Luận văn thạc sỹ Đặc điểm truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy

Trongnhững cây bút truyện ngắn Việt Nam đương đại, nhà văn Đỗ Tiến Thụy xuất hiện vớinhững tác phẩm đặc sắc, xù xì, thô nhám như chính cuộc sống đời thường quanh ta,đặc biệt xoáy sâu vào

NGUYỄN THỊ PHƯƠNG HOA

ĐẶC ĐIỂM TRUYỆN NGẮN ĐỖ TIẾN THỤY

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS NGUYỄN ĐỨC HẠNH

Thái Nguyên - Năm 2022

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng cá nhân tôi Các kết quảđược nghiên cứu là trung thực, chưa được công bố trong bất kì công trình nào khác

Lạng Sơn, tháng 11 năm 2022

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Phương Hoa

LỜI CẢM ƠN

Tác giả luận văn xin trân trọng cảm ơn quý thầy cô Ban Giám hiệu, Ban lãnh đạoKhoa Sau đại học Trường Đại học Khoa học - Đại học Thái Nguyên; thầy cô giảng dạylớp Cao học K14 đã tạo mọi điều kiện để tác giả được học tập, nghiên cứu và hoàn thànhcông trình đào tạo Thạc sĩ chuyên ngành Văn học Việt Nam, khóa 2020 - 2022

Đặc biệt, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn ĐứcHạnh - đã luôn tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, dìu dắt, chỉ bảo tận tình, nghiêm khắc trongsuốt thời gian tác giả nghiên cứu và hoàn thiện luận văn

Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, người thân, bạn bè đã giúp đỡ, độngviên, tạo điều kiện để tác giả hoàn thành luận văn

Lạng Sơn, ngày 26 tháng 11 năm 2022

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Phương Hoa

MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN I LỜI CẢM ƠN II MỤC LỤC III

A MỞ ĐẦU 1

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 2

3.ĐỐI TƯỢNG VÀ MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 4

3.1 Đ ỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU 4 3.2 M ỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 4 4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU 5

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 5

6 ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN VĂN 6

7 CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN 6

B NỘI DUNG CỦA LUẬN VĂN 7

CHƯƠNG 1 7

TRUYỆN NGẮN ĐỖ TIẾN THỤY VÀ CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 7

1.1 NHÀ VĂN ĐỖ TIẾN THỤY VỚI NHỮNG TRUYỆN NGẮN ĐẶC SẮC 7

1.1.1 T IỂU SỬ NHÀ VĂN 7 1.1.2 Q UÁ TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN 8 1.1.3 Q UAN NIỆM SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN 10 1.1.4 T RUYỆN NGẮN Đ Ỗ T IẾN T HỤY TRONG BỘ PHẬN TRUYỆN NGẮN V IỆT N AM ĐƯƠNG ĐẠI 13 1.2 CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI 20

1.2.1 K HÁI NIỆM TRUYỆN NGẮN 20 1.2.2 Đ ẶC TRƯNG THỂ LOẠI TRUYỆN NGẮN 21 TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 23

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM VỀ NỘI DUNG TRUYỆN NGẮN 25

ĐỖ TIẾN THỤY 25

2.1 BỨC TRANH THIÊN NHIÊN TRONG TRUYỆN NGẮN ĐỖ TIẾN THỤY 25

2.1.1 V Ẻ ĐẸP THIÊN NHIÊN T ÂY N GUYÊN 25 2.1.2 V Ẻ ĐẸP THIÊN NHIÊN VÙNG TRUNG DU , ĐỒNG BẰNG B ẮC B Ộ 31 2.1.3 B ỨC TRANH THIÊN NHIÊN MANG MÀU SẮC TÂM TRẠNG 35 2.2 BỨC TRANH ĐỜI SỐNG XÃ HỘI TRONG TRUYỆN NGẮN ĐỖ TIẾN THỤY 39

2.2.1 Đ ỜI SỐNG NÔNG THÔN TRONG THỜI KÌ ĐỔI MỚI 39 2.2.2 Đ ỜI SỐNG NÔNG THÔN TRONG CƠN LỐC CỦA KINH TẾ THỊ TRƯỜNG 42 2.2.3 H IỆN THỰC CUỘC SỐNG NGƯỜI DÂN KHI RỜI LÀNG RA PHỐ 44 2.3 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI TRONG TRUYỆN NGẮN ĐỖ TIẾN THỤY 46

2.4 MỘT SỐ KIỂU LOẠI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN ĐỖ TIẾN THỤY 50

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 55 CHƯƠNG 3: MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM TRONG NGHỆ THUẬT TỰ SỰ CỦA TRUYỆN NGẮN ĐỖ TIẾN THỤY 57 3.1 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN ĐỖ TIẾN THỤY 57

3.2.THỜI GIAN TRONG TRUYỆN NGẮN ĐỖ TIẾN THỤY 65

3.3 NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU NGHỆ THUẬT TRONG TRUYỆN NGẮN ĐỖ TIẾN THỤY 71

C KẾT LUẬN 84 TÀI LIỆU THAM KHẢO 86 PHỤ LỤC 89

A MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Nhìn vào nền văn học Việt Nam đương đại có thể thấy, thể loại truyện ngắn

có sự phát triển mạnh mẽ về số lượng tác giả, tác phẩm, phong cách nghệ thuật và cónhững đóng góp lớn lao vào thành tựu chung của nền văn xuôi đương đại Trongnhững cây bút truyện ngắn Việt Nam đương đại, nhà văn Đỗ Tiến Thụy xuất hiện vớinhững tác phẩm đặc sắc, xù xì, thô nhám như chính cuộc sống đời thường quanh ta,đặc biệt xoáy sâu vào những vấn đề nhức nhối của đời sống xã hội, đã nhận đượcnhiều sự quan tâm của độc giả, những nhà nghiên cứu phê bình văn học Nhưng theotìm hiểu của chúng tôi đến thời điểm này, chưa có công trình nghiên cứu toàn diện hệthống, sâu sắc về đặc điểm truyện ngắn của Đỗ Tiến Thụy

1.2 Là thế hệ nhà văn thứ 4 của Tạp chí Văn nghệ Quân đội, anh viết nhiều thểloại như tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ và tản văn Trong đó truyện ngắn là một trongnhững thể loại ghi dấu ấn tên tuổi nhà văn trong văn xuôi Việt Nam đương đại Ngay

từ những tác phẩm đầu tay được đăng tải trên các báo, Đỗ Tiến Thụy đã tỏ ra là mộtcây bút giàu nội lực sáng tạo Đọc truyện ngắn của Đỗ Tiến Thụy, người đọc sẽ có mộtcái nhìn rõ ràng hơn, sâu sắc hơn về đề tài nông thôn và người nông dân thông qua sốphận nhân vật người nông dân tha hương Đó là những mảnh đời bất hạnh giữa dòngđời tất bật mưu sinh, những câu chuyện thật ám ảnh về thân phận những người laođộng phổ thông ở các khu công nghiệp, Sự tinh tế, sâu sắc, lột tả đến tận cùng bảnchất của vấn đề trong cách viết của nhà văn đã mang đến cho người đọc ấn tượng mạnh khóphai mỗi khi đọc tác phẩm Không chỉ viết về số phận người nông dân trong cuộc sống thahương, truyện ngắn của Đỗ Tiến Thụy còn vẽ lên bức tranh về cuộc sống, con người vớinhững gam màu tối sáng để miêu tả hiện thực ở những hoàn cảnh xã hội khác nhau Đó lànhững thay đổi đến đau đớn trong cơn lốc đô thị hóa Cơn lốc đó đã đẩy người nông dânvào những mâu thuẫn thế hệ, sự tha hóa của con người trước mặt trái của cơ chế thị trường,

họ sẵn sàng làm mọi việc táng tận lương tâm vì đồng tiền Nhưng đó còn là một niềm tinmãnh liệt vào tình người, những người dân quê dù có lúc không thắng nổi cám dỗ kim tiền,nhưng trong sâu thẳm ý thức nhân bản vẫn luôn trỗi dậy, để đến lúc thức tỉnh và trở lại,cùng vun đắp vẻ đẹp của giá trị văn hóa truyền thống

1.3 Hình tượng người lính cách mạng trong và sau chiến tranh là hình tượngnghệ thuật quen thuộc trong văn xuôi Việt Nam đương đại Nhưng với truyện ngắn của

mình, Đỗ Tiến Thụy đã có những khám phá mới cần được nghiên cứu, đánh giá để làm

rõ những đóng góp của nhà văn, cũng như cá tính sáng tạo độc đáo của tác giả Là nhàvăn mặc áo lính và đang sung sức trong cảm hứng sáng tạo, hành trình sáng tác củaanh còn nhiều hứa hẹn ở phía trước Việc nghiên cứu truyện ngắn của anh sẽ giúpchúng ta nhìn rõ hơn, đánh giá toàn diện hơn quá trình vận động thi pháp của truyệnngắn Việt Nam đương đại

1.5 Là giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn ở trường THPT, nghiên cứu về ĐỗTiến Thụy, chúng tôi sẽ có thêm tư liệu tham khảo bổ ích để làm giàu vốn tri thức vềvăn xuôi Việt Nam hiện đại nói chung, truyện ngắn Việt Nam đương đại nói riêng Vốntri thức ấy sẽ là nền tảng vững chắc, giúp chúng tôi giảng dạy tốt hơn phần Văn họcViệt Nam đương đại trong nhà trường

Với cốt truyện chắc, văn phong mạch lạc, ngôn ngữ nghệ thuật đặc sắc, cùngnghệ thuật miêu tả nội tâm tinh tế Truyến ngắn của Đỗ Tiến Thụy luôn cuốn hút độcgiả trên từng trang viết Với sức viết dồi dào và tình cảm sâu nặng của tác giả trên từngtrang văn viết về làng quê, viết về hình ảnh người nông dân và người lính cách mạng

đã mang đến cho độc giả mong muốn khám phá, tìm hiểu Từ những lí do trên, chúngtôi chọn đề tài: “Đặc điểm truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy”, mong muốn được khám phásâu hơn những giá trị nội dung và nghệ thuật trong truyện ngắn của anh, để một lầnnữa khẳng định đóng góp của nhà văn với nền văn học Việt Nam nói chung và vănxuôi Việt Nam đương đại nói riêng

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Qua tìm hiểu bước đầu chúng tôi thấy có khá nhiều bài báo, công trình nghiêncứu, luận văn, tìm hiểu và đánh giá về tiểu thuyết và truyện ngắn của Đỗ Tiến Thụy.Căn cứ vào kết quả tìm hiểu, chúng tôi tạm phân chia những công trình nghiên cứu ấythành các loại hình sau đây:

1 Những bài viết về tiểu thuyết và truyện ngắn của Đỗ Tiến Thụy

- Bài viết Nhà văn Đỗ Tiến Thụy: Tự “làm mịn” mình trong tiểu thuyết mới, tác

giả Đâu Dung đăng trên báo Công An Nhân dân số ra ngày 22 tháng 12 năm 2017

Trong bài báo này, tác giả tập trung làm rõ về quá trình viết tiểu thuyết Con chim

joong bay từ A đến Z để từ đó làm nổi bất sự “kén và kĩ” trong phong cách viết của nhà văn.

