Tóm tắt Luận án Tiến sĩ Giáo dục học Rèn luyện kỹ năng kết hợp các thao tác lập luận trong làm văn nghị luận cho học sinh Trung học phổ thông đề xuất quy trình và hệ thống bài tập rèn luyện kĩ năng kết hợp các thao tác lập luận trong làm văn nghị luận cho học sinh THPT. Qua đó, góp phần nâng cao chất lượng dạy học làm văn nghị luận ở nhà trường phổ thông hiện nay.
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
PHẠM KHÁNH DƯƠNG
RÌN LUYÖN KÜ N¡NG KÕT HîP C¸C THAO T¸C LËP LUËN TRONG LµM V¡N NGHÞ LUËN
CHO HäC SINH TRUNG HäC PHæ TH¤NG
Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Văn và Tiếng Việt
Mã số: 9.14.01.11
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ GIÁO DỤC HỌC
HÀ NỘI - 2021
Trang 2TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI
Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Quang Ninh
Phản biện 1: PGS.TS Bùi Minh Đức
Phản biện 2: PGS.TS Hoàng Thị Mai
Trường Đại học Hồng Đức
Phản biện 3: PGS.TS Trần Thị Hiền Lương
Viện Khoa học Giáo dục Việt Nam
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Trường
Họp tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Vào hồi … giờ … ngày … tháng… năm 2021
Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia Việt Nam hoặc Thư viện Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Trang 3DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH
ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
1 Phạm Khánh Dương (2016), Bàn về việc rèn luyện cho học sinh trung học phổ
thông sử dụng phối hợp các thao tác lập luận trong bài làm văn nghị luận, Kỷ
yếu hội thảo khoa học toàn quốc Đổi mới nghiên cứu và giảng dạy Ngữ văn
trong nhà trường Sư phạm, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, tr 620-627
2 Phạm Khánh Dương (2019), Thao tác lập luận và thực trạng kĩ năng kết hợp
các thao tác lập luận trong làm văn nghị luận của học sinh trung học phổ thông,
Tạp chí Giáo dục số đặc biệt tháng 7, tr 195-198, 204
3 Phạm Khánh Dương (2019), Làm văn nghị luận và thực trạng dạy rèn luyện kĩ
năng kết hợp các thao tác lập luận trong bài văn nghị luận cho học sinh trung
học phổ thông, Tạp chí Giáo dục và Xã hội số đặc biệt tháng 9, tr 41-48
4 Phạm Khánh Dương (2019), Một số kĩ năng cơ bản cần rèn luyện cho học sinh
trung học phổ thông trong dạy học làm văn nghị luận, Tạp chí Giáo dục số 462,
tr 46-48, 45
5 Phạm Khánh Dương (2019), Vận dụng phương pháp dạy học hợp tác vào quá
trình rèn luyện kĩ năng kết hợp các thao tác lập luận trong làm văn nghị luận cho
học sinh trung học phổ thông, Tạp chí Khoa học Giáo dục Việt Nam số 22 -
Tháng 10/2019, tr 51-55
Trang 4MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
1.1 Lập luận đóng vai trò quyết định chất lượng của bài văn nghị luận
Trong văn nghị luận, lập luận là một trong những yếu tố cơ bản Muốn tiến hành lập luận, người nghị luận phải tiến hành tổ chức các yếu tố của lập luận, sắp xếp chúng theo dụng ý của bản thân TTLL chính là hạt nhân cốt lõi giúp người nghị luận thực hiện lập luận, đồng thời cũng là yếu tố tạo nên hiệu quả cho bài văn nghị luận
Vì thế, để giúp HS tạo lập văn bản nghị luận có hiệu quả, việc dạy học làm văn nghị luận không thể không chú trọng lập luận nói chung, TTLL nói riêng
