Tóm tắt Luận án Tiến sĩ Khoa học giáo dục: Dạy học tác phẩm của Lỗ Tấn trong nhà trường phổ thông Việt Nam theo hướng tiếp cận đồng bộ

Mục đích nghiên cứu của đề tài Dạy học tác phẩm của Lỗ Tấn trong nhà trường phổ thông Việt Nam theo hướng tiếp cận đồng bộ nhằm xác định các hướng tiếp cận tác phẩm văn chương hiện đại để tìm ra những ưu và nhược điểm của từng hướng tiếp cận, từ đó vận dụng vào việc tiếp cận tác phẩm của Lỗ Tấn: “Cố hương” và “Thuốc” ở hai cấp học khác nhau, từ đó rèn cho học sinh năng lực tự học, tâm lý tự tin, tự đọc, tự tìm hiểu, chủ động, tự giác, tích cực, tự lực nâng cao được hiệu quả trong học tập văn chương nước ngoài nói chung.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

ĐẶNG THỊ NGỌC LAN

DẠY HỌC TÁC PHẨM CỦA LỖ TẤN TRONG NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG VIỆT NAM

THEO HƯỚNG TIẾP CẬN ĐỒNG BỘ

Chuyên ngành: Lí luận và PPDH bộ môn Văn và Tiếng Việt

Mã số: 9.14.01.11

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

HÀ NỘI - 2021

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS NGUYỄN VIẾT CHỮ

Phản biện 1: PGS TS Nguyễn Thị Hồng Vân

Viện Khoa học giáo dục Việt Nam Phản biện 2: PGS TS Nguyễn Thu Hương

\ Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2

Phản biện 3: PGS TS Nguyễn Thị Mai Chanh

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường

họp tại Trung tâm Thư viện, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Vào hồi … giờ … ngày … tháng năm 2021

Có thể tìm hiểu luận án tại thư viện: Thư viện Quốc Gia, Hà Nội

hoặc Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

1 Sử dụng Graph cho phần củng cố bài trong môn Ngữ văn ở trường phổ thông - Tạp chí Giáo dục (Số đặc biệt tháng 04 năm 2012 trang 126, 127)

2 Dạy học truyện ngắn “Thuốc” của Lố Tấn cho học sinh THPT theo

hướng tiếp cận lịch sử phát sinh - Tạp chí Khoa học ĐH Sư phạm Hà Nội (Số 56 trang 77-81)

3 Dạy học tác phẩm “Cố hương” của Lỗ Tấn, khơi dậy ý thức công dân

đối với quê hương - Tạp chí Giáo dục (Số 267 trang 36, 36)

4 Thiết kế bài “Thuốc” của Lỗ Tấn (Ngữ văn 12) theo phương pháp dạy

học định hướng phát triển năng lực học sinh - Tạp chí Thiết bị giáo dục (Số 143 trang 18, 19, 20)

5 Thiết kế bài “Cố hương” của Lỗ Tấn (Ngữ văn 9) theo phương pháp

dạy học định hướng phát triển năng lực học sinh - Tạp chí Giáo dục &

xã hội (Số đặc biệt tháng 5 năm 2007, trang 200)

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Văn học Trung Quốc trong quan hệ đồng đại và lịch đại với văn học Việt Nam có sự thường xuyên tương tác và ảnh hưởng đến mức không dễ dàng nhận ra Năm 1981, nền văn học Trung Quốc hân hoan đón chào sự kiện lớn: tác giả Lỗ Tấn - nhà văn hiện đại Trung Quốc - được tổ chức UNESCO vinh danh là "danh nhân văn hóa thế giới", tên tuổi và văn nghiệp của ông đã được đi vào lịch sử văn hóa của nhân loại