- Thủ pháp giấc mơ trong tiểu thuyết Màu rừng ruộng của Đỗ Tiến Thụy, tác

giả Trần Văn Hải đăng trên Tạp chí Khoa học trường Đại hoc Sư phạm thành phố Hồ

Chí Minh Tập 16, Số 2 (2019) Tại bài viết, tác giả Trần Văn Hải không chỉ lí giải rõ

từng biểu hiện cụ thể của thủ pháp giấc mơ trong tiểu thuyết Màu rừng rộng mà còn

khẳng định những đóng góp của thủ pháp này là rất quan trọng, góp phần tạo nênthành công cho tác giả với nghệ thuật tự sự ở cuốn tiểu thuyết đầu tay của mình

- Giọng điệu tự sự trong tiểu thuyết Đỗ Tiến Thụy, tác giả Trần Văn Hải đăng trên

Tạp chí Khoa học trường Đại học Sài Gòn, Số 63 (03/2019) Trong bài viết này, tác giảtập trung lí giải về giọng điệu triết luận, giọng giễu nhại và giọng trữ tình qua hai tiểu

thuyết mà nhà văn dồn nhiều tâm huyết trong đời văn của mình là tiểu thuyết Màu rừng

ruộng và tiểu thuyết Con chim joong bay từ A đến Z

- Lời văn nghệ thuật trong tiểu thuyết Đỗ Tiến Thụy nhìn từ diễn ngôn nghệ thuật,

tác giả Trần Văn Hải đăng trên Tạp chí Khoa học trường Đại hoc Văn hiến tập 6 số 5(7/2019) Ở bài viết tác giả chỉ rõ những biểu hiện cụ thể của lời văn nghệ thuật nhìn từgóc độ diễn ngôn nghệ thuật trong tiểu thuyết của Đỗ Tiến Thụy

- Nhân vật trong truyện ngắn Gió đồng se sắt của Nguyễn Hữu Hoàng in trên

Tạp chí Văn nghệ Quân đội số 565 và 566

Như vậy với 5 bài viết được liệt kê, có 4 bài viết tập trung nghiên cứu về thể

loại tiểu thuyết chỉ duy nhất có một bài viết về nhân vật trong truyện ngắn Gió đồng se

sắt, mà không phải là bài viết tìm hiểu sâu về kiểu nhân vật trong toàn bộ truyện ngắn

của nhà văn

2 Các luận văn nghiên cứu về Đỗ Tiến Thụy

- Luận văn Thạc sĩ Truyện ngắn các cây bút trẻ quân đội qua Nguyễn Thế

Hùng; Đỗ Tiến Thụy; Nguyễn Đình Tú, tác giả Đoàn Minh Tâm, (Trường Đại học Khoa

học Xã hội và Nhân văn - 2010) Trong luận văn này, tác giả Đoàn Minh Tâm đi nghiên cứu cảhai thể loại là tiểu thuyết và truyện ngắn nhưng không phải là nghiên cứu độc lập mà vấn đề

nghiên cứu đặt trong sự đối sánh với các nhà văn quân đội Nguyễn Thế Hùng, Nguyễn Đình

Tú để thấy rõ từng nét riêng độc đáo trong phong cách nghệ thuật của mỗi nhà văn

- Luận văn Thạc sĩ Tiểu thuyết về đề tài chiến tranh của ba nhà văn trẻ, tác giả

Nguyễn Bích Ngọc, (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 - 2013) Ở luận văn này, Nguyễn

Bích Ngọc đi sâu tìm hiểu ba tiểu thuyết: Màu rừng ruộng - Đỗ Tiến Thụy; Bên dòng

Sầu Diện - Nguyễn Đình Tú; Biển xanh màu lá - Nguyễn Xuân Thủy, từ đó làm nổi bật

đặc điểm tiếu thuyết và phong cách viết tiểu thuyết về đề tài chiến tranh của Đỗ TiếnThụy, khi đặt tác phẩm của anh bên cạnh những tác phẩm khác của hai nhà văn cùng

thế hệ

3 Bài viết đăng trên các trang thông tin điện tử

- Bài viết: Nhà văn Đỗ Tiến Thụy: Tôi cần khác tôi đi, đấy đã là sáng tạo , tác

giả Du Nguyên đăng trên báo Nhân dân cuối tuần 12/2007

- Bài viết Vết thương thành thị - Một góc khuất thời đô thị hóa, tác giả Xuân

Viên đăng trên báo Cần thơ online ngày 14 tháng 05 năm 2009

- Bài viết “Xa xót đồng quê”, tác giả Hà Thanh đăng trên báo Văn nghệ Quân

đội số 24 cuối tháng 9 năm 2002

- Bài viết: Đỗ Tiến Thụy: Khép lại quá trình A đến Z, tác giả Hồ Anh Thái đăng

trên báo Tiền phong số ra ngày 14/10/2017

- Bài viết: Nhà văn Đỗ Tiến Thụy: Hành trình từ A đến Y với văn chương, tác

giả Văn Thành Lê đăng trên báo Công an Nhân dân online 3/2018

Như vậy, trong quá trình tìm hiểu các bài viết, các công trình nghiên cứu vềnhững sáng tác của Đỗ Tiến Thụy, chúng tôi nhận thấy bước đầu đã có những công trìnhnghiên cứu công phu, hệ thống với nhiều hướng tiếp cận khác nhau về các tiểu thuyếtcủa anh Còn với thể loại truyện ngắn, mới chỉ có một vài bài viết, luận văn tiếp cận ởmột số phương diện, mà chưa có chưa có một công trình nghiên cứu nào tìm hiểu toàndiện về đặc điểm truyện ngắn của Đỗ Tiến Thụy Vì thế, chúng tôi chọn vấn đề này làm

đề tài nghiên cứu trong luận văn của mình Rải rác đây đó vẫn có ít nhiều ý kiến, quanđiểm đề cập đến vấn đề kể trên, và đó là những gợi dẫn quý báu cho chúng tôi trong quátrình thực hiện luận văn

3 Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Trong luận văn, tác giả tập trung nghiên cứu đặc điểm truyện ngắn Đỗ TiếnThụy trên hai phương diện nội dung và nghệ thuật Các tác phẩm nghiên cứu gồm: Tập

truyện Gió đồng se sắt, xuất bản năm 2005; Tập truyện Vết thương thành thị, xuất bản năm 2009; Tập truyện Người đàn bà đợi mưa, xuất bản năm 2010 và tuyển tập truyện ngắn Người trong núi, xuất bản năm 2020

3.2 Mục tiêu nghiên cứu

Căn cứ vào lịch sử vấn đề nghiên cứu đã nêu trên, trong tư liệu thu thập được

và khả năng của mình, chúng tôi xác định mục tiêu của đề tài là: Tìm hiểu, nghiên cứu

các truyện ngắn của Đỗ Tiến Thụy để khái quát lên những đặc điểm trong sáng tác củanhà văn trên cả phương diện nội dung và hình thức nghệ thuật Về đặc điểm nội dung,

đó là bức tranh thiên nhiên và đời sống xã hội, quan niệm nghệ thuật về con người Vềđặc điểm nghệ thuật, đó là kiểu nhân vật, cách xây dựng nhân vật, là thời gian nghệthuật; ngôn ngữ nghệ thuật và giọng điệu trữ tình hoài niệm trong truyện ngắn Đỗ TiếnThụy Đạt được mục tiêu trên, luận văn sẽ trở thành tư liệu tham khảo bổ ích phục vụcho việc học tập, nghiên cứu về Đỗ Tiến Thụy nói riêng và tìm hiểu về thành tựu củavăn học đương đại Việt Nam nói chung

4 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn đi nghiên cứu toàn bộ những tập truyện ngắn của Đỗ Tiến Thụy bao

gồm: Gió đồng se sắt (NXB Thanh Niên, 2005); Vết thương thành thị (NXB Trẻ, 2009);

Những nốt nhạc xa xanh (NXB Quân đội nhân dân, 2009); Người đàn bà đợi mưa

(NXB Văn học 2010) và Người trong núi (NXB Hội nhà văn, 2020)

Ngoài ra, để làm nổi bật điểm độc đáo của nhà văn, luận văn còn tiến hành so sánhđối chiếu với truyện ngắn của một số cây bút nổi tiếng khác trong Văn nghệ Quân đội nhưNguyễn Đình Tú, Nguyễn Thế Hùng, …

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình tiến hành nghiên cứu về đặc điểm truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy,tác giả đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp so sánh đối chiếu: Làm rõ đặc điểm truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy

khi viết về đề tài nông thôn và người lính trong cái nhìn đối sánh với những truyện ngắnkhác của các nhà văn viết cùng đề tài

- Phương pháp hệ thống: Trong quá trình nghiên cứu, luận văn thực hiện hệ

thống về ngôn từ, cách xây dựng nhân vật, về hoàn cảnh cụ thể của nhân vật và cáchxây dựng thời gian nghệ thuật,… Trên cơ sở đó, luận văn chỉ ra các nét đặc trưng củatruyện ngắn Đỗ Tiến Thụy

- Phương pháp thi pháp học: Vận dụng những kiến thức lí thuyết về thi pháp

thời gian nghệ thuật và thi pháp nhân vật, luận văn chỉ ra các đặc điểm về nhân vật, vàthời gian nghệ thuật trong tác phẩm để chỉ rõ quan niệm nghệ thuật, giọng điệu nghệthuật, trong truyện ngắn của nhà văn

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Làm rõ đặc điểm về nội dung và nghệ thuật

trong truyện ngắn của Đỗ Tiến Thụy, đối chiếu so sánh với các đối tượng văn học khác

để thấy nét mới mẻ, độc đáo của nhà văn.

- Phương pháp thống kê, khảo sát: Để có cơ sở đánh giá và đưa ra dấu hiệu

nhận biết về đặc điểm truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy, chúng tôi thực hiện khảo sát, thống

kê tỉ lệ xuất hiện các yếu tố nghệ thuật làm cơ sở để đưa ra các luận điểm khoa học chotừng nội dung

6 Đóng góp mới của luận văn

- Luận văn có những đánh giá khái quát về đặc điểm truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy,chỉ ra những điểm độc đáo, những cái mới trong cách thể hiện, đồng thời cũng nói rõnhững tồn tại hạn chế của nhà văn trong quá trình sáng tạo nghệ thuật

- Khẳng định một cái nhìn mới của nhà văn về đề tài vốn đã quen thuộc trongvăn học khi đặt trong dòng chảy của văn học Việt Nam đương đại

- Góp thêm một tài liệu tham khảo, nghiên cứu về tác phẩm của Đỗ Tiến Thụy

và văn xuôi Việt Nam đương đại

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, nội dung cốt lõicủa luận văn được triển khai trong 3 chương:

Chương 1: Truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy và cơ sở lí luận của đề tài

Chương 2 Một số đặc điểm về nội dung truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy

Chương 3 Một số đặc điểm trong nghệ thuật tự sự của truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy

B NỘI DUNG CỦA LUẬN VĂN

đói đã không chỉ trở thành kỉ niệm về “cái đói” mà còn là động lực để Đỗ Tiến Thụy

trở thành nhà văn Một lần khi trả lời phỏng vấn báo Vnpress 20/6/2022, Đỗ Tiến Thụykhẳng định một trong những lí do anh trở thành nhà văn là vì đói “Vào những năm 80,nhà tôi quá đông, tới 16 người, toàn người già và trẻ con, vậy mà mỗi ngày chỉ được

ăn hai bữa khoai hoặc sắn Rồi đến khoai sắn cũng hết, phải ăn tới củ chuối, thân cây

đu đủ… Cái đói ám ảnh tôi tới mức sau này, vào những năm đầu đổi mới, mỗi khi cóđiều kiện ngồi trước một mâm cỗ ngon là tôi lại ứa nước mắt vì nhớ tới bà tôi, người

đã nhiều lần nhường cơm cho các cháu ăn để có sức cầm hơi mà đi học Tôi đã tự nhủrằng khi nào có tiền, bà tôi muốn ăn cái gì tôi cũng sẽ tìm bằng được để bà ăn Nhưng

bà tôi đã mất trước khi cuộc sống của chúng tôi khấm khá Chính những lúc ấy, ký ức

ùa về giục giã tôi phải viết để ghi lại một thời khốn khó” [49]

Những năm đầu của đời lính, Đỗ Tiến Thụy đi học về tài chính Được ba nămanh không còn thấy điều thú vị của những con số và tiền bạc Vì thế, anh cương quyếtrời bỏ công việc ấy và đi học làm lính lái xe để được rong ruổi trên các cung đường vàkhám phá những điều mới mẻ xung quanh… Trong những tháng ngày làm lính lái xe ởBinh đoàn Tây Nguyên hàng ngày đi trên các cung đường Tây Nguyên đã cho nhà vănnhiều trải nghiệm và sự hiểu biết về mảnh đất này, để rồi khi trở thành nhà văn, ĐỗTiến Thụy là một trong những cây bút viết về Tây Nguyên đầy hấp dẫn và mê hoặc

Sinh ra trong gia đình trí thức có nhiều đóng góp cho Cách mạng, ông chú hysinh trong kháng chiến, anh trai suýt tử nạn khi còn ở trong quân ngũ nhưng do những

hiểu lầm trong quá trình thực hiện cải cách ruộng đất nên mãi đến khi nhà văn đóngquân ở Tây Nguyên, mọi hiểu lầm mới được xóa bỏ và anh được kết nạp vào Đảngcộng sản Việt Nam Không có ý định trở thành nhà văn nhưng vốn có năng khiếu vănchương nên năm 1999 trong khi còn là lính anh đã cho ra đời tác phẩm đầu tay, cáiduyên văn chương bén rễ từ đó Để thực hiện giấc mộng làm nhà văn của mình, ĐỗTiến Thụy đã đăng kí thi vào trường viết văn Nguyễn Du và trở thành học viên khóa 7của trường Sau này anh tiếp tục tham gia học Khoa Sáng tác – Lí luận – Phê bình vănhọc của trường Đại học văn hóa Hà Nội Tốt nghiệp anh trở về làm công tác văn nghệtrong quân đội và đến năm 2006 anh làm việc tại Ban Văn nghệ Tạp chí Văn nghệQuân đội cho đến nay.