1.2 Kĩ năng sử dụng kết hợp TTLL trong bài văn nghị luận là kĩ năng quan trọng đối với HS THPT
Hình thành năng lực lập luận cho HS là một yêu cầu tất yếu đặt ra trong quá trình dạy học Làm văn ở trường THPT Muốn hình thành năng lực lập luận cho HS, ngoài việc trang bị cho các em hệ thống lí thuyết hoàn chỉnh về lập luận, cần quan tâm nhiều đến việc rèn luyện kĩ năng thực hành các TTLL và kết hợp các TTLL Qua
đó, vấn đề nghị luận được bàn bạc sâu rộng, bài nghị luận vì thế chặt chẽ và có tính thuyết phục cao
1.3 Thực trạng rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận của
HS THPT hiện nay còn nhiều bất cập so với yêu cầu đặt ra
Việc dạy học rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL ở nhà trường THPT còn nhiều khó khăn GV chủ yếu tổ chức giờ thực hành theo tinh thần ôn tập kiến thức và cho
HS làm BT có trong SGK, chưa chú trọng tới hoạt động hướng dẫn các em vận dụng
kĩ năng kết hợp các TTLL để tổ chức lập luận GV chưa đưa ra được quy trình rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS Điều này dẫn tới kĩ năng sử dụng kết hợp các TTLL trong bài văn nghị luận của HS chưa tốt
2 Mục đích và nghiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích nghiên cứu
Đề xuất quy trình và hệ thống BT rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT Qua đó, góp phần nâng cao chất lượng dạy học làm văn nghị luận ở nhà trường phổ thông hiện nay
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tìm hiểu tổng quan các tài liệu nghiên cứu liên quan đến đề tài
- Xây dựng cơ sở lí luận cho việc rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT
- Khảo sát thực trạng tài liệu dạy học và việc dạy học kết hợp các TTLL trong văn nghị luận của HS lớp 11, 12
- Đề xuất quy trình và hệ thống BT luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm
Trang 5văn nghị luận cho HS lớp 11, 12
- Tiến hành TN sư phạm
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Quá trình rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận của HS THPT, đặc biệt là HS lớp 11, 12
3.2 Phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu quy trình và BT rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong văn nghị luận qua quá trình tạo lập văn bản viết cho HS lớp 11, 12, bởi lúc này, HS đã được học lí thuyết về các TTLL đơn lẻ
4 Phương pháp nghiên cứu
Phương pháp phân tích, tổng hợp; phương pháp điều tra, khảo sát thực tiễn; phương pháp phỏng vấn sâu; phương pháp thực nghiệm sư phạm; phương pháp thống
kê - phân loại
5 Giả thuyết khoa học
Nếu rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL qua quy trình rèn luyện chặt chẽ cùng với hệ thống BT rèn luyện hợp lý thì sẽ giúp củng cố, nâng cao kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT
6 Dự kiến đóng góp của luận án
6.1 Về lí luận
Luận án góp phần làm phong phú lí luận về dạy học làm văn nghị luận nói chung trong chương trình THPT và đề xuất quy trình, hệ thống BT rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS lớp 11, 12
6.2 Về thực tiễn
Quy trình và hệ thống BT được đề xuất trong đề tài Luận án sẽ giúp việc rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT hiện nay được hiệu quả hơn, góp phần nâng cao chất lượng dạy và học làm văn nghị luận trong nhà trường phổ thông
