Tóm tắt Luận án Tiến sĩ Ngữ văn: Nghiên cứu văn bia tỉnh Nam Định

Tóm tắt Luận án Tiến sĩ Ngữ văn Nghiên cứu văn bia tỉnh Nam Định có mục đích hệ thống hóa và nêu lên những đặc điểm hình thức và giá trị nội dung của văn bia Hán Nôm tinh Nam Định. Từ đó, cung cấp những hiểu biết về mảnh đất, con người và truyền thống văn hóa của Nam Định, góp phần vào việc giáo dục truyền thống và hoạch định các chính sách phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục ở tỉnh Nam Định.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học PGS.TS Trịnh Khắc Mạnh

Phản biện 1: GS.TS Trần Nho Thìn

Trường Đại học KHXH & NV – ĐHQG Hà Nội

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Tuấn Cường

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Phản biện 3: PGS.TS Dương Tuấn Anh

Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án Tiến sĩ họp tại: Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

Vào hồi ngày tháng năm 2022

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Trung tâm Thông tin - Thư viện, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN

1 Trần Đại An (2020), “Giới thiệu văn bia huyện Mỹ Lộc tỉnh Nam

Định”, Tạp chí Hán Nôm, số 1

2 Trần Đại An (2020), “Giới thiệu văn bia có nội dung quai đê lấn

biển ở tỉnh Nam Định”, Tạp chí Hán Nôm, số 6

3 Trần Đại An (2021), “Giới thiệu văn bia có nội dung về tín ngưỡng

thờ Mẫu ở Nam Định”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc gia “Văn

học và Ngôn ngữ trong thế giới đương đại -Bản sắc và hội nhập”,

Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội Nhà xuất bản Giáo dục

MỞ ĐẦU

1 Lý do, tính cấp thiết chọn đề tài

Trong di sản thành văn, văn bia là một bộ phận quan trọng trong di sản Hán Nôm nói riêng và nền văn hóa thành văn nói chung Văn bia còn là đối tượng để nghiên cứu về các vấn đề lịch sử, kinh tế, giáo dục, văn hóa, tôn giáo tín ngưỡng… qua các giai đoạn phát triển của dân tộc Văn bia trên địa bàn tỉnh Nam Định đã được một số nhà nghiên cứu, các

cơ quan nghiên cứu quan tâm giới thiệu, nhưng các công trình mới dừng lại ở chỗ giới thiệu, dịch nghĩa một số văn bia, và chỉ là những bài viết riêng lẻ về một vài văn bia đăng trên các báo và tạp chí khoa học, chưa có một công trình nào thống kê và khai thác nội dung văn bia tỉnh Nam Định một cách đầy đủ và có hệ thống Với nguồn tư liệu văn bia phong phú hiện có, chúng tôi thống kê được 2.155 văn bia Hán Nôm trên địa bàn tỉnh Nam Định, kéo dài hàng nghìn năm, đa dạng về loại hình, phong phú về nội dung đã phản ánh rõ nét nhất về lịch sử hình thành và phát triển của địa phương, tình hình kinh tế, văn hóa, giáo dục

và tôn giáo tín ngưỡng, phong tục tập quán trong đời sống xã hội Đặc biệt, nơi đây ghi nhận những dấu tích của những thời kỳ huy hoàng của các triều đại phong kiến, là nơi sinh thành các vua triều đại nhà Trần (một triều đại nổi tiếng bậc nhất thời phong kiến) với những chiến công hiển hách, ba lần chiến thắng giặc Nguyên - Mông Văn bia là những cứ liệu khá chính xác để tìm hiểu về quá trình vận động, nét đặc trưng văn hóa địa phương, góp phần không nhỏ vào việc bổ sung các dữ liệu chính

sử Là người quê hương Nam Định, được học tập chuyên ngành Hán

Nôm, yêu thích văn bia tỉnh Nam Định, nên NCS chọn đề tài Nghiên

cứu văn bia tỉnh Nam Định làm đề tài luận án Tiến sĩ Ngữ văn chuyên

ngành Hán Nôm

2 Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

2.1 Cơ sở lý thuyết

Trước hết, luận án dựa trên cơ sở quan điểm và đượng lối của Đảng

và Nhà nước về văn hóa văn nghệ, nhất là trong việc sưu tầm, bảo tồn, nghiên cứu, khai thác và phát huy vốn di sản Hán Nôm