1.1.2 Quá trình sáng tác của nhà văn

Đỗ Tiến Thụy đến với văn chương hơi muộn Trước khi là nhà văn, tác giả phảitrải qua đời quân ngũ, đã học qua nhiều nghề: kế toán, lái xe, chụp ảnh, quay phim….nhưng dòng máu mê văn luôn chảy nên dù chưa qua trường lớp đào tạo, người lính lái

xe vẫn ra mắt bạn đọc những tác phẩm ấn tượng Với lối ghi chép tếu táo cùng nhữngthông tin độc lạ kiểu “Lính trẻ lên rừng vận động sinh đẻ có kế hoạch”,… Truyện ngắn

đầu tay Người về cất nước sông Gianh ra mắt bạn đọc năm 1999 nhanh chóng được độc

giả đón nhận Sự đón nhận của độc giả đã giúp nhà văn có thêm động lực và tình yêu

nghề viết Trong cuộc thi Tầm nhìn thế kỉ do báo Tiền phong tổ chức nhà văn đã in được

3 truyện ngắn và 4 bài thơ, được vinh danh trong Hội nghị Nhà văn trẻ toàn quốc lần thứ

6 diễn ra tại Hà Nội vào tháng 8/2001 Tại cuộc thi đó, nhà văn đoạt giải đồng hạng với

truyện ngắn Tiếng t’rưng làng Rấp năm 2002 Cùng lúc này trường Viết văn Nguyễn Du

tuyển sinh khóa 7, Đỗ Tiến Thụy trúng tuyển vào trường viết văn, khi dùng chính những

tác phẩm tham gia Cuộc thi Tầm nhìn thế kỉ của báo Tiền Phong làm tác phẩm dự sơ

khảo Bốn năm học ở trường Viết văn Nguyễn Du, nhà văn có nhiều truyện ngắn, bàiviết về chân dung văn nghệ… in trên Tiền Phong Chủ Nhật Việc này giúp nhà văn dầnkhẳng định tên tuổi, để có thể về làm việc tại Tiền phong, tờ báo văn chương lớn tại HàNội lúc bấy giờ, như nhà văn từng tếu táo khẳng định mình là “nhà văn do báo TiềnPhong sơ ý sinh ra!” (Phát biểu trên Báo Tiền phong năm 2018)

Đến với văn chương, Đỗ Tiến Thụy đã thử sức với nhiều thể loại như truyệnngắn, tản văn, thơ, tiểu thuyết và lí luận phê bình,… nhưng thành công nhất là truyện

ngắn và tiểu thuyết Trong 10 năm làm lính lái xe rồi chuyển sang chụp ảnh, quay

phim, cùng những gì tích lũy được sau 20 năm tuổi trẻ sống và gắn bó với Tây

Nguyên, nhà văn có nhiều vốn sống làm nguyên liệu viết văn Đề tài nông thôn,mảnh đất Tây Nguyên trở thành đề tài chủ đạo trong các sáng tác của Đỗ Tiến Thụy

Ở đề tài nông thôn, nhà văn tập trung miêu tả cuộc sống người dân lao động trước sựtác động của nền kinh tế thi trường, đó là cuộc sống người dân khi rời quê đi làmôsin, đi lao động trong các khu công nghiệp, rời quê đến vùng kinh tế mới lập nghiệp

và trở về làng…Đỗ Tiến Thụy đã khai thác những vấn đề mới trong cuộc sống nôngthôn, dù viết về đề tài nào nhà văn luôn có cái nhìn mới, giúp người đọc cảm nhận rõ

sự tinh tế trong cách thể hiện, để nhìn sâu hơn những phần lam lũ vất vả, cả nhữnghồn hậu mộc mạc rất nông thôn của người nông dân sau lũy tre làng Cùng với đề tàinông thôn, nhà văn còn quan tâm tới đề tài người lính Người lính trong cái nhìn của

Đỗ Tiến Thụy dù có nhiều khó khăn trong thời kì đổi mới, nhưng họ vẫn là những

người lính bản lĩnh, sống nghiêm túc, bao dung vị tha như nhân vật chàng trong Nơi

không có sóng Xì phôn, dù cho người yêu có sai lầm, nhưng đến phút cuối cùng anh

vẫn muốn cho cô một cơ hội thành thật Thành thật để được tha thứ “Thời buổi hiệnđại, giao tiếp cần phóng khoáng Có nói dối nhau chút đỉnh cũng là để người yêukhỏi buồn lòng vì những thứ không đâu Chàng cũng thoáng lắm chứ” [37, tr 24]

Thành công ở thể loại truyện ngắn, Đỗ Tiến Thụy thử sức với thể loại tiểu

thuyết, năm 2006 tác giả ra mắt bạn đọc cuốn tiểu thuyết Màu rừng ruộng Tác phẩm

là bức tranh về nông thôn và người lính Đến 2015 nhà văn tiếp tục trình làng cuốn

tiểu thuyết Con chim joong bay từ A đến Z, tác phẩm là những trăn trở tìm tòi cái mới cho trang viết của mình Dù là truyện ngắn hay tiểu thuyết, hành trình đến với văn

chương của nhà văn là hành trình của những nỗ lực đổi mới trong cách phản ánh hiệnthực Đúng như lời tâm sự của nhà văn: từ một người lính lái xe trở thành nhà văn, dù

là “một chú cua đồng vụng dại…” “Chú cua đồng” ấy đã có quá trình lột xác từ TâyNguyên đến ngôi nhà số 4, dù lột xác nhiều lần rồi mà thấy mình vẫn là một… concua” [57] Những lời bộc bạch chân thành đó cho thấy ngòi bút của nhà văn luônhướng nhiều về nông thôn, về vùng đồng quê chiêm trũng và văn hóa lúa nước ngànđời Đi khai thác những đề tài không mới nhưng được nhìn bằng “con mắt mới”, ĐỗTiến Thụy đã phát hiện những vấn đề mang tính khám phá để xây dựng cốt truyện hấpdẫn, với cách viết chân thực gần gũi và cá tính, nhà văn đã khẳng định được chỗ đứng

của mình trên văn đàn và trở thành một trong những cây bút tiêu biểu thuộc thế hệ cácnhà văn trẻ của Tạp chí Văn nghệ Quân đội.

Trong chặng đường gần 30 năm cầm bút cho đến nay nhà văn đã cho ra đời 4tập truyện ngắn, 2 tiểu thuyết cùng nhiều bài thơ, bài lí luận đăng trên các Tạp chí Văn

nghệ Quân đội và đạt nhiều giải thưởng trong các cuộc thi: Giải thưởng cuộc thi Tầm

nhìn thế kỉ do báo Tiền phong tổ chức năm 2000-2001 với truyện ngắn Tiếng t’rưng làng Rấp; Giải Nhì cuộc thi thơ và kí năm 2002 với bài kí Ở nơi rừng thẳm; giải Tư

cuộc thi viết truyện ngắn của Tạp chí Văn nghệ Quân đội năm 2002 với tác phẩm Gió

đồng se sắt và giải Tư cho truyện ngắn Người trên núi năm 2005-2006; giải Tư cuộc

thi truyện ngắn Báo Văn nghệ với tác phẩm Mộng thám hoa năm 2015-2017…

1.1.3 Quan niệm sáng tác của nhà văn

Thành công của mỗi nhà văn đều ở lối đi riêng, Đỗ Tiến Thụy cũng không làngoại lệ Anh đến với văn chương không sớm và thử sức ở nhiều thể loại như thơ,truyện ngắn, tiểu thuyết và lí luận phê bình nhưng thành công nhất là truyện ngắn Cóđược những thành công đó không chỉ đơn giản là nghiêm khắc với nghề mà nhà văncòn có những quan niệm riêng trong sáng tác văn chương Quan niệm đó được thể hiện

ở các khía cạnh sau:

Thứ nhất là sự coi trọng cảm xúc và sự tiếp nhận của độc giả, trả lời trên Tạp

chí Văn nghệ Quân đội số 895 + 896, tháng 7/2018, nhà văn khẳng định ý tưởng thôi

thúc mình bắt tay vào viết một truyện ngắn chính là “Lúc tôi rung động trước cảnh đời,

phận người, có “một cái gì đấy” muốn kể” [51] Đỗ Tiến Thụy đề cao cảm xúc tựnhiên, sự thôi thúc trong lòng có nghĩa là giữa nhà văn và hiện thực cuộc sống đã có sự

đồng điệu Trong truyện ngắn Chênh vênh nhân vật người kể chuyện không kìm được

lòng mình khi Giang hồ hởi đón nhận tác phẩm của anh, hiểu ý tứ trong văn anh “Vănanh như có móng vuốt, mà em thích lối văn như thế Lương tâm con người đang chai

đi vì tham vọng, tiền tài Phải cào bật nó ra cho rướm máu, đau một chút nhưng em tincon người sẽ sống nhân hậu với nhau hơn” Chao ôi! Đối với người cầm bút, còn hạnhphúc nào hơn khi có người hiểu mình đến thế” [37, tr.437]

Thứ hai là coi trọng sứ mệnh của nhân vật trong tác phẩm, nghĩa là nhân vật đó

xây dựng nên để làm gì, thông qua nhân vật bạn đọc sẽ tiếp nhận được gì, hiểu ra gì vàthay đổi nhận thức ra sao…Bởi thế, thành công của tác phẩm không phụ thuộc vào số

lượng nhiều hay ít nhân vật mà phụ thuộc vào việc nhà văn đã xây dựng nhân vật như thếnào? Với Đỗ Tiến Thụy thì “nhân vật xuất hiện là phải có sứ mệnh Những nhân vật vôtích sự, làm loãng truyện, phân tán sự theo dõi của độc giả, trong quá trình hoàn thiện tácphẩm tôi “loại biên” không thương tiếc” [51] Truyện của Đỗ Tiến Thụy thường ít nhân

vật, như trong Chênh vênh câu chuyện xoay quanh 3 nhân vật Trân, Giang và người kể

chuyện ở ngôi thứ ba Mỗi nhân vật một sứ mệnh, Trân – cô chủ quán cơm vợ anh có sứmệnh đánh thức và giữ vững con người lương thiện giản dị trong anh Giang, cô bạn vănchương mang sứ mệnh thổi bùng lên những khao khát rất con người trong anh và anhngười ở giữa luôn chênh vênh giữa khao khát người và trách nhiệm để rồi anh nhận rarằng “Một lần nữa anh cay đắng nhận ra rằng, mỗi cơn lũ đi qua, dẫu chẳng vô tình nhưngnhững hạt phù sa không bao giờ đọng vào bên lở” [37, tr 443]

Thứ ba, truyện ngắn phải có chi tiết đắt giá - chi tiết phát sáng Vì khi có

những chi tiết phát sáng sẽ làm nổi bật tư tưởng, chủ đề của tác phẩm và cũng nhờ chitiết phát sáng mà không khí truyện, tình huống truyện, thậm chí là tính cách, đời sốngnhân vật được hiện lên rõ nét Có thể nói, truyện ngắn sống được một phần là nhờ chitiết, chi tiết hay sẽ tạo ra sức ám ảnh lớn trong lòng người tiếp nhận và vì thế cốttruyện sẽ lưu vào tâm trí người đọc, bởi “Một chi tiết đắt giá ngoài ý nghĩa của một chitiết chân thực còn cần phải đạt tới ý nghĩa tượng trưng, hàm chứa một cách nhìn, mộtcách đánh giá và năng lực tưởng tượng của nhà văn về cuộc sống và con người.” [29,

tr 87-88] Trong suốt chặng đường cầm bút, nhà văn luôn trung thành với quan điểm,viết văn không dung chi tiết “nhàm”, chi tiết nhàm câu chuyện sẽ không còn sức hấpdẫn “Một chi tiết nghệ thuật đắt giá có sức kích nổ cảm xúc và neo bám dài lâu trongtrí nhớ của độc giả Các nhà văn tài năng rất giỏi việc kiến tạo chi tiết nghệ thuật” [43]

Đọc Gió đồng se sắt chi tiết chai thuốc sâu bị vứt xuống cái ao vừa tát cạn để rồi cả ao

hàng mấy tấn cá bị chết sạch trở thành nỗi ám ảnh và sợ hãi trong kí ức của vợ chúTình Bởi thế, sau một thời gian xa quê đi làm kinh tế mới ở chốn “Sơn lâm chướngkhí” chú Tình trở lại quê hương làm kinh tế và trở thành tấm gương tiêu biểu được cáccán bộ đến thăm trang trại Khi nhìn thấy vị khách ném cái vỏ chai nước khoáng xuống

hồ, cái kí ức kinh hoàng dội về và khi vớt thím lên người ta thấy “Thi thể đẫm đụanước, tay còn bóp chặt vỏ chai nước khoáng, mắt mở tròn kinh hãi nhìn đoàn người lạ

mặt vây quanh ngơ ngáo ” [36, tr 34] Mỗi trang văn một cảm xúc, cảm xúc tạo ra

với những chi tiết nhỏ, ý nghĩa lớn, những chi tiết nghệ thuật không lặp lại đó là phong

cách của Đỗ Tiến Thụy

Thứ tư, nhà văn đặc biệt coi trọng vai trò của ngôn ngữ trong truyện ngắn Bởi

ngoài yếu tố cốt truyện, cách xây dựng tình huống và lựa chọn chi tiết, thì ngôn ngữđóng vai trò rất quan trọng Làm trưởng ban biên tập Văn xuôi của Tạp chí Văn nghệQuân đội, nhà văn có ý thức nghiên cứu và rèn luyện ngôn ngữ văn chương một cáchnghiêm túc bởi theo nhà văn “nếu yếu chữ dễ rơi vào lối văn rườm rà với những câu à