1.2 Việc dạy học các tác phẩm văn chương Trung Quốc, đặc biệt là của

tác giả Lỗ Tấn đã có mặt ở nhiều nhà trường trên thế giới, nhưng Lỗ Tấn lại "vào Việt Nam hơi muộn", vì vậy cách tiếp cận các tác phẩm của ông

có không ít những vấn đề khách quan đặt ra

1.3 Cách tiếp cận tác phẩm văn chương trong nhà trường Việt Nam còn đơn điệu, cũng có những hướng đi sâu sắc nhưng lại thiếu một cách nhìn toàn diện đa chiều Chính vì vậy mà công việc dạy học tác phẩm văn chương vẫn chưa đi đúng được bản chất của nó, thậm chí chưa quán triệt được nguyên tắc mới nhất, khó nhất của dạy học văn hiện đại là phát huy chủ thể học sinh và xa rời đặc trưng bộ môn nghệ thuật ngôn từ này

1.4 Chúng tôi quyết định chọn đề tài “Dạy học tác phẩm của Lỗ Tấn

trong nhà trường phổ thông Việt Nam theo hướng tiếp cận đồng bộ” với

mục đích tìm ra một số giải pháp hiệu quả, kết hợp các hướng tiếp cận, các phương pháp, biện pháp để dạy học tác phẩm của Lỗ Tấn, văn chương nước ngoài nói riêng và các bộ phận văn học khác tương ứng như: văn học trung đại trong nhà trường hiện đại, văn học dân tộc thiểu số trong nhà trường phổ thông và văn học phổ thông trong nhà trường các dân tộc

2 Mục đích nghiên cứu

2.1 Xác định các hướng tiếp cận tác phẩm văn chương hiện đại để tìm ra những ưu và nhược điểm của từng hướng tiếp cận, từ đó vận dụng vào việc

tiếp cận tác phẩm của Lỗ Tấn: “Cố hương” và “Thuốc” ở hai cấp học khác

nhau, từ đó rèn cho HS năng lực tự học, tâm lý tự tin, tự đọc, tự tìm hiểu, chủ động, tự giác, tích cực, tự lực nâng cao được hiệu quả trong học tập văn chương nước ngoài nói chung

2.2 Trên cơ sở mục tiêu là tìm ra các biện pháp thích hợp để tối ưu hóa các hoạt động dạy học tác phẩm văn chương của Lỗ Tấn, đưa ra được các biện pháp kích thích phát triển được năng lực học tập của HS trong hướng tiếp cận đồng bộ, góp phần khắc phục được tình trạng nhàm chán đơn điệu trong dạy học môn Ngữ văn hiện nay

2.3 Thực hiện đề tài này, chúng tôi hướng mục đích chính là nghiên cứu

và đề xuất một số biện pháp cụ thể có tính khả thi đối với GV và HS trong hoạt động dạy học môn Ngữ văn, góp phần nâng cao chất lượng dạy học,

để môn Ngữ văn phát huy hết vai trò vừa là một môn học công cụ, vừa là một môn học nghệ thuật, hỗ trợ cho sự phát triển nhân cách, năng lực thẩm

mỹ, bồi dưỡng tâm hồn cho HS

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là các tác giả nước ngoài nghiên cứu về Lỗ Tấn, nhà văn Lỗ Tấn và tác phẩm của ông trong nhà trường Việt Nam, các hướng tiếp cận đồng bộ đa chiều, các biện pháp thích hợp để dạy học với hiệu quả cao nhất

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận án nghiên cứu hướng tiếp cận đồng bộ đến các tác phẩm văn chương; các phương pháp, biện pháp trong quá trình dạy học; các tác phẩm của Lỗ Tấn đã đưa vào chương trình SGK qua các thời kỳ và hiện

nay là hai tác phẩm “Cố hương” ở lớp 9 và “Thuốc” ở lớp 12 Về phần văn

bản, chúng tôi sử dụng ngữ liệu từ SGK lớp 9 và SGK lớp 12 của NXB Giáo dục, các bài báo nghiên cứu về tác phẩm Lỗ Tấn trong, ngoài nhà trường để tọa độ hóa chính xác những tư tưởng thiết thực cho HS