7 Cấu trúc luận án
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, phần nội dung chính của Luận án gồm 4 chương:
Chương 1 Tổng quan về đề tài nghiên cứu
Chương 2 Cở sở lí luận và thực tiễn của việc rèn luyện kĩ năng kết hợp các
thao tác lập luận trong làm văn nghị luận cho học sinh THPT
Chương 3 Tổ chức rèn luyện kĩ năng kết hợp các thao tác lập luận trong làm
văn nghị luận cho học sinh THPT
Chương 4 Thực nghiệm sư phạm
Trang 6CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
1.1 Tình hình nghiên cứu về kĩ năng và rèn luyện kĩ năng trong dạy học
1.1.1 Ở nước ngoài
Trong tâm lý học và lí luận dạy học tồn tại hai dòng quan niệm về kĩ năng: Một
là, coi kĩ năng là mặt kĩ thuật của thao tác, hành động hay hoạt động (V.A.Krutexki, A.G.Kovaliop, H.D.Levitov, Paul Hersey và Kenneth Blanchard); hai là, coi kĩ năng còn là biểu hiện mặt năng lực của con người (K.K.Platonov, G.G.Golubev, Paul Hersey, P.A.Rudich) Về kĩ năng học tập, các nhà nghiên cứu cơ bản đồng tình với quan niệm hệ thống kĩ năng học tập bao gồm một loạt các kĩ năng kết hợp với quy trình sử dụng hiệu quả nhằm nâng cao chất lượng học tập của HS (Devine, Hoover & Patton), đồng thời khẳng định việc rèn luyện các kĩ năng cần diễn ra một cách hợp lý theo các quy trình đã được xây dựng (Mokhtari & Reichard, Dave,…)
1.1.2 Ở Việt Nam
Nghiên cứu về kĩ năng, kĩ năng học tập được các nhà nghiên cứu quan tâm ở nhiều góc độ, mặc dù có sự khác nhau về nội hàm, nhưng đều công nhận kĩ năng là khả năng áp dụng kiến thức vào thực tiễn; kĩ năng học tập là việc thực hiện có hiệu quả những hành động và kĩ thuật học tập trên cơ sở vận dụng kiến thức và kinh nghiệm học tập đã có một cách linh hoạt vào những tình huống khác nhau nhằm đạt được mục tiêu học tập đã xác định (Nguyễn Quang Uẩn, Trần Quốc Thành, Nguyễn Thị Thu Ba, Đặng Thành Hưng) Việc rèn luyện kĩ năng trong học tập được đề cao và
và xem xét thấu đáo
1.2 Tình hình nghiên cứu về làm văn nghị luận và dạy học làm văn nghị luận trường phổ thông
1.2.1 Ở nước ngoài
Nhiều công trình nghiên cứu đến cách viết bài nghị luận, trong đó có đề cập đến lập luận trong bài văn, chú ý đến cách trình bày nội dung nghị luận để bài luận trở nên chặt chẽ, có sức thuyết phục Các học giả Trung Quốc (Lưu Hiệp, Triệu Truyền Đống) đánh giá rất cao vai trò của lập luận trong thể luận thuyết; giới thiệu một số phương pháp được sử dụng để lập luận Ở Mỹ, văn nghị luận được đưa vào học từ lớp
6, nội dung dạy học về văn nghị luận khá đậm nét với 5 kiểu bài nghị luận, trong đó
có nghị luận thuyết phục Thiết kế dạy học các kiểu bài nghị luận theo mô hình, bố cục khá sinh động Các kĩ năng làm văn được luyện tập trực tiếp trong bài học
1.2.2 Ở Việt Nam
Các nhà nghiên cứu trong nước rất quan tâm tới làm văn nghị luận nói chung và lập luận trong văn nghị luận nói riêng Tiêu biểu có các công trình của các tác giả: Lê A, Đình Cao, Đỗ Hữu Châu, Phan Trọng Luận, Nguyễn Quang Ninh, Hà Thúc Hoan,
Trang 7Nguyễn Quốc Siêu,… Ngoài đưa ra hệ thống lí thuyết văn nghị luận, lập luận trong văn nghị luận, các tác giả đã đi sâu vào quy trình, kĩ năng thực hành làm văn nghị luận
1.3 Tình hình nghiên cứu về dạy học TTLL và kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT
1.3.1 Ở nước ngoài
Các TTLL như giải thích, phân tích, chứng minh, so sánh, bác bỏ, bình luận ít nhiều được giới thiệu gắn với mục đích hướng dẫn tổ chức nội dung bài luận (Alice Oshima, Ann Hougue) Các nhà nghiên cứu Trung Quốc đưa ra một số kiểu lập luận,
có nhiều gợi ý liên quan đến các TTLL như chứng minh, so sánh, phân tích và đặc biệt là bác bỏ Trong các chủ đề bài học về văn nghị luận trong SGK Ngữ văn phổ thông ở Mỹ, ngoài việc chia văn bản nghị luận thành 5 kiểu, SGK còn viết rõ yêu cầu
về quy chuẩn cho mỗi kiểu nghị luận nói trên gắn với mỗi TTLL nhất định Việc kết hợp các TTLL không được phát biểu cụ thể, song cũng có được đề cập đến
1.3.2 Ở Việt Nam
Các nhà nghiên cứu trong nước nghiên cứu rất kỹ về các TTLL giải thích, phân tích, chứng minh, so sánh, bác bỏ, bình luận, từ việc đưa ra khái niệm, đặc điểm, yêu cầu, cách thức thực hiện từng thao tác, đồng thời khẳng định vai trò của các TTLL trong làm văn nghị luận Đóng góp lớn nhất là công trình SGK Ngữ văn THSC, THPT nội dung về Làm văn Vấn đề được quan tâm là việc rèn luyện các TTLL (với
tư cách là các thao tác riêng lẻ) Việc rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL mặc dù có được đề cập đến song chưa được chú trọng đúng mức, chưa giới thiệu một cách thỏa đáng phương pháp hình thành và rèn luyện kĩ năng này cho HS
Tiểu kết chương 1
Các nhà nghiên cứu giáo dục rất quan tâm đến vấn đề rèn luyện kĩ năng trong dạy học nói chung, kĩ năng Làm văn nói riêng Bàn về văn nghị luận, lập luận khi tạo lập văn bản nghị luận, hầu hết các công trình nghiên cứu điều ít nhiều nhắc tới các TTLL như phân tích, chứng minh, bình luận, bác bỏ Mặc dù các nhà nghiên cứu đều nhận thấy và khẳng định vai trò quan trọng của việc kết hợp các TTLL trong một đoạn, bài văn nghị luận, song việc rèn luyện kĩ năng này chưa được chú trọng đúng mức Dựa trên những thành tựu nghiên cứu đã đạt được, Luận án tiếp tục nghiên cứu, làm rõ hơn các vấn đề lí luận liên quan đến việc sử dụng kết hợp các TTLL và đề xuất quy trình, biện pháp cơ bản nhằm rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong bài văn nghị luận cho HS THPT một cách toàn diện và triệt để hơn
Trang 8CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC
RÈN LUYỆN KĨ NĂNG KẾT HỢP CÁC THAO TÁC LẬP LUẬN
TRONG LÀM VĂN NGHỊ LUẬN CHO HỌC SINH THPT
2.1 Cơ sở lí luận
2.1.1 Khái quát về văn nghị luận
2.1.1.1 Văn nghị luận được tạo lập với lập luận chặt chẽ và hướng đến mục đích thuyết phục người đọc
“Văn nghị luận là loại văn trong đó người viết đưa ra những lý lẽ, dẫn chứng về một vấn đề nào đó và thông qua cách thức bàn luận mà làm cho người đọc hiểu, tin
và tán đồng những ý kiến của mình và hành động theo những điều mà mình đề xuất” (Lê A, Đình Cao, tr137) Đích của văn nghị luận là thuyết phục, vậy nên văn nghị luận không chỉ cần có ý mà phải cần có lý Người viết văn nghị luận đưa ra các lý lẽ, dẫn chứng và vận dụng cách thức luận chứng phù hợp để dẫn dắt người đọc đến kết luận, tức tán đồng với quan điểm, sự đánh giá của người viết Văn nghị luận đòi hỏi tính thuyết phục cao Mối quan hệ giữa lập luận chặt chẽ, tư duy logic và sức thuyết phục cao tạo nên giá trị riêng của văn bản nghị luận