ới ôi a, trùng lặp luẩn quẩn hoặc điệu đàng, sến sáo” [51] Những bậc thầy truyệnngắn, dù phong cách khác nhau nhưng đều có những nét chung: sở hữu vốn từ vựnggiàu có, nghệ thuật dùng chữ điêu luyện nên văn phong uyển chuyển, cô đọng súc tích

mà vẫn sáng đẹp, diễn đạt các trạng huống truyện chân xác và tinh tế

Thứ năm, Đỗ Tiến Thụy quan tâm nhiều đến lối kể chuyện Không chọn cách kể

cố định ở ngôi thứ nhất hay thứ ba Trước khi viết bao giờ nhà văn cũng ướm thử cácngôi kể rồi mới quyết định Bởi nếu chọn ngôi kể thứ nhất, nhà văn cấp cho tác phẩmmột giấy phép “tự tin” trong lời kể nhưng lại khó khăn trong cách thể hiện nội tâmnhân vật Chọn ngôi kể thứ ba nhà văn có thể tự do trần thuật mà không có rào cảnnhưng dễ sa vào võ đoán nếu không hiểu rõ tâm lí nhân vật

Thứ sáu, nhà văn quan niệm một tác phẩm hay cần có mở đầu và kết thúc đặc sắc.

Theo nhà văn “câu mở đầu mỗi truyện luôn là bước “đột phá khẩu” nếu câu chuyện cómột câu mở đầu đầy… khêu gợi thì “Đầu xuôi đuôi lọt”, những câu chữ như một đàn ong

mật con nọ “cắn đuôi” con kia chui ra khỏi tổ [51] Ví như truyện Người đàn bà đợi mưa,

tôi đã có ý tứ, chi tiết, nhưng loay hoay mãi chưa tìm ra câu mở đầu Thế rồi một khuyatrong đầu tôi vang lên câu “Nửa đêm về sáng, trời chuyển mình bức bối, chị thức giấc vìcảm thấy ngực mình căng tức, rạo rực đến khó thở” Nằm lẩm nhẩm, thấy câu này ổn, giớithiệu được bối cảnh truyện với nhiều thông tin: về thời gian (nửa đêm về sáng, giai đoạnnhạy cảm nhất của vũ trụ), về thời tiết (trở trời), về nhân vật (một phụ nữ cô đơn tràn trềnhựa sống trong khi đang khát thèm tình cảm) Vậy là tôi vùng dậy cầm bút [51]

Còn kết thúc truyện? Độc giả sẽ không đọc hết truyện khi cái kết lộ sớm Vì thế,

kết truyện cần tạo ra những bất ngờ, nhiều gợi mở để người đọc được đồng sáng tạo

cùng tác giả Truyện ngắn Lênh đênh sẽ không tạo được dư ba và sức sống trong lòng

người đọc nếu nhà văn kết thúc truyện trong cảnh chị Nền đã vượt qua những khókhăn, tủi nhục thậm chí khước từ tình yêu của ông chủ nhà tốt tính để trở về bên ngườichồng đang trong cảnh tù tội Không bằng lòng một kết thúc như vậy, Đỗ Tiến Thụy đã

viết thêm cho phần kết trong tâm trạng chị Nền vui sướng khi được trở về quê hương,

ở đó có ngôi nhà thân thương, có những người thân đang mong chờ Nhưng cuối cùng

ra đón chị chỉ có người mẹ già và hai con thơ, ngươi chồng ra tù, tiếp tục xin đi làmcửu vạn xứ Mã Lai Hai đứa bé vui mừng khi nhận được bọc kẹo Taiwan in hình TrưBát Giới phưỡn bụng vác bồ cào, vừa nhận quà vừa dẩu mỏ xen vào câu chuyện của bàvới mẹ: “Ứ thèm học nữa đâu! Lớn lên con sẽ đi làm cửu vạn giống bố! Con Lànhcũng ngọng nghịu nối lời: Chon nứa Cho chon đi làm ôsin nứa Làm ôsin được ănnhiều kẹo xích hơn!

Trời ơi con tôi! Chị giật mình kêu thót lên một tiếng bẽ bàng rồi nhìn các contrân trối Tiếng bà già chua chát đế vào: Ừ, nhà mày có mả làm thuê!

Lòng kẻ hồi hương vừa ấm lại phút chốc đã trở nên buốt lạnh” [38, tr.136] Câu

chuyện, kết thúc bằng câu nói của con trẻ làm cho người đọc phải suy nghĩ Chính điều

đó đã tạo sức hấp dẫn và gợi nhiều suy nghĩ trong lòng người đọc

1.1.4 Truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy trong bộ phận truyện ngắn Việt Nam đương đại

1.1.4.1 Khái quát chung về truyện ngắn Việt Nam đương đại

Trong quá trình phát triển của văn học, mỗi thời kì, mỗi thế kỉ, mỗi giai đoạn lịch

sử khác nhau, văn học đều có những chuyển biến cho phù hợp với quá trình phát triển

và đáp ứng những đòi hỏi của độc giả Nhưng không vì thế mà lịch sử văn học trùngkhít với lịch sử xã hội, cho nên sự phân chia xác định văn học đương đại cũng có nhiều

ý kiến không đồng nhất nên mốc thời gian xác định văn học đương đại cũng khác nhau.Trong quá trình tìm hiểu, chúng tôi xác định mốc thời gian của truyện ngắn Việt Namđương đại là từ 1986 cho đến nay

Thể loại truyện ngắn luôn là thể loại văn học mang tính “xung kích” trong vănxuôi Việt Nam hiện đại Ta được chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của đội ngũ sáng tácvăn học với nhiều thế hệ kế tiếp nhau Bên cạnh đó chúng ta cũng thấy sự “bùng nổ” cả

về số lượng và chất lượng tác phẩm của truyện ngắn Việt Nam hiện đại, thế hệ đầu tiênđặt dấu mốc đổi mới trong văn học Việt Nam hiện đại phải kể đến Nguyễn Minh Châu,Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Lê Lựu, Chu Lai… Từ “cột mốc” đổi mới ấy, thế hệ nhàvăn tiếp theo đã đưa quá trình cách tân thi pháp truyện ngắn lên một tầm cao mới, vừaphản ánh sự vận động trong đời sống xã hội bấy giờ, vừa đáp ứng thị hiếu thẩm mĩ mớicủa công chúng văn học: - Đó là Hồ Anh Thái, Tạ Duy Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Lý

Lan, Nguyễn Bình Phương…và đặc biệt là Nguyễn Huy Thiệp Với truyện ngắn ViệtNam đương đại, chúng ta không thể không nhắc tới những gương mặt trẻ trung có cátính sáng tạo độc đáo như Nguyễn Ngọc Tư, Phong Điệp, Tống Ngọc Hân, Đỗ BíchThúy, Nguyễn Thế Hùng, Uông Triều, Nguyễn Đình Tú…và Đỗ Tiến Thụy Tất cả đãtạo ra một bản “đại hợp xướng”, nhiều cung bậc đa thanh, đa sắc thái thẩm mĩ Nếu như

Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư, dằng dặc một hành trình với những bước chân

rớm máu của nhân vật đi tìm niềm tin và tìm lại chính mình thì Tiếng đàn môi sau bờ

rào đá của Đỗ Bích Thúy là “tiếng vọng” văn hóa khắc khoải trong một không gian

nghệ thuật có dấu hiệu của suy tàn Nếu như Bước qua lời nguyền của Tạ Duy Anh đánh dấu một “cột mốc” cho sự chuyển đổi của lẽ sống và quan điểm thẩm mĩ thì Tướng về

hưu của Nguyễn Huy Thiệp lần đầu tiên đặt ra kiểu bi kịch của nhân vật “lạc thời” Bên

cạnh Ngược sáng của Nguyễn Thế Hùng, Thế giới của Kim của Nguyễn Bình Phương là truyện ngắn Mộng thám hoa của Đỗ Tiến Thụy Sự xuất hiện của hàng loạt những gương mặt trẻ với những truyện ngắn xuất sắc như Hậu thiên đường của Nguyễn Thị Thu Huệ;

Mạc trà của Triều La Vĩ; Vẫn chỉ là mây trắng của Nguyễn Việt Hà; Gió Trương Tri của

Phan Đình Minh… như một sự tiếp nối dòng chảy sung sức, nhiều thành tựu của truyệnngắn Việt Nam đương đại Sự xuất hiện nhiều cây bút cùng với nhiều tác phẩm tiêu biểu

có thể khẳng định: “Truyện ngắn Việt Nam đương đại tập trung được nhiều yếu tố cótính cách tân trong văn xuôi thời kì đổi mới và có nhiều kết tinh hơn hẳn các thể loạikhác” [5, tr.217]

Có thể thấy trong quá trình vận động và phát triển ấy, nhiều nhà văn đã vàocuộc và có những dấu ấn rõ rệt, điều đó được nhà văn Nguyên Ngọc khẳng định “đếnđây bỗng thấy một quy luật rất thú vị về sự phát triển của thể loại văn học Truyệnngắn bỗng nổi bật lên hàng đầu Những năm trước truyện ngắn gần như lịm đi, bị đèbẹp dưới sức nặng của tiểu thuyết dã chiến ngồn ngộn Bây giờ len qua kẽ hở của vô

số tiểu thuyết ngổn ngang kia, nó ngoi lên và bừng nở Tôi có cảm giác chúng ta đangđứng trước một vụ được mùa truyện ngắn Truyện ngắn đông, nhiều và thật sự có một

số truyện ngắn hay” [28] Sự phát triển của thể loại truyện ngắn một lần nữa được Bùi

Việt Thắng khẳng định trong cuốn Bình luận truyện ngắn “Cuộc thi truyện ngắn 2001

– 2002 do Tạp chí Văn nghệ Quân đội tổ chức có gần 2000 tác phẩm dự thi bằng sốlượng truyện ngắn của bốn năm 1978 – 1979, 1983 – 1984” [6] Lời nhận xét đã khẳngđịnh sự phát triển mạnh mẽ của thể loại truyện ngắn trong văn học Việt Nam đương

đại Đó là sự phát triển toàn diện cả về nội dung và chất lượng nghệ thuật

Nằm trong không khí sôi động của đời sống văn học thời kì đổi mới, truyệnngắn Việt Nam đương đại đã tích cực đổi mới Những tác giả truyện ngắn đã nỗ lựctìm tòi đổi mới trong cách viết, cách thể hiện, cách khám phá, cách nhìn về đời sống

và con người Truyện ngắn thời kì này đã có cái nhìn toàn diện hơn, bao quát hơn,nghĩa là không chỉ nhìn thấy những đau thương, mất mát mà còn nhìn thấy những khókhăn, cay đắng của cuộc sống thường nhật đã ảnh hưởng tới hạnh phúc của họ Thấynhững khao khát dục vọng thầm kín trong con người bản năng Mọi khía cạnh củađời sống đều được khám phá và thể hiện bằng những cái nhìn rất gần gũi mới mẻ vớinhững cung bậc cảm xúc chân thực Các nhà văn không né tránh, không che giấunhững mặt trái của xã hội thời mở cửa, mà ngược lại là thẳng thắn phanh phui mọi cáiphức tạp ồn ào và cả những nghiệt ngã, đắng cay trong cuộc sống hiện đại Vì thế,truyện ngắn thời kì này đề cao con người cá nhân, con người thế sự, con người lưỡngdiện trong mối quan hệ phức tạp, bí ẩn vời đời sống thường ngày Ta bắt gặp nỗi côđơn lạc lõng của nhân vật ông Thuần – vị tướng về hưu đang sống trong thời mở cửa,khi con người chịu những tác động tiêu cực của nền kinh tế thị trường, chạy theo lối

sống thực dụng Ông Thuần trong Tướng về hưu của Nguyễn Huy Thiệp phải thốt lên

“Sao tôi cứ mãi lạc loài” Ông Thuần cô đơn không phải là không có ai xung quanh

mình mà là sự cô đơn trong tư tưởng, đó là mâu thuẫn giữa lí tưởng cao đẹp một thờivới sự thật trần trụi của thời ông đang sống khi về hưu

Bên cạnh những cách tân về nội dung, truyện ngắn Việt Nam đương đại còn cónhững đổi mới về hình thức thể hiện Đó là sự thay đổi về cấu trúc truyện ngắn, trongtruyện xuất hiện những yếu tố của tiểu thuyết, thơ ca hay một dạng truyện lồng truyện

và truyện liên hoàn Đó là sự vận động đổi mới ở phương thức trần thuật Các tácphẩm truyện ngắn đương đại thực hiện phương thức trần thuật đa dạng với nhiều điểmnhìn, góc nhìn khác nhau, có khi là trần thuật “nhập vai”, có khi trần thuật bằng dòng

kí ức nội tâm của nhân vật, và cũng có khi là gián cách nội tâm nhân vật,…Truyệnngắn Việt Nam đương đại còn có sự đổi mới trong cách sử dụng từ ngữ, các nhà vănthời kì này đã sử dụng nhiều ngôn ngữ đời thường, ngôn ngữ thông tin và triết luậnvào trong tác phẩm Sự đổi mới về ngôn ngữ giúp các tác giả dễ truyền tải thông điệptới bạn đọc và gia tăng cấp độ tiếp nhận tác phẩm ở phía người đọc

Có thể thấy, truyện ngắn dù chưa có những cách tân mạnh mẽ và táo bạo như

thơ, nhưng trong quá trình phát triển, thể loại này đã có nhiều đóng góp và dòng chảychung của văn học Việt Nam đương đại để tạo những dấu ấn và tiếng nói riêng cho vănhọc thời kì đổi mới Nếu so với văn học giai đoạn trước, có thể khẳng định truyện ngắnthời kì này đã làm một cuộc “nhận đường” toàn diện từ đội ngũ các nhà văn, hình thứcnghệ thuật đến nội dung tác phẩm, tất cả đều hướng đến sự sáng tạo.