4 Giả thuyết khoa học

Nếu nghiên cứu, làm sáng tỏ cơ sở khoa học của việc vận dụng lí thuyết tiếp cận đồng bộ để dạy học tác phẩm văn chương nước ngoài, cụ thể là tác phẩm văn chương của Lỗ Tấn, đã có nhiều hướng tiếp cận, nhưng hướng tiếp cận đồng bộ khắc phục được những hạn chế và tìm ra được những biện pháp kích thích hoạt động tiếp nhận của GV và HS, phát triển năng lực tự học, chủ động tích cực với việc dạy học văn

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Xác định cơ sở khoa học (bao gồm nội dung lý luận và thực tiễn có

sự khảo sát sư phạm) của việc dạy học tác phẩm văn chương nước ngoài

trong nhà trường Việt Nam theo hướng tiếp cận đồng bộ

5.2 Xác định rõ hướng tiếp cận đồng bộ với từng tác phẩm ở từng lớp, từng cấp học, tìm ra được những biện pháp thích hợp, giúp cho việc dạy học có hiệu quả cao đúng với chức năng giải trí thẩm mỹ của nghệ thuật 5.3 Từ hướng tiếp cận đồng bộ với hai truyện ngắn của Lỗ Tấn ở hai lớp

và hai cấp học, người viết tiến hành thiết kế giáo án thực nghiệm, tổ chức dạy học thực nghiệm, đánh giá kết quả thực nghiệm, lấy ý kiến rút kinh nghiệm cho giáo án và giờ dạy thực nghiệm, từ dó điều chỉnh các nội dung

đã đề xuất cho phù hợp, tăng tính khả thi và đưa ra kiến nghị hợp lý

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận: được dùng trong việc thu thập tư liệu, nghiên cứu các vấn đề lý luận làm cơ sở khoa học cho nội dung nghiên cứu Đó là các phương pháp: tổng hợp, phân tích, so sánh, hệ thống hóa các luận điểm khoa học của các chuyên ngành liên quan như: tâm lí học, giáo dục học, xã hội học, văn hóa học, lý luận văn học, để có

hệ thống cơ sở lý luận khoa học cho các đề xuất có ý nghĩa thực tiễn

6.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn gồm các phương pháp quan sát, điều tra, thực nghiệm, thống kê, tổng hợp ý kiến trên các phương tiện truyền thông, các hội thảo khoa học về đổi mới phương pháp dạy học, phương pháp phỏng vấn, điều tra ý kiến, Phương pháp nghiên cứu thực tiễn còn được sử dụng trong quá trình thực nghiệm, ở giai đoạn đánh giá kết quả thực nghiệm để đo lường hiệu quả và giá trị thực tiễn của kết quả nghiên cứu

Ngoài ra, trong quá trình thực hiện đề tài, chúng hình hóa, phương pháp thống kê, phân loại, để thực hiện các nội dung nghiên cứu phù hợp

7 Đóng góp của luận án

Về mặt lí luận: Trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề liên quan đến tiếp cận trong dạy học tác phẩm văn chương, luận án đề xuất một số biện pháp thích hợp trong hướng tiếp cận đồng bộ để phát triển năng lực tiếp

nhận văn chương của HS phổ thông Từ hướng tiếp cận đồng bộ, các biện pháp dạy học phù hợp với đặc trưng thể loại hai truyện ngắn của Lỗ Tấn ở hai cấp học, luận án cũng thể hiện được những hoạt động sư phạm thực hiện được mục tiêu và những hiệu ứng sư phạm tối ưu

Về thực tiễn: Luận án vận dụng hướng tiếp cận đồng bộ, sử dụng các biện pháp, cách thức dạy học tác phẩm văn chương trong giảng đường khác tiếng (văn học nước ngoài trong nhà trường Việt Nam, văn học các dân tộc thiểu số trong nhà trường phổ thông, văn học phổ thông trong nhà trường các dân tộc)

Luận án thiết kế một số giáo án thực nghiệm theo tinh thần đổi mới tiếp cận đồng bộ Thông qua thực nghiệm sư phạm bước đầu cho thấy tính khả thi, hiệu quả của các biện pháp mà luận án đề xuất