Tiếp đó là, áp dụng lý thuyết Minh văn học (Ephigraphy), một lý thuyết hướng tới sự thống kê, giải thích, cắt nghĩa làm nổi bật tính hệ thống về quá trình hình thành, phát triển của văn bia tỉnh Nam Định theo thời gian và không gian; từ đó khai thác giá trị thông tin văn bản trong nghiên cứu các lĩnh vực của đời sống văn hóa xã hội tỉnh Nam Định truyền thống, trong hệ giá trị của di sản Hán Nôm Việt Nam trong nền văn hóa dân tộc

2.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu luận án, chúng tôi sẽ vận dụng một số phương pháp nghiên cứu cơ bản sau:

- Phương pháp văn bản học: khảo sát, làm rõ thực trạng các thác bản văn bia tỉnh Nam Định để xác định được những văn bản văn bia đáng tin cậy (thiện bản), làm cơ sở cho việc nghiên cứu

- Phương pháp định lượng: thống kê, phân loại nêu lên đặc điểm thác bản văn bia tỉnh Nam Định để lựa chọn những đơn vị văn bia phù hợp với đối tượng nghiên cứu

- Phương pháp phiên dịch học: được sử dụng để biên dịch, giải nghĩa, minh giải sâu văn bản và là cơ sở tư liệu cho quá trình phân tích

và nghiên cứu

- Nghiên cứu liên ngành: khai thác giá trị nội dung về kinh tế, văn hóa, giáo dục, tôn giáo tín ngưỡng, phong tục tập quán, v.v trong đời sống xã hội địa phương thời trung đại qua văn bia tỉnh Nam Định

- Khảo sát điền dã: NCS sẽ tiến hành khảo sát điền dã để đối chiếu giữa thác bản và văn bia hiện vật

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của luận án là 2.155 văn bia (trong đó 2.151 thác bản văn bia Hán Nôm tỉnh Nam Định hiện đang lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm (VNCHN) và 04 văn bia do NCS đi thực tế sưu tầm tại địa phương)

- Phạm vi nghiên cứu: Hệ thống hóa tư liệu văn bia tỉnh Nam Định, với 2.155 văn bia, lập danh mục văn bia nêu phân bố các văn bia theo thời gian, không gian và theo loại hình di tích; từ đó nêu lên đặc điểm, giá trị nội dung văn bia Nam Định

- Phạm vi tư liệu là 2.151 thác bản rập văn bia tỉnh Nam Định hiện đang lưu giữ tại VNCHN và 4 văn bia hiện vật ở tỉnh Nam Định, cùng các tư liệu tham khảo khác liên quan đến nội dung luận án

4 Mục đích nghiên cứu

Hệ thống hóa và nêu lên những đặc điểm hình thức và giá trị nội dung của văn bia Hán Nôm tinh Nam Định Từ đó, cung cấp những hiểu biết về mảnh đất, con người và truyền thống văn hóa của Nam Định, góp phần vào việc giáo dục truyền thống và hoạch định các chính sách phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục ở tỉnh Nam Định

5 Đóng góp mới của luận án

- Với số lượng 2.155 văn bia, lần đầu tiên tư liệu văn bia Hán Nôm tỉnh Nam Định được tập hợp, thống kê, định lượng đầy đủ Cung cấp một nguồn thông tin, tư liệu phong phú, hữu ích để các ngành liên quan hoạch định phương án, kế hoạch bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn bia tỉnh Nam Định trong thời gian tới