1.1.4.2 Truyện ngắn của Đỗ Tiến Thụy trong bộ phận truyện ngắn Việt Nam đương đại

Sự chuyển mình của truyện ngắn Việt Nam đương đại đã có sự góp sức của độingũ nhà văn trẻ Văn nghệ Quân đội, một trong số đó phải để đến cây bút Đỗ TiếnThụy Sinh ra từ vùng quê đồng bằng Bắc Bộ, thời tuổi trẻ sống và gắn bó với TâyNguyên Đỗ Tiến Thụy đã gửi trọn tình yêu văn chương, tình yêu đất nước con ngườivào đề tài nông thôn, mảnh đất Tây Nguyên và hình ảnh người lính trong thời đại mới

Ở mỗi đề tài nhà văn đều có đóng góp riêng, những kiến giải độc đáo trong cách xâydựng cốt truyện và phản ánh hiện thực

Đến với đề tài nông thôn, Đỗ Tiến Thụy đã nỗ lực tìm tòi và đổi mới trong cách

thể hiện, tiêu biểu như Gió đồng se sắt; Lênh đênh; Người về cất nước sông Gianh;

Chuyện không muốn kể; Vết thương thành thị… Hầu hết các tác phẩm viết về nông thôn

đều thể hiện một niềm tin đầy đủ về những phẩm chất tốt đẹp của con người, cho dùcuộc sống có biến chuyển xoay vần, dù họ đang phải chịu những tác động thậm chí làtrả giá nhưng trong sâu thẳm trong họ vẫn hướng về quê hương, cội nguồn Nhân vậtGianh sau khi học xong đại học đã thuyết phục người yêu cùng về quê, nơi chỉ có

“Khoai toàn khoai” (Người về cất nước sông Gianh), không được, anh sẵn sàng bỏ lại tất cả, người yêu, công việc để trở về quê hương Ta bắt gặp một chị Nền trong Lênh

đênh, đã chiến thắng cám dỗ ái tình, cùng một cuộc sống sung túc nơi xứ người để trở

về quê hương nơi có người chồng đang bị tù tội và những đứa con thơ ngày đêm mongchờ

Khai thác nét đẹp trong phẩm chất của người dân quê, không chỉ có Đỗ Tiến

Thụy, nhân vật Nhâm trong Những bài học nông thôn của Nguyễn Huy Thiệp thật

kiêu hãnh khi giới thiệu về mình “Tôi là Nhâm Tôi sinh ra ở làng quê, lớn lên ở làngquê” Lời giới thiệu giản dị thể hiện sự tự tin ẩn chứa niềm tự hào về gốc gác nôngthôn của mình Không chỉ có sự tự tin, nhân vật xuất thân từ làng quê trong truyệnngắn của Nguyễn Huy Thiệp cũng nhiều ước mơ, lắm khát khao và cũng bị giấc mơ

thay đổi cuộc sống nơi thành thị lôi cuốn, bị cuộc sống phồn hoa xô đẩy để nhân vật

Quyên trong Thương nhớ đồng quê phải từ bỏ làng quê vượt biên sang sống nơi đất

khách quê người Cùng mảng đề tài ấy nhưng Đỗ Tiến Thụy đi sâu vào cám dỗ kimtiền để rồi bị “tha hóa” quên đi tình mẫu tử thiêng liêng như nhân vật Phú, Quý trong

Chuyện không muốn kể

Có thể thấy, viết về nông thôn Đỗ Tiến Thụy khác với Nguyễn Huy Thiệp ởchỗ, nhà văn đi khai thác hai vùng đất Bắc Bộ và Tây Nguyên Bắc Bộ và quê hươngtác giả, Tây Nguyên là nơi nhà văn sống một thời tuổi trẻ Nông thôn Bắc Bộ là phongtục tập quán, là cách đối xử nhân ái giữa người với người, nhưng cũng có lúc là sựghen ghét đố kị và cách trả thù rất “nông dân” như ném chai thuốc sâu xuống ao cá

trong Sóng ao làng, hay là lời tố giác một đứa trẻ ăn trộm cơm nguội về cho em như trong Gió đồng se sắt,… Bức tranh đời sống nông thôn trong truyện ngắn Đỗ Tiến

Thụy có những niềm vui khi cuộc sống đang từng ngày trù phú lên, có cả những đauđớn xót xa khi con người bị tha hóa, chạy theo lối sống thực dụng Phú, Quý không về

chăm mẹ khi ốm nặng ở bệnh viện vì còn mải mê kiếm tiền Nhân vật Chiến trong Có

cha từ vẻ mặt hớn hở vui mừng khi được ông bưu tá lao xe vào phòng mạch của anh

để báo tin Anh đang mừng thầm với ý nghĩa Bủng gửi tiền về nhà, bỗng anh bung cửalập cập nhảy lên xe phóng vù ra xã không nhận Bủng là em của mình vì Bủng đã chết

do gặp nạn trên đường biên Nông thôn trong truyện ngắn của Đỗ Tiến Thụy còn là

những ngôi nhà cổ gần trăm năm, không phải là ngôi nhà nhỏ thấp bé, cũ kĩ, tù đọng, u

ám, buồn tẻ như trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Căn nhà với cái “nóc xưa” cógiá trị rất lớn về vật chất và ý nghĩa thiêng liêng của truyền thống gia đình cho nên dùkhông có tiền nộp học cho em cũng không được bán Còn căn nhà trong truyện ngắn

Nguyễn Huy Thiệp lại là địa điểm của sự lạc hậu, trì trệ, đói nghèo Trong Những bài

học nông thôn, không có gì ngoài sự hiện hữu của cái đói, cái khổ “Nhà của Lâm ở

cuối xóm, sâu trong ngõ nhỏ có hàng rào trồng cây cúc tần Nhà lợp rạ, ba gian haichái Đồ đạc trong nhà chẳng có gì”

Từ mái nhà, cánh đồng, dòng sông Bùi quê hương, Đỗ Tiến Thụy đưa ngườiđọc về với nông thôn Tây Nguyên với mái nhà rông, dòng suối chảy, ánh trăng mờcùng những vườn cà phê thơm ngào ngạt kéo ướm ong bay về làm tổ Tây Nguyênthật thơ mộng, lãng mạn trong cái nhìn của nhà văn Khác với các nhà văn NiêThanh Mai khi viết về Tây Nguyên, chị như đưa người đọc về với Tây Nguyên

hùng vĩ qua những câu chuyện buồn, ám ảnh về những kiếp người bỏ rừng xuống

phố như nhân vật Xuân trong truyện ngắn Về bên kia núi Cô đã bỏ nhà ra thành

phố mong tìm một cuộc sống sung sướng nơi thị thành, nhưng hạnh phúc không tìmđược cô còn bị người ta xâu xé, làm nhục giữa chợ Nhục nhã, xấu hổ cô không vềnhà, để người mẹ cứ đêm đêm ngóng tin con chờ trời sáng Đỗ Tiến Thụy viết vềTây Nguyên chủ yếu là những câu chuyện được viết ra từ tâm thức, nên dễ tạo đượctình cảm khó phai trong lòng độc giả Đó là những đau đớn của tác giả khi thấy conngười nơi đây thay đổi theo hướng hiện đại mà mất đi nét văn hóa bản địa, nhà rông

bỏ hoang, nàng Y Linh xinh đẹp không chỉ phải phủ khăn sáng sớm mà còn khôngđược sống ở làng Đó còn là niềm tin yêu, trân trọng những phẩm chất tốt đẹp của

người Tây Nguyên như Dổi trong tác phẩm Tiếng t’rưng làng Rấp, hay là chàng Kíp trong truyện ngắn Người trong núi,… Các tác phẩm đã thoát khỏi sự giáo điều

hình thức, đưa người đọc tới những rung động chân thực, dung dị mà thiêng liêng,gần gũi, quen thuộc mà thấm thía của tình người

Không chỉ làm mới mình ở đề tài nông thôn, đề tài người lính trong các sáng táccủa Đỗ Tiến Thụy cũng mang hơi thở mới, cách nhìn mới toàn diện về đời sống ngườilính trong các mối quan hệ phức tạp của cuộc sống Không giống như văn học thời hậuchiến khi viết về đề tài người lính văn học tập trung miêu tả người lính với cái nhìntiểu thuyết và trong hoàn cảnh đất nước hòa bình, nghĩa là nhân vật người lính đượcnhìn nhận toàn diện và được đặt trong những tình huống phức tạp của cuộc sống hiệnđại chứ không còn thiên về màu sắc con người kiểu mẫu như giai đoạn trước Đó làmột kiểu người lính đời thường, người lính thời đại mới với con người cá nhân đậmnét Đó còn là cuộc sống người lính trong những khó khăn của cuộc sống đương đại

Họ không còn là người lính dưới ánh hào quang khi trở về sau cuộc chiến mà họ lànhững người lính thời bình đối mặt với những khó khăn thời hiện đại Họ là nhữngngười lính mang nỗi đau di chứng của chiến tranh khốc liệt Nhân vật Tương trong

truyện ngắn Nơi không có sóng Xì phôn phải làm việc trên đỉnh núi cao chót vót giữa

Tây Nguyên đại ngàn Sự mộc mạc, chân thành của anh lại là cái để cô người yêu

thành phố lợi dụng và coi như trò đùa Nhân vật anh trong Người đàn bà đợi mưa phải

bỏ chạy không dám chấp nhận tình yêu của chị vì anh sợ, anh sợ tình cảm ấy đơm hoakết trái và anh sẽ lại sinh ra những đứa con “chỉ là một cục thịt toàn lông lá” [40,

tr.156] Đó còn là Thuân đại úy đặc công tốt bụng trong Gió đồng se sắt lại phải sống

cô độc, hay như anh lính đặc công tình nghĩa trong Vết thương thành thị, dù là người

sống tử tế, trượng nghĩa nhưng anh vẫn gặp vô vàn những trắc trở chông gai như phảichứng kiến cảnh người thân bị làm nhục, người yêu bị cưỡng hiếp,…để rồi anh phải

trở về quê hương với vết thương “âm ỉ đau thắt nơi ngực trái” Đó còn là những khó

khăn trong mối quan hệ với gia đình khi người lính cứ đi biền biệt như người lính ở

truyện ngắn Làng lính, đứng trước nguy cơ tình bạn tan vỡ, láng giềng mâu thuẫn là do

người lính vắng nhà quá lâu, các bà vợ vắng chồng, sinh ra bứt rứt, người mang áochồng ra ôm lấy hơi, người đêm đêm ra giếng tắm, người thức cả đêm không ngủ, Tâm trạng bứt rứt nên họ dễ cáu gắt vì những chuyện vu vơ, vặt vãnh như bổ củi thìtránh giờ người ta nghỉ trưa, hay không được phun thuốc sâu khi người khác đang tướihoa ngay bên cạnh… Mâu thuẫn không được hóa giải khi ba ông chồng trở về Câuchuyện có kết thúc “có hậu” nhưng không vì thế mà những khó khăn của người lính

khi sống xa nhà được vơi bớt Trong truyện ngắn Sóng ao làng của Đỗ Tiến Thụy,

Thuân nhập ngũ đi biền biệt không về để cho người yêu (Thuyên) mòn mỏi chờ đợi,

và câu chuyện tình của họ cũng tan vỡ theo sự chờ đợi đó Được nghỉ phép về quê,Thuân đau đớn, xót xa khi thấy cuộc sống của Thuyên không hạnh phúc, nàng bỏchồng đến nương nhờ cửa chùa Cũng giống như Đỗ Tiến Thụy, viết về những khókhăn của người lính còn có Nguyễn Đình Tú, Nguyễn Thế Hùng nhưng họ lại tập

trung vào những khó khăn trong truyện “chăn gối” ví như Len trong truyện ngắn Khu