2.1.1.2 Luận điểm, luận cứ và lập luận là những yếu tố không thể thiếu trong văn nghị luận; trong đó, lập luận được xem là “xương sống” của bài nghị luận
Giá trị của văn bản nghị luận được đánh giá dựa vào ý nghĩa của văn bản thông qua các yếu tố: luận điểm, luận cứ, lập luận Luận điểm là những ý kiến thể hiện tư
tưởng, quan điểm trong bài văn nghị luận Luận cứ là những lý lẽ, dẫn chứng làm cơ
sở cho luận điểm, dẫn đến luận điểm như là kết luận của lý lẽ và dẫn chứng đó Lập luận là quá trình và cách thức nghị luận trong làm văn nghị luận “Lập luận là đưa ra những lý lẽ, dẫn chứng một cách đầy đủ, chặt chẽ, nhất quán và đáng tin cậy nhằm dẫn dắt người đọc, người nghe đến với một kết luận hoặc chấp nhận một kết luận nào đấy mà người viết, người nói muốn đạt tới” (Nguyễn Quang Ninh, tr10-11) Lập luận
có vai trò rất quan trọng trong văn nghị luận Nó không chỉ là một câu, một đoạn mà
là hành động được thực hiện trong toàn bộ văn bản Vì thế, lập luận được xem như
“xương sống” của toàn bộ nội dung văn bản, là một trong những căn cứ để đánh giá giá trị của bài văn nghị luận
2.1.1.3 NLVH và NLXH là hai dạng văn bản nghị luận cơ bản
Văn bản nghị luận được chia làm hai loại: NLXH và NLVH Trong NLXH được chia làm: nghị luận về một vấn đề xã hội và nghị luận về một tư tưởng đạo lý Trong NLVH cũng được chia thành những kiểu như: nghị luận về một bài thơ hoặc đoạn thơ, nghị luận về một tác phẩm hoặc đoạn trích văn xuôi, nghị luận về một ý kiến bàn
về văn học Mỗi kiểu bài thường được áp dụng nhiều thao tác nghị luận khác nhau
Trang 9Việc phân chia NLVH và NLXH giúp HS xác định được đặc trưng, yêu cầu, cách lập luận và sử dụng kết hợp các TTLL phù hợp để đạt hiệu quả
2.1.2 TTLL và yêu cầu kết hợp các TTLL trong văn nghị luận
2.1.2.1 TTLL được sử dụng để tiến hành một hành động lập luận
Trong văn nghị luận, để lập luận, người viết phải sử dụng các TTLL TTLL là các bước tiến hành lập luận nhằm trình bày hệ thống lý lẽ và luận chứng của mình một cách chặt chẽ, rành mạch theo một trình tự hợp lý, đúng với quy luật logic Đặc điểm của các thao tác này là người viết sử dụng ngôn ngữ theo một dụng ý nhất định
để nêu sự thực, trình bày lý lẽ và đánh giá sự đúng - sai, đưa ra các phán đoán, nêu ra các kiến giải, phát biểu ý kiến, biểu hiện rõ lập trường, quan điểm của bản thân Để lập luận, người viết thường sử dụng các TTLL cơ bản sau: giải thích, chứng minh, phân tích, so sánh, bác bỏ, bình luận Mỗi thao tác có vai trò, vị trí nhất định đối với quá trình lập luận trong văn nghị luận
2.1.2.2 Kết hợp các TTLL là yêu cầu tất yếu trong quá trình làm văn nghị luận
Kết hợp các TTLL trong bài văn nghị luận hướng đến lập luận chặt chẽ, giàu sức thuyết phục Tùy theo yêu cầu đề bài, từ logic của vấn đề nghị luận và dụng ý của mình, người viết có thể chọn kết hợp TTLL nào với TTLL nào Tuy nhiên, trong kết hợp, sẽ có một TTLL có vai trò chủ đạo, các TTLL còn lại đóng vai trò bổ trợ
- TTLL phân tích có thể được triển khai chủ đạo khi vấn đề nghị luận đặt ra yêu cầu làm rõ đặc điểm về nội dung, hình thức, cấu trúc và các mối quan hệ của đối tượng nghị luận TTLL phân tích có thể kết hợp với các TTLL: giải thích, chứng minh, so sánh, bác bỏ, bình luận