- Văn bia tỉnh Nam Định được phân tích, đánh giá tổng hợp, phân loại theo các tiêu chí khoa học chuyên ngành Bi ký học trên các bình diện: thời gian (triều đại), không gian (huyện, thành phố) và loại hình di tích, nêu lên đặc điểm phân bố văn bia tỉnh Nam Định

- Giới thiệu hình thức văn bản văn bia, tìm hiểu đặc điểm văn tự của văn bia, phân tích đội ngũ tạo tác văn bia; từ đó nêu lên những đặc điểm cơ bản của văn bản văn bia tỉnh Nam Định so với một số địa phương khác

- Nghiên cứu các giá trị nội dung văn bia tỉnh Nam Định trên các lĩnh vực: lịch sử, địa lý, kinh tế, văn hóa, giáo dục, tôn giáo tín ngưỡng, phong tục tập quán, v.v… Làm sáng tỏ các giá trị truyền thống trong lịch

sử xây dựng và phát triển vùng đất Nam Định

- Tuyển dịch và giới thiệu toàn văn 10 văn bia tỉnh Nam Định

6 Ý nghĩa khoa học của luận án

Luận án đã hệ thống hóa văn bia tỉnh Nam Định từ thế kỷ XII đến thế kỉ

XX, đem đến cho mọi người cái nhìn tổng quan về đặc điểm hình thành và phát triển hệ thống trên địa bàn tỉnh Nam Định hiện nay

Qua việc nghiên cứu phân tích đánh giá nội dung văn bia Nam Định, luận án nêu hệ giá trị của văn bia tỉnh Nam Định; góp phần nghiên cứu lịch sử, địa lý, kinh tế xã hội, văn hóa, tín ngưỡng tôn giáo trong quá khứ của tỉnh Nam Định

Văn bia Nam Định là tư liệu di sản văn hóa cần được bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử của nó trong đời sống văn hóa hiện nay, trong thời kỳ hội nhập quốc tế và phát triển bền vững Từ đó đề xuất những biện pháp

có hiệu quả về sưu tầm, bảo tồn và phát huy giá trị di sản Hán Nôm Nam Định

7 Cấu trúc của luận án:

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, luận án sẽ chia làm 4 chương với các nội dung được xác định chủ yếu được nghiên cứu như sau:

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chương 2: Khảo sát văn bia tỉnh Nam Định

Chương 3: Giá trị tư liệu văn bia tỉnh Nam Định trong nghiên cứu

lịch sử và kinh tế

Chương 4: Giá trị tư liệu văn bia tỉnh Nam Định trong nghiên cứu

văn hóa, giáo dục và tôn giáo tín ngưỡng

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

Việc nghiên cứu văn bia Việt Nam nói chung, nghiên cứu văn bia theo từng vùng miền nói riêng,… đã đạt nhiều thành tựu đáng ghi nhận Trong chương tổng quan này, chúng tôi tiến hành hệ thống hóa các công trình khoa học liên quan trực tiếp đến đề tài Qua đó, đưa ra các phân tích, đánh giá và nêu rõ những thành công và mức độ thành công của các công trình đi trước trong việc giải quyết các vấn đề liên quan đến đề tài luận án và các vấn đề cần được giải quyết trong luận án Chương này chúng tôi trình bày làm rõ tình hình nghiên cứu liên quan

tới đề tài luận án với những nội dung: một là tìm hiểu các khái niệm về nguồn gốc hình thành văn bia và các giới thuyết liên quan; hai là tìm hiểu về tình hình nghiên cứu văn bia Việt Nam; ba là tìm hiểu tình hình, nghiên cứu, bảo tồn văn bia tỉnh Nam Định; bốn là xác định

hướng nghiên cứu của đề tài

1.1 Khái niệm và giới thuyết

1.1.1 Khái niệm

Bi (碑) là những phiến đá dựng ở trong cung để đánh dấu ánh nắng

mặt trời, hay những phiến đá dựng ở giữa sân tông miếu để buộc con vật cúng tế hoặc những phiến đá dùng để mai táng người chết hay trên phiên đá có ghi công đức của vua chúa hoặc cha mẹ mình Bắt đầu từ nhà Hán trở về sau này người ta mới khắc chữ lên mặt phiến đá, nội dung ghi trên phiến đá gọi là văn bia