độc thân của Nguyễn Thế Hùng, cô lấy chồng làm lính trinh sát nên thường xuyên

phải chịu cảnh chăn đơn, gối chiếc và để vơi bớt nỗi bứt rứt cô phải ra giếng tắm đểnguội bớt lửa lòng Sự xuất hiện của Hùng, một chàng trai chưa vợ càng thổi bùng lênnỗi khao khát trong cô Có thể thấy, hạnh phúc của người lính rất mong manh, đó lànhững khó khăn rất thật trong cuộc sống mà người lính dễ gặp phải Đau xót hơn,

người lính thông tin trong truyện ngắn Nơi không có sóng Xì phôn của nhà văn Đỗ

Tiến Thụy, anh yêu một cô tiểu thư thành thị và bị cô lừa gạt tình cảm Người línhdành hết tình yêu cho cô gái, nhưng hóa ra cô là người phụ nữ sống buông thả bừa bãi.Đưa bạn trai quen qua mạng vào nhà nghỉ, bị người yêu phát hiện, cô dối trá một cáchtrơ trẽn khi dám đứng trước vong linh cha chồng tương lai thề mình không phản bội

Sự dối trá ấy làm trái tim người lính tan nát Anh bỏ đi trở về đơn vị với vết thươnglòng khó phai và từ đó sống cuộc đời cô độc

1.2 Cơ sở lí luận của đề tài

1.2.1 Khái niệm truyện ngắn

Theo Từ điển thuật ngữ văn học xác định: “Truyện ngắn là loại tác phẩm tự sự cỡnhỏ Nội dung của thể loại này bao trùm hầu hết các phương diện của đời sống: đời tư,thế sự hay sử thi, nhưng cái độc đáo của nó là ngắn Truyện ngắn được viết ra để tiếp thuliền mạch, đọc một hơi không ngừng nghỉ” [11, tr 370] Theo Từ điển văn học (tập 2,Nxb Khoa học xã hội, 1984), mục từ truyện ngắn: “Truyện ngắn là hình thức tự sự loạinhỏ Cốt truyện của truyện ngắn thường diễn ra trong một không gian và thời gian hạnchế Kết cấu của truyện ngắn cũng không chia thành nhiều tuyến phức tạp Truyện ngắnđược viết ra để tiếp thu liền một mạch, đọc một hơi không nghỉ, nên đặc điểm củatruyện ngắn là tính ngắn gọn Để thể hiện nổi bật tư tưởng chủ đề, khắc hoạ nét tínhcách nhân vật đòi hỏi nhà văn viết truyện ngắn phải có trình độ điêu luyện, biết mạnhdạn gọt tỉa và dồn nén” [29, tr 30] Trong 150 thuật ngữ văn học, tác giả định nghĩatruyện ngắn là: “Thể tài tác phẩm tự sự cỡ nhỏ, thường được viết bằng văn xuôi, đề cậphầu hết các phương diện của đời sống con người và xã hội Nét nổi bật của truyện ngắn

là sự giới hạn về dung lượng; tác phẩm truyện ngắn thích hợp với người tiếp nhận (độcgiả) đọc nó liền một mạch không nghỉ” [4, tr 345] Tuy nhiên, “mức độ dài ngắn chưaphải là đặc điểm chủ yếu để phân biệt truyện ngắn với các tác phẩm tự sự truyện ngắn.Trong văn học hiện đại các tác phẩm rất ngắn nhưng lại là truyện dài viết ngắn lại.Truyện ngắn thời trung đại cũng ngắn nhưng rất gần với truyện vừa Các hình thức kểchuyện dân gian rất ngắn gọn như cổ tích, thần thoại, truyện cười…lại càng không phải

là truyện ngắn” [7, tr 370-371]

Nếu như truyện ngắn theo quan niệm truyền thống chỉ là một “lát cắt” của đờisống nhưng “lát cắt” ấy phải chọn được một thời điểm giàu kịch tính và có ý nghĩađiển hình nhất, thì truyện ngắn hôm nay có những sáng tạo mới Nó không chỉ cần đếnnhững xung đột giàu kịch tính, những tình huống éo le gay cấn mà có thể chỉ là mộtbức tranh tâm trạng bàng bạc chất thơ Nếu như truyện ngắn truyền thống phải tuânthủ đầy đủ các bước “thắt nút – phát triển – đỉnh điểm – mở nút bất ngờ”, thì truyệnngắn hôm nay đã bổ sung thêm những cấu trúc nghệ thuật mới không cần tuân thủnghiêm ngặt quá trình nghệ thuật kể trên Đó có thể là một hành trình mang tính biểu

tượng như truyện ngắn Đi của Nguyễn Bình Phương, hoặc xây dựng những tình huống

giả tưởng đậm sắc màu kì ảo như truyện ngắn Dị hương của Sương Nguyệt Minh.

Như vậy, truyện ngắn Việt Nam đương đại hôm nay vẫn tồn tại hai bộ phận: Truyện ngắn sáng tác theo phương pháp truyền thống với mô hình nghệ thuật củatruyện ngắn 1945-1975, truyện ngắn cách tân chịu ảnh hưởng từ chủ nghĩa hiện đại vàchủ nghĩa hậu hiện đại Dù sáng tác theo khuynh hướng nào thì cả hai bộ phận kể trênvẫn mang lại sự đa diện cho truyện ngắn hôm nay

-Như vậy, với tính ưu việt của thể loại, các truyện ngắn được nhiều bạn đọc đónnhận Vì thế, nhiều nhà văn hướng đến thể loại này để phát triển sự nghiệp văn chươngcủa mình Điều đó đã tạo nên sự phát triển mạnh mẽ của thể loại truyện ngắn trên mọiphương diện

1.2.2 Đặc trưng thể loại truyện ngắn

Để phân biệt truyện ngắn với các thể loại khác, chúng ta cần nắm rõ đặc trưngthể loại này trên một số phương diện như sau:

Dung lượng truyện ngắn

Dung lượng chính là sức chứa nhiều hay ít, lớn hay nhỏ của một tác phẩm,chúng được hiểu “là khả năng ôm trùm bao quát hiện thực, là sức chứa chất liệu đờisống, dung lượng được hiểu theo nghĩa khả năng của nội dung phát ánh hiện thực củathể loại” [28, tr 71] Và cho dù “dung lượng trong truyện ngắn không đơn thuần là sứcchứa theo nghĩa của vật lí học mà là khả năng của nội dung phản ánh hiện thực của tácphẩm Nhưng dù dung lượng truyện ngắn có biến đổi thì nó vẫn khác tiểu thuyết” [28,

tr 73]

Cốt truyện truyện ngắn

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, NguyễnKhắc Phi đồng chủ biên do NXB Giáo dục phát hành ghi rõ “cốt truyện là hệ thống sựkiện cụ thể, được tổ chức theo yêu cầu tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành bộphận cơ bản, quan trọng nhất trong hình thức động của tác phẩm văn học thuộc các thểloại tự sự và kịch” [11, tr 99]

Tuy nhiên có một cốt truyện hay chưa chắc đã có một truyện ngắn hay, bởi thựcchất cốt truyện trong thực tế sáng tác là một hệ thống sự kiện gắn với một hệ thốngnhân vật được triển khai sơ lược theo thời gian tuyến tính, được “đánh dấu” nhữngthời điểm quan trọng với những nhân vật trọng tâm – những tình huống nghệ thuật nào

đó Cốt truyện khi được truyền tải thành kết cấu nghệ thuật mới thật sự phát huy vaitrò và ý nghĩa của nó

Kết cấu truyện ngắn

Theo các nhà nghiên cứu thì “Kết cấu là phương tiện cơ bản và tất yếu của kháiquát nghệ thuật Kết cấu đảm nhiệm các chức năng rất đa dạng: bộc lộ tốt chủ đề và tưtưởng của tác phẩm; triển khai, trình bày hấp dẫn cốt truyện; cấu trúc hợp lí hệ thốngtính cách; tổ chức điểm nhìn trần thuật của tác giả: tạo tính toàn vẹn của tác phẩm nhưmột hiện tượng thẩm mĩ” [11, tr 157]

Mặc dù mọi sự so sánh đều khập khiễng nhưng chúng tôi vẫn mạnh dạn ví vonrằng: Cốt truyện có thể được ví như những nguyên vật liệu để làm bánh được đặt mộtcách rời rạc trong đề cương sáng tác của nhà văn, phương thức nghệ thuật hiệu quảnhất để tổ chức cốt truyện ấy thành một kết cấu hoàn chỉnh nhất mới tạo ra tác phẩmđặc sắc, như người thợ làm bánh đã biến những nguyên vật liệu đặt rời rạc kia thànhmột chiếc bánh hoàn mĩ Như vậy, khi chúng ta xem xét, đánh giá một kiểu kết cấu đặcsắc của truyện ngắn mới có thể cảm nhận toàn diện được quá trình lao động nghiêmtúc và tài năng của nhà văn ấy

Tình huống truyện ngắn

Đi tìm hiểu về tình huống truyện, chúng ta nhận thấy có rất nhiều định nghĩa,mỗi nhà văn có một lí giải riêng về tình huống chẳng hạn như, trong cái nhìn của nhàtriết học, mỹ học người Đức (Hêghen) thì “Tình huống là một trạng thái có tính chấtriêng biệt và trở thành được quy định ở trong thuộc tính này của nó Tình huống gópphần biểu lộ nội dung là cái phần có được một sự tồn tại bên trong bằng sự biểu hiệnnghệ thuật” [29, tr 110] Và với nhà văn Nguyễn Kiên thì cho rằng “Theo quan niệmcủa tôi, mỗi truyện ngắn chỉ tập trung vào một tình thế nảy sinh trong cuộc sống Nếutruyện ngắn có đến hơn một tình thế thì truyện ngắn đó lập tức bị phá vỡ” [12, tr 44].Theo chúng tôi hiểu, ý kiến này có điều phải bàn thêm, bởi bên cạnh một tình thế trungtâm vẫn có thể có một vài tình huống phụ Vì thế, trong quá trình nghiên cứu về tìnhhuống truyện, TS - Chu Văn Sơn trong chuyên đề “Truyện ngắn” (phần lý thuyết) thì

truyện ngắn chứa đựng ba dạng tình huống căn bản sau: tình huống hành động; tình

huống tâm trạng và tình huống nhận thức.