- TTLL bác bỏ được sử dụng làm TTLL chính khi người nghị luận muốn khẳng định ý kiến đúng, bác bỏ quan điểm sai trái TTLL bác bỏ có thể kết hợp với: giải thích, phân tích, chứng minh, so sánh, bình luận
- TTLL giải thích là TTLL chính khi muốn người đọc hiểu rõ, hiểu đúng vấn đề nghị luận nhằm nâng cao nhận thức, bồi dưỡng tình cảm, người nghị luận bằng việc dùng lý lẽ để giảng giải, cắt nghĩa vấn đề; thường được kết hợp với phân tích, chứng minh và bình luận
- TTLL so sánh được sử dụng làm TTLL chính khi người viết muốn làm sáng tỏ đối tượng đang nghiên cứu trong tương quan với đối tượng khác; có thể kết hợp với TTLL phân tích, bình luận
- TTLL chứng minh có thể kết hợp với phân tích, giải thích để khẳng định rõ hơn về đối tượng; kết hợp với so sánh, bác bỏ để khẳng định tính đúng sai của nội dung nghị luận
- TTLL bình luận có lợi thế hơn cả, với đặc trưng là dạng lập luận mang tính khái quát, bình luận là TTLL có vị trí tự do, có thể có mặt mọi nơi, được sử dụng khi nghị bàn, có thể kết hợp với tất cả các TTLL khác
Trang 102.1.3 Việc rèn luyện kĩ năng cho HS trong dạy học làm văn nghị luận
2.1.3.1 Kĩ năng và việc hình thành kĩ năng trong dạy học hướng đến phát triển năng lực của người học
Kĩ năng là khả năng vận dụng những kiến thức nhận được trong một lĩnh vực nào đó vào thực tế Việc hình thành kĩ năng trải qua hai giai đoạn: hình thành khả năng thực hiện hành động và rèn luyện khả năng đó thành năng lực riêng của mỗi cá nhân Trong quá trình dạy học, để có kĩ năng, chủ thể phải thực hiện các hoạt động theo trình tự vận động hợp quy luật của nó Trong quá trình này, GV tìm cách tổ chức, hướng dẫn HS đi từ cái chưa biết, chưa có tới những nội dung mà các em biết
và biến những kiến thức ấy thành sử dụng kĩ năng, kĩ xảo cho riêng mình, từ đó hình thành, bồi dưỡng nhân cách cho HS
2.1.3.2 Kĩ năng kết hợp các TTLL là kĩ năng quan trọng cần rèn luyện cho HS trong dạy học làm văn nghị luận
Đối với làm văn nghị luận, ngoài các kĩ năng chung cho nội dung làm văn thường được đề cập đến như phân tích đề, lập dàn ý, diễn đạt… HS cần được rèn luyện kĩ năng đặc thù của làm văn nghị luận là kĩ năng sử dụng các TTLL, đặc biệt là rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL để quá trình lập luận đạt hiệu quả tối ưu Kĩ năng kết hợp các TTLL là khả năng vận dụng kết hợp các TTLL vào trong bài văn nghị luận cụ thể, trong đó, các TTLL có mối quan hệ gắn bó với nhau để bổ sung, hỗ trợ nhau, tạo ra hiệu quả của lập luận Xuất phát từ mục đích viết văn bản nghị luận, nội dung nghị luận, từ quan điểm, cá tính của người viết, nhằm hướng đến sự thuyết phục người đọc, người viết sẽ quyết định việc kết hợp các TTLL trong bài nghị luận của mình Việc kết hợp các TTLL cần tuân theo một trình tự hợp lý (1) Xác định rõ luận điểm chính; (2) Lựa chọn các TTLL để tổ chức lập luận; xác định TTLL chủ đạo, TTLL bổ trợ; (3) Kết hợp các TTLL một cách hợp lý để làm rõ nội dung nghị luận (thời điểm kết hợp, vị trí kết hợp và các kiểu kết hợp) Luận án cũng đã xây dựng mô hình kết hợp các TTLL để thực hành rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong văn nghị luận
2.2 Cơ sở thực tiễn
2.2.1 Phân tích chương trình và tài liệu dạy học về làm văn nghị luận và các TTLL trong làm văn nghị luận ở THPT
2.2.1.1 Khảo sát Chương trình và Sách giáo khoa Ngữ văn THPT