Thác bản văn bia là bản được in rập từ những tấm bia đá hiện vật ở các địa phương Khi các thác bản được nhập vào kho và lên ký hiệu thư viện, mỗi kí hiệu của thác bản văn bia là một mặt của tấm bia đá được in rập về

Văn bia Nam Định là văn bia viết bằng chữ Hán và chữ Nôm, được

giới hạn bởi địa danh tỉnh Nam Định hiện nay; có nội dung phản ánh về lịch sử, địa lý, văn hóa, giáo dục, kinh tế, tôn giáo tín ngưỡng và phong

tục tập quán, v.v của con người và vùng đất Nam Định; không phân

biệt không gian và thời gian, cũng như chủ thể sáng tạo văn bia

1.1.2 Giới thuyết về địa giới hành tỉnh Nam Định

Luận án lấy đơn vị hành chính tỉnh Nam Định hiện nay (2020) làm không gian nghiên cứu bao gồm: 01 thành phố và 9 huyện bao gồm: thành phố Nam Đinh; huyện Giao Thủy, Hải Hậu, Mỹ Lộc, Nam Trực, Nghĩa Hưng, Trực Ninh, Vụ Bản, Xuân Trường, Ý Yên

1.2 Tình hình nghiên cứu văn bia Việt Nam

1.2.1 Tư liệu Hán Nôm ghi chép về văn bia Việt Nam

Văn bản ghi chép những thông tin sớm nhất về văn bia Việt Nam,

luận án giới thiệu các tác phẩm Thiền uyển tập anh 禪苑集英; Đại Việt

sử ký toàn thư 大越史記全書 (quyển VII, kỉ nhà Trần); Hoàng Việt văn tuyển 皇越文選; Lê triều lịch khoa Tiến sĩ đề danh bi ký 黎朝歷科進士

題名碑記

1.2.2 Các bộ sách thư mục văn bia Việt Nam

Giới thiệu các bộ sách công cụ giành riêng cho tư liệu văn bia

1.2.3 Các tuyển tập phiên dịch văn bia Việt Nam

Giới thiệu các tuyển tập phiên dịch văn bia Việt Nam

1.2.4 Các công trình nghiên cứu về văn bia Việt Nam

Chúng tôi phân chia các công trình nghiên cứu về văn bia Việt Nam trong thời gian vừa qua thành các mảng lớn: Các công trình nghiên cứu lý luận Các công trình nghiên cứu giá trị nội dung của văn bia theo chủ đề Các công trình nghiên cứu văn bia theo địa phương Các công trình nghiên cứu văn bia theo thời đại Các công trình nghiên cứu văn bia về văn tự

1.3 Tình hình sưu tầm, biên dịch, nghiên cứu, bảo tồn văn bia tỉnh Nam Định

1.3.1 Tình hình sưu tầm văn bia tỉnh Nam Định

Trong những năm đầu thế kỉ XX đến những năm cuối thế kỉ XX đã tổ chức hai đợt sưu tầm in rập và thời gian sưu tâm in rập cánh nhau khá xa Đợt 1: Viện Viễn Đông Bác Cổ (EFEO) đã tổ chức tiến hành sưu tầm thác bản Hán Nôm tại 36 tỉnh trong phạm vi cả nước với số lượng 11.651 đơn vị

văn khắc với 20.980 mặt thác bản, trong đó thác bản văn bia tỉnh Nam Định là

561 đơn vị Chúng tôi đã tiến hành đối chiếu có 07 thác bản in hai lần Đợt 2: VNCHN đã tổ chức tiến hành in rập lại trên nhiều địa phương trên cả nước Kết quả thu được khoảng hơn 70.000 mặt thác bản, trong đó tại tỉnh Nam Định là 1.785 đơn vị thác bản Căn cứ theo số liệu của hai đợt