Nhân vật truyện ngắn

Nhân vật là yếu tố sống còn của văn học nói chung và truyện ngắn nói riêng,nếu như nhân vật của tiểu thuyết được miêu tả khá trọn vẹn, toàn diện một cách “đầyđặn” nhất thì nhân vật trong truyện ngắn thường chỉ được “khắc sâu” trong một tìnhhuống truyện mang yếu tố điển hình – một tình huống truyện phải phát huy được haivai trò quan trọng của nó Đó là vừa để nhân vật truyện ngắn bộc lộ bản chất sâu sắc

và chân thực nhất của nó, vừa đánh dấu bước “rẽ ngoặt” quan trọng trong sự vận độngtính cách và trong hành trình số phận của nhân vật Có thể ví von phương thức xâydựng nhân vật trong truyện ngắn giống như cách vẽ tranh thủy mặc của hội họa cổđiển phương Đông: - Không vẽ toàn diện tỉ mỉ, kĩ lưỡng như tranh truyền thần phươngTây mà chỉ kí họa một vài nét nhưng chụp được cái thần của đối tượng thẩm mĩ cầnmiêu tả

Trong truyện ngắn cách tân hôm nay, sự “rạn vỡ” thi pháp truyền thống củatruyện ngắn đang diễn ra, nhân vật có thể chỉ để lại một ấn tượng mạnh mẽ nào đó là

đủ, chúng ta không biết họ tên, lai lịch và hướng vận động tiếp theo trong số phận củanhân vật ấy là gì

kì đổi mởi, cũng giống như các nhà văn đương đại khác Đỗ Tiến Thụy nhanh chóngbắt nhịp vào dòng chảy để viết, cống hiến và sáng tạo Các tập trruyện ngắn lần lượtxuất hiện trên văn đàn với cách nhìn, cách thể hiện mới mang đậm dấu ấn của cá tínhsáng tạo độc đáo và không thể bị nhầm lẫn với bất cứ một nhà văn nào khác Điều gì

đã làm nên sự độc đáo và đặc sắc cho sáng tác của nhà văn? Có thể nói cuộc đời vớinhiều trải nghiệm, từng làm nhiều nghề để kiếm sống và đặc biệt là những ảnh hưởng

từ gia đình, từ cuộc sống gắn bó với người dân lao động đã cho Đỗ Tiến Thụy mộtphông nền kiến thức sâu rộng, cùng sự am hiểu sâu sắc, cặn kẽ về nông thôn và ngườilính đã tạo nên sở trường cho anh trong khi viết về mảng đề tài này Chính cuộc đời

nhiều trải nghiệm đã giúp nhà văn có cái nhìn mang tính phát hiện về đời sống để sẵnsàng lên tiếng vạch trần cái xấu xa, độc ác bảo vệ những điều tốt đẹp, lẽ công bằngtrong cuộc sống Dưới ngòi bút của anh, hiện thực cuộc sống đương đại hiện lên thật

rõ nét qua bức tranh đời sống nông thôn thời mở cửa với những thay đổi vừa vui vừabuồn Cùng với đó là cái nhìn mới về hình tượng người lính sau chiến tranh, chiếntranh kết thúc nhưng người lính lại gặp những khó khăn mới, khó khăn của thời hiệnđại, khó khăn do di chứng chiến tranh để lại… Mỗi truyện ngắn là một dấu ấn vànhững ám ảnh về số phận con người Đó là điều khác biệt trong truyện ngắn Đỗ TiếnThụy Hiện nay, nhà văn vẫn đang trong thời kỳ sáng tác văn học sung sức nhất, khi sựtrải nghiệm và độ chín đã được khẳng định, Đỗ Tiến Thụy ngày đêm miệt mài viết,đóng góp vào kho tàng văn học nước nhà Chúng tôi, hi vọng nhà văn sẽ có thêmnhiều tác phẩm hay được đóng góp vào sự phát triển của nền văn học Việt Nam đươngđại

CHƯƠNG 2 MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM VỀ NỘI DUNG TRUYỆN NGẮN

ĐỖ TIẾN THỤY 2.1 Bức tranh thiên nhiên trong truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy

Sinh ra từ vùng quê chiêm trũng, tuổi thơ lớn lên trên cánh đồng với lúa, ngô,khoai, sắn, cây đa bến nước sân đình, lũy tre làng,… Tuổi trẻ gắn với núi rừng TâyNguyên, được uống nước suối, ăn quả rừng, được sống trong không gian văn hóa đậmchất Tây Nguyên,… tất cả đã tạo cho nhà văn một “nguồn vốn” giầu có để viết vềnông thôn và Tây Nguyên Vì vậy, trải dài trên những trang viết của Đỗ Tiến Thụy làbức tranh thiên nhiên của miền quê Bắc Bộ và vùng đất Tây Nguyên, nơi nhà văn đãsống suốt những năm tuổi trẻ Viết về quê hương đồng bằng Bắc Bộ, Đỗ Tiến Thụy đãđưa vào trang văn những hình ảnh đặc trưng như đồng lúa chín vàng hoe, thửa ruộngthênh thang, là đàn trâu gặm cỏ, là con sông quê là làng Bùi…tất cả tạo nên vẻ đẹpthân thương, gắn bó Với mảnh đất Tây Nguyên nhà văn tập trung khai thác âm thanhcủa gió rít u ú, của mưa rừng và cả những đêm trăng buông lạnh ngắt, … nhằm toát lên

vẻ đẹp hùng vĩ nguyên sơ của phong cảnh thiên nhiên, từ đó làm nổi bật tâm trạngnhân vật trong mỗi tác phẩm Đến với thế giới nghệ thuật của Đỗ Tiến Thụy, ngườiđọc vừa được tiếp xúc với không gian núi rừng Tây Nguyên giàu trầm tích văn hóa,vừa được đắm mình trong thiên nhiên vùng đồng bằng Bắc Bộ với nét đặc trưng củalàng quê Bắc Bộ

2.1.1 Vẻ đẹp thiên nhiên Tây Nguyên

Viết về Tây Nguyên bằng tâm thế của người có ân tình sâu nặng với cao nguyênđất đỏ, Đỗ Tiến Thụy đưa vào trang văn được hương vị nguyên sơ của rừng già, cáimặn nồng nàn của cao nguyên đất đỏ cùng cái bản nhiên, chất phát và phóng túng củangười Tây Nguyên Bởi vậy mỗi khi đọc truyện ngắn của Đỗ Tiến Thụy, người đọcđược sống trong môi trường đậm chất Tây Nguyên những tên đất, tên bản, tên núi, tênsông, tên người… làm “bối cảnh” cho các câu chuyện kể của nhà văn Đó là khônggian Tây Nguyên với những địa danh gợi đến những vùng đất hoang sơ, vừa lạ lẫm và

bí ẩn: làng Rấp, ấp Đak Lung, làng Kon Bình, suối Đak Min, Làng KongH’, suốiĐăkba, suối Yagrai, … và hình ảnh về gió, mưa, trăng mờ, những dòng suối TâyNguyên là những hình ảnh xuất hiện thường xuyên trong những truyện ngắn về vùngthẩm mĩ này Không dành cả những trang văn dài miêu tả thiên nhiên mà thiên nhiên

chỉ được điểm xuyết, đan cài một vài hình ảnh đắc sắc, vừa có tác dụng làm “nền” chohành động đồng thời cũng trở thành một sinh thể độc lập tôn lên vẻ đẹp riêng của vùngđất Tây Nguyên… Thiên nhiên Tây Nguyên vừa hiện thực, sinh động, vừa êm đềm,thơ mộng nhưng cũng rất hoang sơ, huyền bí

Không chủ đích viết về thiên nhiên, nhưng thiên nhiên Tây Nguyên vẫn được

hiện ra thật rõ trong các tác phẩm: Người đàn bà đợi mưa, Người trong núi, Vị thần

trên nóc nhà rông, Huyền thoại Yàng, Tiếng t'rưng làng Rấp, … Tất cả cho thấy sự am

hiểu sâu săc về mảnh đất này cũng như sự tài hoa của nhà văn trong cách miêu tả thiênnhiên Giống như các nhà văn Vũ Hùng, Nguyễn Trung Thành hay Trung Trung Đỉnh,

vẻ đẹp của thiên nhiên Tây Nguyên hùng vĩ hiện lên qua những cánh rừng đại ngàn,qua những dòng sông chảy suốt ngàn năm, qua những tên sông tên suối, qua gió rừng

và đặc biệt qua đàn voi, Đỗ Tiến Thụy rất ấn tượng về voi Tây Nguyên, trong truyện

ngắn Vị thần trên nóc nhà rông nhà văn miêu tả loài voi như một biểu tượng cho sức

mạnh của núi rừng Tây Nguyên Sức mạnh đó trở thành niềm khao khát cho nhữngGru Nhôn với mong ước được đứng trong đoàn săn voi “Chàng chấp nhận luật sănkhắc nghiệt để nuôi ước mơ một ngày trở thành dũng sĩ săn voi Từ ngày còn là một

thiếu niên, chàng đã thèm thuồng đứng lặng nhìn Gru Nhôn sau mỗi chuyến săn thắng lợi trở về Chàng mơ tưởng đến một ngày nào đó, chỗ đứng của Gru Nhôn sẽ là chỗ

đứng của chàng” [37, tr.11] Không đưa nhiều thiên nhiên Tây Nguyên vào tác phẩmnhưng người đọc vẫn thấy không gian núi rừng ùa về qua bước chân của đàn voi, thấyTây Nguyên thật hùng vĩ qua âm thanh của núi rừng hô ứng cùng âm thanh của bầyvoi trong cuộc chiến giữa voi nhà và voi rừng: “một đoàn voi săn voi săn lừng lữngnhư những khối đá tảng đang đứng bên bờ suối” [40, tr 23] trong cuộc săn voi, nhữngchú voi nhà dồn đàn voi rừng vào một vạt cây rậm rạp để đuổi bắt “Cả một cánh rừng

xô nghiêng bạt ngửa dưới sức quần khủng khiếp của voi” [40, tr 21] Chính đàn voi đãmang đến cho Tây Nguyên vẻ nguyên sơ và mạnh mẽ để tạo nên không khí của sử thi,người đọc như cảm nhận được sức mạnh rung chuyển của cả một cánh rừng trong cuộcchiến của loài voi

Cuộc chiến giữa voi nhà và voi rừng mang đến sức mạnh của thiên nhiên hùng

vĩ “Hai con voi như hai quả núi xé gió lao vào nhau với một tốc độ hủy diệt…

“Rầm!” Một tiếng động khủng khiếp vang lên Đàn voi rừng tuông chạy táo tác kéotheo những vệt cây đổ ầm ầm Cơn lốc rừng đột ngột thổi bạt, bứt tung lá cành ào ào

đổ xuống thành một cơn mưa chốc lát, rồi tất cả chìm trong rợn lặng ” [40, tr 23-24].

Dù không miêu tả tỉ mỉ về thiên nhiên nhưng cách chọn hình ảnh đàn voi như một biểutượng của thiên nhiên Tây Nguyên đã trả lại cho thiên nhiên Tây Nguyên vẻ đẹp kì vĩ,hoang sơ Người đọc như được bước vào thế giới của sử thi Đăm Săn với những cánhrừng nguyên sinh đại ngàn cùng nét văn hóa đậm chất Tây Nguyên Bản sắc văn hóacủa cộng đồng người dân cao nguyên đất đỏ hiện lên rõ ràng qua từng lời kể Đọc tác

phẩm, độc giả hiểu được những tiêu chuẩn để trở thành một Laigang, để được theo học

nghề săn voi mỗi chàng trai phải bắt được con voi mới được phép mặc áo quần, phảichấp nhận luật săn khắc nghiệt, phải dày công khổ luyện để biết phóng lao ném tròng.Rèn luyện cho đến khi “Đôi tay chàng đã dẻo như trăng gió, có thể quăng trúng thònglọng vào cổ một con bò rừng đang chạy Đôi chân chàng đã dẻo như chân nai, có thểchạy qua chín núi mười đồi không biết mệt Và chàng đã được Gru Nhôn đồng ý chotheo học nghề” [40, tr 23] Núi rừng Tây Nguyên kỳ vĩ, nhiều bí ẩn đã chung đúc nên

những con người mạnh mẽ, dũng cảm Những Laigang trong cuộc săn voi là những

chiến binh dũng cảm, mạnh mẽ với sức mạnh sánh ngang với thiên nhiên đại ngàn Để

trở thành một con người cộng đồng, những Laigang trước khi đi săn phải “phải kiêng

gần đàn bà ba mươi ngày Phải tắm rửa sạch sẽ bằng nước thác Sêrêpok một ngày Phảicúng năm ghè rượu và một con heo Các bà vợ của chúng tao đã phải kiêng không giãgạo, không dám lật cối lên vì lo voi chúng tao đi săn sẽ ngã Vợ chúng tao không được

ra đường vì mắt không được phép nhìn một người đàn ông nào khi chồng đang đi săn.Chúng tao đã phải ngủ dưới đất rừng để sạch mùi người…” [40, tr 15] Có thể thấy, dùkhông miêu tả nhiều về cảnh sắc núi rừng nhưng chính những nét văn hóa đặc sắc đãmang đến cho tác phẩm bức tranh hùng vĩ đậm chất Tây Nguyên

Thiên nhiên trong truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy hiện lên hùng vĩ hơn, hoang sơ và

bí ẩn hơn nhờ sự hỗ trợ của những âm thanh “lạ” từ núi rừng Đó là những âm thanh

rống rít ò ò Vị thần trên nóc nhà rông trong cổ họng của đàn voi trong cuộc chiến đấu,

là âm thanh của “Tiếng đá rít vèo vèo lạnh gáy Tiếng đá găm vào thân cây pưng pưng,phầm phập Đá đập vào thân voi huỳnh huỵch, đập vào đầu voi chan chát.” [40, tr 22].Cái bí hiểm còn toát ra từ âm thanh của tiếng gió rừng Gió của cơn lốc đột ngột thổi bạt

“Cơn lốc rừng đột ngột thổi bạt, bứt tung lá cành ào ào đổ xuống thành một cơn mưachốc lát, rồi tất cả chìm trong rợn lặng” [40, tr 24], tiếng gió hú vọng lại trong tiếng gọi

khản hơi của y Than “đáp lại chỉ có tiếng gió rừng ngày đêm hú lạnh” Vị thần trên nóc

nhà rông [40, tr 24], là tiếng “gió hú trên đỉnh non cao” Tiếng t’rưng làng Rấp , Một

loạt những âm thanh mạnh, lạ của voi, gió, của đất đá, … vừa mang đến sự rung chuyểncủa núi rừng vừa giúp người đọc cảm nhận sự rùng rợn hiểm nguy làm nổi bật sự hoang

sơ của thiên nhiên nơi đây Tuy nhiên, truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy còn xuất hiện những

âm thanh quen thuộc của người dân vùng núi, là sự hòa trộn đồng điệu, điểm tô thêm

cho cuộc sống bình dị, mộc mạc của người dân bản địa Trong truyện Dưới mái nhà

rông, nhân vật A Dân cảm nhận thật rõ ràng âm thanh quen thuộc của núi rừng lúc chạy

trốn tình yêu của Y Linh, chạy trốn cảm xúc của chính mình “tiếng tóc tách xa xa Phảirồi, đó là máng nước đầu làng Máng nước ấy là một mạch nước ngầm chảy ra từ lòngnúi.” [40, tr 173] hay tiếng “Pinh bùng pinh bùng bùng pinh pinh pinh! Tiếng chiêng.”