Chương trình, SGK được chúng tôi sử dụng, nghiên cứu làm cơ sở để đề xuất biện pháp rèn luyện kết hợp các TTLL trong văn nghị luận cho HS là Chương trình giáo dục phổ thông môn Ngữ văn 2018 và bộ SGK Ngữ văn lớp 10, 11, 12 của Bộ
GD - ĐT, do GS Phan Trọng Luận (tổng chủ biên)
Trang 112.2.1.2 Nhận xét chung
Ở THPT có sự kế thừa và nâng cao các kiến thức làm văn THCS Phần làm văn
nghị luận ở THPT được chú trọng theo từng cấp độ Ở lớp 10, HS được hoàn thiện những hiểu biết về văn bản nghị luận nói chung Lớp 11, HS được học bốn TTLL lớn
trong văn nghị luận (phân tích, so sánh, bác bỏ, bình luận), bước đầu luyện tập kết
hợp các TTLL Lớp 12, HS được rèn luyện các kĩ năng làm văn nghị luận, thực hành
luyện tập kết hợp các TTLL trong văn nghị luận và tạo lập văn bản hoàn chỉnh Bên cạnh những giờ học lí thuyết, thậm chí ngay cả trong giờ học lí thuyết, HS được làm quen với hệ thống BT theo từng cấp độ với 3 dạng BT cơ bản: BT nhận diện, BT vận dụng, BT chữa lỗi Hệ thống BT này vừa củng cố kiến thức, vừa luyện tập thực hành Tuy nhiên, SGK chưa giới thiệu dạng BT chữa lỗi khi sử dụng kết hợp các TTLL Ở các tiết luyện tập vận dụng kết hợp các TTLL, BT chưa thật phong phú, cứ liệu để xây dựng BT chưa thật đặc sắc
2.2.2 Thực trạng dạy và học kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận ở THPT
2.2.2.1 Mục đích, nội dung, đối tượng và phương pháp khảo sát
Mục đích khảo sát: Nhằm đánh giá những ưu điểm và hạn chế, những thuận lợi
và khó khăn của việc rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong bài văn nghị luận cho
HS THPT
Nội dung khảo sát: Tình hình dạy học các bài lí thuyết và thực hành sử dụng kết
hợp các TTLL trong bài văn nghị luận ở lớp 11, 12 và khả năng sử dụng kết hợp các TTLL trong bài nghị luận của HS THPT
Đối tượng khảo sát: GV Ngữ văn và HS ở một số trường THPT trên địa bàn các
tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị, Đà Nẵng, Quảng Nam
Phương pháp khảo sát: Phân tích chương trình, nội dung các tài liệu giáo khoa
và tài liệu tham khảo phục vụ dạy học về nội dung các TTLL và kết hợp các TTLL trong văn nghị luận; sử dụng các phiếu thăm dò ý kiến GV và HS; dự giờ và đánh giá một số tiết dạy của GV; đánh giá một số bài văn nghị luận của HS THPT
sơ lược theo hướng cung cấp kiến thức rồi cho HS luyện tập Rất ít số GV được dự giờ và khảo sát giáo án đưa ra được quy trình rèn luyện kĩ năng sử dụng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS Hệ thống BT chưa có sự sáng tạo, chủ yếu là những BT trong SGK
Trang 12Khả năng sử dụng kết hợp các TTLL trong bài văn nghị luận của HS THPT:
Hầu hết HS được khảo sát đều nhận thức được vai trò quan trọng của việc rèn luyện kết hợp các TTLL trong bài văn nghị luận Những TTLL như phân tích, bình luận, so sánh thường được các em sử dụng kết hợp trong bài làm văn nghị luận Tuy nhiên, kĩ năng vận dụng kết hợp các TTLL của HS vẫn còn nhiều hạn chế, nhiều em không có khả năng phát hiện các TTLL đã được sử dụng kết hợp trong bài văn nghị luận của mình; việc kết hợp các TTLL trong bài văn nghị luận theo các em là khó (52,24%),