8 Bố cục luận án

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, nội dung của luận án gồm 4 chương: Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Tấn theo hướng tiếp cận đồng bộ trong nhà trường Việt Nam

trong nhà trường Việt Nam theo hướng tiếp cận đồng bộ

Chương 4: Thực nghiệm sư phạm

Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Tổng quan nghiên cứu về lý thuyết hướng tiếp cận đồng bộ

Đầu thập kỉ 60 của thế kỉ XX, với những thành tựu của lí thuyết tiếp cận, của tâm lí học sáng tạo và cảm thụ nghệ thuật, khuynh hướng phân tích

văn chương theo lí thuyết đáp ứng (responses centred approach) được đặc

biệt đề cao Sự vận dụng hài hoà các phương pháp: lịch sử phát sinh - cấu trúc văn bản và lịch sử chức năng khi tiếp cận tác phẩm văn chương, được xây dựng từ nhận thức đúng đắn về nguồn gốc của văn học, về bản chất cấu trúc và sinh mệnh của tác phẩm văn chương và đó cũng là sự vận động nhuần nhuyễn những quan điểm khách quan và khoa học về sáng tác và tiếp nhận văn chương vào việc tìm hiểu một tác phẩm văn chương cụ thể

Một vài công trình nghiên cứu gần đây của một số tác giả trẻ về phương pháp tiếp cận đồng bộ:

Nguyễn Quang Bình (2014), Vận dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ

tác phẩm văn chương vào dạy học tùy bút Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân, Luận văn Thạc sĩ ĐH Giáo dục Trần Hoàng Dương (2013), Vận dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương vào dạy học truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao, Luận văn Thạc sĩ ĐH Giáo dục

Phạm Thị Hồng Quyên (2013), Vận dụng quan điểm tiếp cận đồng bộ tác

phẩm văn chương vào dạy học bài thơ Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử,

Luận văn Thạc sĩ ĐH Giáo dục Nguyễn Thị Thanh (2014), Vận dụng

quan điểm tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương vào dạy học thơ Đường trong trường THCS, Luận văn Thạc sĩ ĐH Giáo dục

1.2 Lịch sử nghiên cứu về nhà văn Lỗ Tấn

1.2.1 Những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài

Đối với thế giới, Lỗ Tấn là “Danh nhân văn hoá nhân loại” Đối với Trung Quốc, ông là “Dân tộc hồn” - linh hồn dân tộc

Các nhà nghiên cứu văn học trên thế giới về Lỗ Tấn: Robe Diyanni (Mỹ), Pha-đê-ep (Nga), Rômanh Rôlăng (Pháp), Panachi (Ấn Độ), Ananta

Tu (Inđônêxia), Công trình nghiên cứu của các ông chủ yếu về tư tưởng của Lỗ Tấn qua các thời kỳ lịch sử, qua cách nhìn nhận của các trường phái văn học khác nhau trên thế giới

Các nhà nghiên cứu Trung Quốc đã dày công nghiên cứu về Lỗ Tấn: Mao Trạch Đông, Giang Trạch Dân, Mao Thuẫn, Hạ Kính Chi, Lý

Hà Lâm, Đinh Linh, Trần Thấu Du, Ba Kim, Đây là các nghiên cứu về thi pháp Lỗ Tấn, tư tưởng Lỗ Tấn, ảnh hưởng của Lỗ Tấn đối với văn học Trung Quốc và thời đại

1.2.2 Những công trình nghiên cứu của các tác giả Việt Nam

Ở Việt Nam, Lỗ Tấn được yêu mến như là “Gooc-ki của Trung

Quốc”, vì sự gặp gỡ giữa Lỗ Tấn và Việt Nam xuất phát từ sự tương thông

giữa bối cảnh chính trị, sự gần gũi của tư tưởng, sự giao lưu văn hoá đang rộng mở, các thế hệ nhà văn Trung Quốc và các thế hệ nhà văn Việt Nam càng có điều kiện hợp tác để cùng nghiên cứu sâu hơn về Lỗ Tấn