in rập chúng tôi đã tiến hành khảo sát và đối chiếu nhận thấy có nhiều kí hiệu thác bản văn bia trùng nhau cụ thể như sau: thác bản văn bia EFEO trùng với thác bản do VNCHN sưu tầm in rập là 195 đơn vị thác bản bia Như vậy, từ số liệu bảng thống kê số lượng thác bản văn bia ở trên là

cơ sở xác định số liệu thông qua hai đợt in rập, trong đó của EFFO là

561 văn bia (đã trừ 7 thác bản trùng in hai lần) VNCHN là 1.785 văn bia, NCS đi thực tế phát hiện thêm 4 bia không có kí hiệu của VNCHN tổng là 2.350 văn bia, đem trừ đi số đơn vị thác bản trùng là 195 đơn vị văn

bia, tổng số văn bia thực tế là 2.155 đơn vị văn bia

1.3.2 Tình hình giới thiệu và nghiên cứu văn bia tỉnh Nam Định

Văn bia tỉnh Nam Định đã sớm được các nhà nghiên cứu quan tâm ở các góc độ khác nhau, thông qua các cách tiếp cận khoa học như dịch thuật một

số văn bia phục vụ cho xếp hạng di tích của địa phương, thống kê số liệu

phục vụ cho các nhà nghiên cứu làm nguồn tài liệu khảo cứu như: Thơ văn

Lý - Trần, NXB KHXH, Hà Nội, (Tập 1, 1977; Tập 3, 1978; Tập 2,

Q.Thượng, 1988), Nam Định có 2 văn bia; Tuyển tập văn bia Lê sơ, xuất bản năm 2014, Nam Định có 1 bia; Văn bia thời Trần, xuất bản năm

2016, Nam Định có 2 bia; Chợ truyền thống Việt Nam qua tư liệu văn

bia, xuất bản năm 2021, Nam Định có 2 bia Ngoài ra còn các bài viết

đăng trên các tạp chí và Thông báo Hán Nôm học như: “Bước đầu tìm

hiểu văn bia ở một huyện thuộc đồng bằng Bắc Bộ” của Nguyễn Huy Thức (1987); “Bia lập trại Sĩ Lâm tại xã Nghĩa Lâm, huyện Nghĩa Hưng, tỉnh Nam Định do Tam Đăng Hoàng giáp Phạm Văn Nghị soạn” của tác giả Nguyễn Thị Bình (2003); “Giới thiệu văn bia huyện Mỹ Lộc tỉnh Nam

Định” của tác giả Trần Đại An (2020); “Giới thiệu văn bia có nội dung

quai đê lấn biển ở tỉnh Nam Định” của tác giả Trần Đại An (2020)

1.3.3 Một số nhận xét về tình hình biên dịch, nghiên cứu văn bia tỉnh Nam Định

- Văn bia trên địa bàn tỉnh Nam Định đã được nhiều nhà nghiên cứu, các

cơ quan nghiên cứu quan tâm giới thiệu, nhưng chưa có công trình nghiên cứu nào khai thác một cách có hệ thống và toàn diện văn bia tỉnh Nam Định Các công trình mới dừng lại ở chỗ sưu tầm, giới thiệu, dịch nghĩa một số văn bia, chưa đi sâu nghiên cứu phân loại văn bia theo tiêu chí nhất định; cũng chưa tìm hiểu thực trạng của các văn bia hiện còn ở các di tích

1.4 Định hướng nghiên cứu của luận án

- Trước hết, luận án hệ thống hóa văn bia tỉnh Nam Định theo các tiêu chí; tìm hiểu sự phân bố của chúng theo thời gian, không gian; từ

đó khai thác đặc điểm văn bản văn bia Nam Định về phân bố, đội ngũ tạo tác văn bia, văn tự, nghệ thuật trang trí bia,…