cá biệt có gần 4% cho rằng mình không thể làm được Thực tế là đã có gần 50% số bài làm của HS chỉ đạt ở mức trung bình và yếu - kém Trong đó, nếu khả năng sử dụng các TTLL riêng lẻ khi tổ chức lập luận được đánh giá ở mức tốt, khá là trên 60%, thì khả năng sử dụng kết hợp các TTLL trong bài văn nghị luận ở mức tốt, khá chỉ có khoảng 40% Số HS mắc lỗi khi kết hợp các TTLL trong bài văn nghị luận ở mức khá cao (gần 74%) Có thể nhận thấy HS chưa chú ý tới việc vận dụng kết hợp các TTLL để tổ chức lập luận
Tiểu kết chương 2
Văn nghị luận là sản phẩm của tư duy logic Lập luận chính là yếu tố cơ bản, là
“xương sống” của văn nghị luận Để sắp xếp các yếu tố của lập luận theo trình tự và yêu cầu nhằm đạt được những mục đích riêng khi thực hiện hoạt động nghị luận, người làm văn nghị luận phải thực hiện các TTLL Ở nhà trường, HS được học sáu TTLL: giải thích, phân tích, chứng minh, so sánh, bác bỏ, bình luận; rèn luyện kĩ năng sử dụng các TTLL này, kĩ năng kết hợp các TTLL trong một bài văn nghị luận Một trong những vấn đề đặt ra qua khảo sát của chúng tôi là năng lực thực hành các TTLL và kết hợp các TTLL trong văn nghị luận của HS lớp 11, 12 chưa tốt Các em chủ yếu nắm lí thuyết các TTLL và nhận diện một số TTLL đơn giản, chưa có kĩ
năng kết hợp các TTLL một cách linh hoạt, chặt chẽ Bên cạnh đó, mặc dù SGK Ngữ văn 11, 12 đã có những tiết dạy thực hành luyện tập kết hợp các TTLL trong văn nghị
luận, BT đưa ra trong mỗi bài học có chất lượng, song chưa mang tính hệ thống Việc thực hành, hình thành các kĩ năng kết hợp các TTLL cho HS chưa được coi trọng đúng mức Đặc biệt, chưa có một quy trình hợp lý và hệ thống BT phong phú nhằm rèn luyện kĩ năng sử dụng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT
Trang 13CHƯƠNG 3 TỔ CHỨC RÈN LUYỆN KĨ NĂNG KẾT HỢP
CÁC THAO TÁC LẬP LUẬN TRONG LÀM VĂN NGHỊ LUẬN
3.1.2 Đảm bảo rèn luyện theo quy trình viết văn nghị luận và tôn trọng quan điểm của người viết
Tạo lập văn bản theo một quá trình sẽ giúp HS phát triển năng lực viết văn nghị luận Khi dạy HS tạo lập văn bản dựa trên tiến trình, GV phải kích thích ý tưởng của
HS qua các giai đoạn trước, trong và sau khi viết, đồng thời tạo ra môi trường để các
HS tương tác lẫn nhau thông qua hình thức thảo luận nhóm Song song với đó, GV cần tôn trọng quá trình tư duy cũng như quan điểm, cá tính của HS trong tiến trình viết văn bản nghị luận
3.1.3 Đảm bảo phối hợp rèn luyện năng lực tư duy và năng lực lập luận cho HS THPT
Việc rèn luyện kết hợp các TTLL không chỉ là rèn năng lực lập luận mà còn phải rèn luyện các năng lực của tư duy Theo đó, khi rèn luyện kĩ năng lập luận cho
HS, đồng thời phải đảm bảo hướng tới những hành động cụ thể của tư duy (phân tích, chứng minh, khái quát, tổng hợp ) được HS sử dụng khi thực hành tạo lập văn bản nghị luận Vì thế, cần có những phương pháp rèn luyện lập luận gắn với tư duy như
BT phân tích, so sánh, khái quát, tổng hợp, giải thích
3.2 Điều kiện rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT
3.2.1 HS nắm vững cách sử dụng từng TTLL
Xét trong chương trình và thực tế dạy học nội dung Làm văn ở bậc phổ thông, trong điều kiện học tập bình thường và năng lực học tập đạt, HS cơ bản đã nắm vững mục đích, yêu cầu và cách sử dụng từng TTLL riêng lẻ Đây là điều kiện quan trọng
để tiến hành các bước rèn luyện kĩ năng kết hợp các TTLL trong làm văn nghị luận cho HS THPT