạt.50 Sở dĩ cần bảo đảm có sự tham gia của các chủ thể trên vào quá trình tố tụng cũng như quá trình điều tra vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi là vì sự tham gia của họ sẽ giúp cho các cơ quan tiến hành tố tụng nhận thức đúng về đặc điểm tâm lý, lứa tuổi, điều kiện, hoàn cảnh, các tổn thương và quá trình phục hồi tổn thương của bị hại là người dưới

18 tuổi Đó là những thông tin rất quan trọng, cần được đánh giá chính xác khi tiến hành giải quyết các vụ án xâm hại tình dục người dưới 18 tuổi Do đó, khi tiến hành

tố tụng, cần phải đảm bảo sự tham gia của các chủ thể nêu trên

Thứ tư, tôn trọng quyền được tham gia, trình bày ý kiến của người dưới 18

tuổi.51 Mặc dù là người dưới 18 tuổi, nhận thức và suy nghĩ chưa được đầy đủ và chín chắn, tuy nhiên họ cũng có những hiểu biết, quan điểm nhận thức và đánh giá riêng Quy định này không những tạo điều kiện cho cơ quan tiến hành tố tụng thu thập, đánh giá chứng cứ từ nguồn lời khai của bị hại là người dưới 18 tuổi mà có ý nghĩa đối với việc giải quyết đúng đắn, khách quan, toàn diện vụ án khi họ tham gia vào quá trình

tố tụng Các hành vi cản trở hoặc làm ảnh hưởng không tốt đến việc trình bày ý kiến của người dưới 18 tuổi đều bị coi là vi phạm pháp luật.52

Thứ năm, bảo đảm quyền được trợ giúp pháp lý của người dưới 18 tuổi.53

Nguyên tắc này xuất phát từ chính sách nhân đạo của Nhà nước đối với nhóm người yếu thế, dễ tổn thương và chưa có đủ khả năng để tự bảo vệ mình về mặt pháp lý so

49 Hoàng Lê Uyên Phương, Bùi Thị Thủy Tiên, Trần Quỳnh Như, tlđd (17), tr 38

50 Khoản 3 Điều 414 BLTTHS năm 2015

51 Khoản 4 Điều 414 BLTTHS năm 2015

52 Phạm Mạnh Hùng (2018), Bình luận khoa học Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, Nxb Lao động, tr 662

53 Khoản 5 Điều 414 BLTTHS năm 2015