“Lỗ Tấn đến Việt Nam tương đối muộn”, đó là lời của tác giả Đặng Thai Mai, người có công “khai sơn phá thạch” trong việc nghiên cứu, giới

thiệu Lỗ Tấn và văn học hiện đại Trung Quốc ở Việt Nam Lỗ Tấn là nhà văn được Chủ tịch Hồ Chí Minh rất trân trọng về nhân cách và tài năng

Bác là người Việt Nam đầu tiên đọc Lỗ Tấn và Người đã rất tâm đắc

Đã có khá nhiều tác giả viết về Lỗ Tấn: Hồ Chí Minh, Đặng Thai Mai, Nguyễn Tuân, Anh Đức, Trần Áng, Vương Phú Nhân, Lương Duy Thứ, Trần Lê Hoa Tranh, Phương Lựu, Người Việt Nam đầu tiên đọc tác phẩm của Lỗ Tấn chính là Nguyễn Ái Quốc khi Người đang hoạt động cách mạng ở Liên Xô Người Việt Nam đầu tiên dịch và giới thiệu tác phẩm Lỗ Tấn là giáo sư Đặng Thai Mai (năm 1944) Sau đó, trong đội ngũ đông đảo kế tục sự nghiệp của Đặng Thai Mai nghiên cứu về Lỗ Tấn, phải

kể đến giáo sư Trương Chính

Ở miền Nam trước 1975, tác phẩm của Lỗ Tấn được hai nhà học giả nổi tiếng là Nguyễn Hiến Lê và Giản Chi giới thiệu

Gần đây, trong các luận văn thạc sĩ và luận án tiến sĩ, có rất nhiều

đề tài nghiên cứu về Lỗ Tấn, chủ yếu là về thi pháp và tư tưởng của ông,

tiêu biểu nhất là luận án tiến sĩ văn học của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị

Mai Chanh với đề tài “Nghệ thuật tự sự của Lỗ Tấn qua hai tập truyện

ngắn Gào thét và Bàng hoàng” do Giáo sư Trần Đình Sử và Tiến sĩ Trịnh

Bá Đĩnh hướng dẫn năm 2009

Nghiên cứu về vấn đề giảng dạy Lỗ Tấn trong nhà trường Việt Nam, có thể kể đến một số luận văn do giáo sư Trần Xuân Đề hướng dẫn

như: Đỗ Mạnh Hùng, Những điểm dị biệt và tương đồng giữa hai nhân

vật: AQ trong tác phẩm “AQ chính truyện” của Lỗ Tấn và Chí Phèo trong

tác phẩm cùng tên của Nam Cao, luận văn, 1996; Phạm Hoàng Kim Vy,

Từ việc tìm hiểu con đường cứu nước và cương lĩnh sáng tác cải tạo quốc dân tính của Lỗ Tấn, góp phần làm sáng tỏ việc giảng dạy, học tập truyện

“Thuốc” và “AQ chính truyện” trong chương trình PTTH, luận văn, 1999

“Cố hương” và “Thuốc” của Lỗ Tấn là những truyện ngắn độc đáo,

hay nhưng khó trong chương trình văn học nước ngoài ở phổ thông

Chương 2: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC DẠY HỌC TÁC PHẨM

LỖ TẤN THEO HƯỚNG TIẾP CẬN ĐỒNG BỘ TRONG NHÀ

TRƯỜNG VIỆT NAM 2.1 Cơ sở lý luận

2.1.1 Tiếp nhận và những vấn đề cơ bản của lý thuyết tiếp nhận hiện đại

Tiếp nhận văn học là một quá trình tiếp thu lĩnh hội một đối tượng nghệ thuật là tác phẩm văn học Tiếp nhận văn học đồng nghĩa với việc đọc hiểu những gì đã đọc thông qua ngôn từ và những gì có ý nghĩa nhân sinh thẩm mỹ trong tác phẩm văn chương Nguyên lý chú giải theo

Gađamelà “phải cố gắng hiểu tất cả những gì có thể hiểu được” Khi đọc

tác phẩm văn chương, người tiếp nhận không thể với tới hiện thực tiếp nhận ở dạng nguyên thủy được mà chỉ có thể hiểu được qua thế giới nghệ thuật được sắp đặt, tổ chức bằng ngôn ngữ và trong ngôn ngữ