- Tìm hiểu giá trị nội dung văn bia trong nghiên cứu lịch sử, địa lý, kinh

tế tỉnh Nam Định Đặc biệt vùng đất Thiên Trường là kinh đô thứ hai dưới triều Trần, chúng tôi kỳ vọng qua văn bia có thể đem lại những tư liệu trong nghiên cứu dọng họ nói chung và dòng họ Trần Nam Định nói riêng

- Tìm hiểu về văn hóa, giáo dục, tôn giáo tín ngưỡng Nam Định qua văn bia, để làm rõ đời sống văn hóa tinh thần, các chính sách về giáo dục, khoa cử Bên cạnh đó, việc nghiên cứu văn bia chùa, đình, đền, miếu, các nơi thờ tự khác cũng sẽ góp phần làm sáng tỏ về đời sống tôn giáo tín ngưỡng đặc sắc của người dân trong chiều dài lịch sử xây dựng

và phát triển quê hương Nam Định

- Việc khai thác giá trị nội dung văn bia Nam Định, sẽ làm sáng tỏ, bổ khuyết cho một số vấn đề về văn hóa truyền thống của địa phương mà các công trình nghiên cứu đi trước chưa thực hiện được

Tiểu kết

Trong xã hội đương đại văn bia Hán Nôm càng thu hút được sự chú

ý của giới nghiên cứu khoa học, tập trung chủ yếu ở hai lĩnh vực sưu tầm và nghiên cứu khai thác giá trị nội dung

Văn bia trên địa bàn tỉnh Nam Định đã được số ít nhà nghiên cứu, các cơ quan nghiên cứu quan tâm giới thiệu; nhưng chưa có công trình

nghiên cứu nào khai thác một cách có hệ thống và toàn diện văn bia tỉnh Nam Định

Trong luận án này chúng tôi tiến hành hệ thống hóa toàn bộ số lượng văn bia tỉnh Nam Định với 2.155 đơn vị (2.151 thác bản và 04 văn bia hiện vật); phân tích đặc điểm văn bia theo không gian và thời gian; nghiên cứu giá trị nội dung của văn bia đối với lịch sử, địa lý, văn hóa, kinh tế xã hội, tôn giáo tín ngưỡng vùng đất Nam Định; phát huy giá trị của văn bia trong đời sống văn hóa đương đại, góp phần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc

CHƯƠNG 2 KHẢO SÁT VĂN BIA TỈNH NAM ĐỊNH

2.1 Tình hình phân bố văn bia tỉnh Nam Định

2.1.1 Phân bố theo thời gian

Qua khảo sát sự phân bố của 2.155 văn bia theo thời gian, chúng tôi thống kê được có 1469 văn bia có ghi niên đại, 571 văn bia không ghi niên đại, 97 văn bia ghi niên đại theo hàng Can - Chi, 01 văn bia ghi niên đại theo niên đại của Trung Quốc Để thể hiện rõ sự phân bố văn bia theo thời gian, chúng tôi lập bảng thống kê sự phân bố văn bia theo triều đại như sau:

Bảng 2.1: Bảng thống kê số lượng văn bia theo triều đại

STT Triều đại Số lượng văn bia Tỷ lệ

Lê từ năm 1533 Các năm sau đó bị coi là ngụy triều và đến năm 1677 thì mất hẳn

6 Thời Tây Sơn (1788 - 1802) 6 0.28%

7 Thời Nguyễn (1802 - 1945) 1.305 60.56%

2.1.2 Phân bố theo không gian

Qua khảo sát 2.155 văn bia được phân bố tại 10 đơn vị hành chính (01 thành phố và 9 huyện) của tỉnh Nam Định Dưới đây là bảng thống

kê số lượng văn bia tỉnh Nam Định được phân bố theo không gian đơn

vị hành chính như sau:

Bảng 2.2 : Bảng thống kê số lượng văn bia tỉnh Nam Định

lệ 20,14%, tuy nhiên trong số 434 văn bia của huyện Nam Trực trong đó

1 Thực tế nhà Lê Trung hưng tồn tại từ năm 1533 đến 1788, tổng cộng 256 năm