Từ qui trình tác động của tác phẩm văn học đối với bạn đọc, chúng ta nhận thấy qui trình tiếp nhận tác phẩm là quá trình tiếp thu, lĩnh hội những giá trị mà văn bản tác phẩm văn học mang đến cho người đọc Nó đòi hỏi người đọc phải có những năng lực cụ thể Quá trình đó diễn ra theo một

chiều duy nhất đó đọc văn và tri giác ngôn ngữ “Tiếp nhận văn học là một

quá trình, vì nó chỉ thực sự diễn ra theo một hoạt động duy nhất là đọc văn”

Tuy nhiên, tiếp nhận văn học lại là hoạt động mang tính lịch sử xã hội và khách quan Có rất nhiều quan niệm về tiếp nhận văn học như vấn

đề tri âm, người tri âm là người thấu hiểu nỗi lòng của người sáng tạo Quan niệm đọc văn lấy lòng mình mà đọc không quan tâm đến dụng tâm của tác giả giải phóng sức sáng tạo, liên tưởng của người đọc Văn học phản ánh đời sống xã hội nên vốn mang tính khách quan Nội dung tinh thần của tác phẩm được sáng tạo trên cơ sở ngôn ngữ toàn dân và các phương tiện tạo hình, biểu hiện nên hoàn toàn có thể truyền đạt những yếu

tố, nội dung tương đồng từ tác giả đến người đọc Đó là những cơ sở định

hướng tiếp nhận của người đọc Bằng chứng Lỗ Tấn sau khi xuất bản “AQ

chính truyện” đã bị rất nhiều độc giả gửi thư mắng: tại sao ông lại đưa họ

vào tác phẩm của ông Thành công của Lỗ Tấn là đã xây dựng một hình tượng nhân vật phổ chúng, mọi tầng lớp người đều như thấy dáng dấp của mình trong tác phẩm

2.1.2 Vai trò của lý thuyết tiếp cận đồng bộ trong việc dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông

Ở Việt Nam, từ năm 1993 đã bắt đầu thử nghiệm phương pháp dạy học tích cực lấy học sinh làm trung tâm và được phổ biến với các công

trình: Phương pháp giáo dục tích cực (Nguyễn Kỳ, NXB Giáo dục, 1994);

Phương pháp giáo dục tích cực lấy người học làm trung tâm (Nguyễn Kỳ,

NXB Giáo dục, 1995); Mô hình dạy học tích cực lấy học sinh làm trung

tâm (Nguyễn Kỳ, Trường cán bộ quản lý giáo dục, 1996),… Dạy học tích

cực lấy HS làm trung tâm đề cao vai trò chủ động của người học, người học tích cực tìm tòi, chiếm lĩnh kiến thức Tuy nhiên, nói như thế không có nghĩa là hạ thấp vai trò của người thầy, người thầy không phải đứng bên lề hoạt động học tập của HS mà vị thế của người thầy được nâng lên một tầng bậc cao hơn Và phương pháp dạy học này cũng đòi hỏi hoạt động dạy học của người thầy phải khoa học hơn và nghệ thuật hơn

Phan Trọng Luận đã khẳng định điều này: "Không thể tạo được một

hiệu quả đào tạo tốt đẹp ngoài sự vận động tâm lý của bản thân Học sinh càng tích cực tham gia và tham gia một cách tự giác, có ý thức vào quá trình dạy học bao nhiêu thì kết quả của việc giảng dạy văn học càng vững chắc và sâu sắc bấy nhiêu"

Khi Bộ GD tiến hành biên soạn lại chương trình SGK theo hướng tích hợp liên môn thì yêu cầu đổi mới phương pháp cũng được đặt ra Theo chương trình phân ban và theo chủ trương của Bộ GD về đổi mới giáo dục phổ thông, mọi GV đều phải tiến hành đổi mới phương pháp giảng dạy Và khoảng thời gian từ năm 2000 trở lại đây, phong trào dạy học theo hướng tích cực lấy HS làm trung tâm trở thành vấn đề trung tâm của giáo dục

2.2 Cơ sở thực tiễn

2.2.1 Thực trạng về việc tiếp cận đồng bộ tác phẩm văn chương

Những khuynh hướng tiếp cận tác phẩm văn chương luôn biến đổi dưới ảnh hưởng của các phương pháp lịch sử, xã hội, văn bản học, phê bình mới hoặc thuyết giao dịch đáp ứng,… Có những hướng tiếp cận chú trọng hoàn cảnh phát sinh hay tuyệt đối hóa yếu tố tác phẩm; khám phá cấu trúc văn bản một cách khoa học hay biệt lập văn bản khỏi hoàn cảnh phát sinh; hướng vào bạn đọc không khép kín trong văn bản hay cường điệu hóa sở thích cảm thụ chủ quan của người học đi đến thoát li văn

bản,… Người ta đã phê phán từ lâu khuynh hướng tiếp cận “ Phi văn bản”,

“ngoài văn bản”, “trên văn bản” hoặc khuynh hướng phân tích không địa chỉ Một sự cường điệu hay máy móc trong phương pháp luận tiếp cận các tác phẩm văn chương nhất định sẽ đưa đến hậu quả thiếu khách quan và phản khoa học Hướng tiếp cận khoa học nhất, theo Phan Trọng Luận:

“Một kết luận khoa học quan trọng và cơ bản đối với người nghiên cứu và

giảng dạy văn học là là phải luôn luôn nắm vững quan điểm tiếp cận đồng

bộ, một sự vận dụng hài hòa các phương pháp lịch sử phát sinh, cấu trúc văn bản và lịch sử chức năng khi tiếp cận tác phẩm văn chương Một phương pháp tiếp cận như vậy được xây dựng từ nhận thức đúng đắn về nguồn gốc của văn học, về bản chất cấu trúc và sinh mệnh của tác phẩm văn chương, đó cũng là sự vận dụng nhuần nhuyễn quan điểm khách quan

và khoa học về sáng tác và tiếp nhận văn chương vào việc tìm hiểu một tác phẩm văn chương cụ thể”

2.2.2 Các hướng tiếp cận trong tiếp cận đồng bộ

2.2.2.1 Quan điểm tiếp cận lịch sử phát sinh

Tiếp cận theo khuynh hướng phát sinh là cách tiếp cận hình thành sớm hơn cả và chiếm một vị trí quan trọng trong hệ thống các phương hướng tiếp cận Đó là cách vận dụng những hiểu biết ngoài tác phẩm để hiểu tác phẩm Phương hướng này đi sâu vào tìm hiểu hoàn cảnh lịch sử, thời đại, xuất xứ của tác phẩm và cuộc đời và con người của tác giả

Trước đây không ít người đã lấy những hiểu biết về lịch sử phát sinh

(những yếu tố ngoài văn bản) để giải thích và tìm hiểu tác phẩm mà không

cần tìm hiểu chính bản thân tác phẩm Đó là một sai lầm bởi nếu lạm dụng hướng tiếp cận này dễ đi đến chỗ thoát li tác phẩm, bàn luận, giải thích một cách áp đặt, suy diễn theo hướng chủ quan Vẫn biết tác phẩm văn học

là sản phẩm của một con người cụ thể, một hoàn cảnh cụ thể, một thời đại

cụ thể nhưng chúng ta cũng chỉ nên coi đây là một kênh thông tin quan trọng giúp ta có thể hiểu đúng, hiểu sâu hơn về văn bản tác phẩm trên căn

cứ cảm nhận, phân tích văn bản

2.2.2.2 Quan điểm tiếp cận cấu trúc bản thể tác phẩm (tiếp cận văn bản)

Hiểu biết ngoài văn bản cực kì quan trọng nhưng vẫn không thay thế cho việc khám phá bản thân văn bản Văn bản là thông điệp, là đề án nhà văn gửi tới bạn đọc Đặc trưng cơ bản của văn bản nghệ thuật là thông tin