Đêm joong chiêng [40, tr 486]

Miêu tả vẻ hùng vĩ hoang sơ của thiên nhiên Tây Nguyên, Đỗ Tiến Thụy đã đặcbiệt chú ý đến mùi vị của thiên nhiên, đúng như nhà văn từng ước mơ viết về TâyNguyên là “viết được những trang văn mang hương nguyên sơ của rừng già, vị nồng nàncủa đất đỏ Bazan” [46] Người đọc theo bước chân Y Than đi tìm người yêu, tại khurừng chiến địa, Y Than thiếp đi, xung quanh nàng chỉ “thấy có mùi nắng, có mùi gió và

có cả mùi của da thịt Krôl” [40, tr 24-25] rồi có cả “mùi vị rất khó gọi tên” của nước

“Nó ngầy ngậy, ngai ngái Nó mằn mặn, nồng nồng ” [40, tr 35] Cách cảm nhận

thiên nhiên bằng khứu giác của Đỗ Tiến Thụy đã giúp cho độc giả đón nhận được vẻ đẹpnguyên sơ với hương vị riêng của rừng già Tây Nguyên Hình ảnh, âm thanh, mùi vị là

ba điều ấn tượng trong cảm nhận về thiên nhiên Tây Nguyên, những điều đó vừa tạochất men cho người và vẻ đẹp cho cảnh để rồi khi chiêm ngưỡng vẻ đẹp núi rừng cao

nguyên đất đỏ từ trên cao nhân vật anh trong Đêm joong chiêng phải thốt lên rằng: “Đã

bao lần anh vào Nam ra Bắc, dưới cánh bay, Tây Nguyên ngàn ngạt xanh rộng dài ngútngát, những đồi núi cuộn vồng như cơ bắp của chàng dũng sĩ vươn mình.” Tây Nguyênhùng vĩ đã hiện ra trong truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy với màu sắc riêng độc đáo

Thiên nhiên Tây Nguyên không chỉ hùng vĩ, dữ dội mà còn rất thơ mộng, trữtình Vẻ đẹp thiên nhiên thơ mộng của Tây Nguyên đã được Đỗ Tiến Thụy khám phá ởgóc nhìn mới, đó là sự đổi thay cách sống du canh du cư Giữa màu xanh bạt ngàn của

cà phê lại có màu xanh tươi của lúa nước, màu vàng của lúa chín “Khi thung lũng Đăk

Van vàng rực màu lúa chín”, đâu đó bên sườn núi, bên cánh rừng đại ngàn ta nghe thấy

“tiếng chim hót, tiếng suối róc rách, … Những cánh rừng trơ trụi ngôi làng vốn ngập

ngụa cỏ hoang nay khoác lên mình màu áo mới, màu áo của màu da non xanh mướt và

ánh vàng mênh mông”, Tiếng t’rưng làng Rấp Thiên nhiên thật trong trẻo và thanh bình biết bao và tiếng t’rưng của Dổi cất lên trong niềm hân hoan của ngày hội mừng

lúa mới “khi lại róc rách hiền hoà như tiếng suối ban mai; lúc lại líu lo lảnh lót như

tiếng chim Kơtia gọi mặt trời lên” [40, tr 53] Trong niềm vui hạnh phúc của dân làng,

thiên nhiên hiên ra thật yên bình thơ mộng và ngọt ngào đậm chất men say

Tây Nguyên thơ mộng còn hiện lên qua vẻ đẹp của những đêm trăng mờ ĐỗTiến Thụy đã chọn vầng trăng nhưng một đối tượng nghệ thuật cho không gian mờ ảo

của núi rừng Tây Nguyên Đọc truyện Người trong núi, độc giả ấn tượng với không

gian mờ ảo của đêm trăng bên bờ suối Yagrai với hơi sương lạnh “Đêm ấy trăng mờ.Kíp men theo suối Yagrai Trăng suông buông, mặt đầm bãng lãng hơi sương Nhữngcụm lau lách mọc loi thoi rải rác trong đầm gió lay phơ phất Tiếng chim nước kêu nhonhỏ liu riu trong các bụi rậm ven bờ” [40, tr 215] Đoạn văn ngắn với hàng loạt các từ

láy suông buông, bãng lãng, loi thoi, rải rác, phơ phất, liu riu, vừa vẽ ra cảnh sắc

thiên nhiên thanh bình với đêm trăng mờ sương hòa lẫn âm thành của tiếng nước, tiếngchim vừa miêu tả vẻ trữ tình thơ mộng, vừa làm hiện lên vẻ hoang dã của núi rừng TâyNguyên Thiên nhiên vì thế mà gần gũi và lãng mạn Dòng suối Yagrai như đẹp thêmkhi đêm trăng mờ có tiếng chim nước kêu liu riu Không gian lãng mạn đó làm nềncho Kíp, anh mải mê bắt con cá to mang về tặng cho cô giáo Phương như một biểutượng cho tình yêu chân thành, đầy khao khát và nhân văn Người đọc lại bắt gặp mộtvầng trăng cong đang ngật ngưỡng trên nóc nhà rông, đang cùng các vì sao li ti tỏasáng xuống mái nhà Vầng trăng ấy là “Vầng trăng thanh khiết toả ánh sáng dìu dịu mê

hồn”, khi là “ánh trăng òa” khắp không gian núi rừng mang đến cho Đêm joong chiêng

một chất thơ quyến rũ: “Trên nóc nhà rông ngật ngưỡng vầng trăng cong cong như một

chiếc sừng trâu vàng đậu chênh chếch giữa những vì sao li ti nhấy nháy” [40, tr 487].

Đó còn là “trăng vàng gió núi mênh mang”, trong Tiếng t’rưng làng Rấp, … Đi khảo

sát các truyện ngắn viết về Tây Nguyên, chúng tôi nhận thấy có 5/7 tác phẩm miêu tả

trăng, có những tác phẩm hình ảnh trăng xuất hiện nhiều như Đêm joong chiêng (6 lần); Người trong núi (8 lần); Dưới mái nhà rông (10 lần), … Việc chọn trăng như một

biểu tượng cho thiên nhiên thơ mộng, huyền ảo, tạo không gian thấm đẫm chất trữ tình

để nhân vật bộc lộ tâm trạng là điểm độc đáo trong cách miêu tả thiên nhiên của Đỗ

Tiến Thụy Không giống như Nguyễn Quang Thiều trong truyện ngắn Ngựa trắng nhà

văn miêu tả “Ánh trăng trong vắt và như đọng hương cỏ” [27, tr 238] tạo không gian

lãng mạn và thơ mộng là nơi tình yêu bắt đầu của một người lính và cô gái vùng sơncước, để rồi ánh trăng ấy đi vào kí ức giúp người lính sau chiến tranh tìm lại được côgái, tìm lại được hạnh phúc sau bao ngày li tán Đỗ Tiến Thụy chú trọng miêu tả vầngtrăng hiện lên với nhiều dáng vẻ khi là ánh trăng mờ, lúc lại là trăng suông, có khi làtrăng tàn vẫn đủ sức vẽ ra không gian yên bình và thơ mộng cho Tây Nguyên hùng vĩ

Với cảm nhận tinh tế, bức tranh thiên nhiên trong truyện ngắn của Đỗ Tiến Thụyđược vẽ lên một cách tự nhiên theo cảm xúc, thiên nhiên vừa hiện thực vừa lãng mạn Vìthế, trong cái hùng vĩ của cảnh vật ta bất chợt bắt gặp cái thơ mộng lãng mạn “Nơi ấy gầntrăng gió, gần mặt trời Mây bốn mùa quấn quýt quanh những cột ăng ten cao vút, quấnquýt trong mồi bước đi, trong từng bữa ăn giấc ngủ, nũng nịu chui cả vào phòng máy …Đứng trên đỉnh núi nhìn xuống luôn thấy một biển cúc quỳ rờm rợp cuộn sóng vàng Càngvào mùa khô, cúc quỳ càng vàng ngợp Nhìn đẹp đến nao người nhưng cũng khiến ngườinhìn có một cảm giác sờ sợ, ngại ngần nếu phải đi xuyên qua rừng hoa ấy” [40, tr 123].Theo bước chân của người kể chuyện, độc giả đang từ những đỉnh núi rợn màu vàng của

hoa cúc quỳ bất chợt đến với “Khe nước um tùm cây dé hoa nở đỏ rực, dập dờn Tiếng

nước chảy cồn cào vô tận Những con cua đá giương mắt nhìn tôi thách thức Tiếng chim útim đuổi bắt nhau vang vọng từ núi này sang núi khác như muốn trêu ngươi.” [40, tr 45].Thiên nhiên Tây Nguyên thật đẹp và đầy chất thơ

Vẻ đẹp thơ mộng, lãng mạn của thiên nhiên Tây Nguyên còn được tạo nên qua hìnhảnh dòng suối dài bất tận như “dòng sông Ba chảy dài đến chân núi Ngọc Linh, và bốnhướng chỉ thấy ngút ngàn rừng xanh mà ở đó có nhiều loại cây trái, chim thú nhiều vô kể”,

Dưới mái nhà rông, từ những dòng suối trong veo, mát lành như “Dòng Đăkbla trong veo

in rõ mây trắng trời xanh dưới đáy, lừng lờ uốn lượn giữa những quả đồi cuộn vổng lên”[40, tr 97], … Không gian sông nước như mở ra sự thoáng đãng cho cảnh vật, mang đếncho bức tranh thiên nhiên những nét vẽ mềm mại phóng khoáng Vẻ đẹp của thiên nhiên vì

thế đã đi vào kí ức của người lính như thầy Đoàn trong Đêm joong chiêng trong cơn mơ vẫn nghe thấy “tiếng suối chảy lơ thơ”, vẫn cảm thấy “vị bùi của đất đỏ ba zan, vị ngọt của

nước suối đầu nguồn, vị mặn của muối biển; có mùi thơm của nếp rừng…” [40, tr 498]

Đỗ Tiến Thụy không chỉ mang thiên nhiên Tây Nguyên vào truyện mà thiên nhiên ấy đậmhương vị rừng già Hương vị ấy tạo nên nét đặc trưng trong bức tranh thiên nhiên TâyNguyên của nhà văn, đồng thời là “Tấm gương soi” cho tâm trạng của nhân vật

2.1.2 Vẻ đẹp thiên nhiên vùng trung du, đồng bằng Bắc Bộ

Thiên nhiên là một đề tài quen thuộc trong văn học từ xưa đến nay Có nhiềubức tranh đẹp, gợi cảm, giàu chất thơ đã xuất hiện trong các tác phẩm từ thơ đến tiểuthuyết, truyện ngắn, ghi dấu tên tuổi của các tác giả như Nguyễn Trãi, Nguyễn BỉnhKhiêm, Nguyễn Khuyến, Nguyễn Bính, Anh Thơ Hình ảnh cây đa, bến nước, sânđình, con đò, dòng sông, hoa cau, hoa xoan, cánh đồng, đàn cò là những hình ảnhquen thuộc tạo vẻ đẹp nên thơ, yên bình, thanh tĩnh của nông thôn Việt Nam Đến với

đề tài nông thôn, Đỗ Tiến Thụy đã vẽ lên bức tranh làng quê Bắc Bộ cụ thể, tỉ mỉ quanhững kỉ niệm tuổi thơ khi rong ruổi lưng trâu đọc sách, khi lang thang khắp thửaruộng bắt cua Là cánh đồng mênh mông, bát ngát có nhiều cá tôm, cua ốc, là tiếng ếchnhái uôm uôm ngoài bờ ao sau mỗi trận mưa rào Tất cả cho thấy sự bình dị của cảnh,

sự lam lũ trong cuộc sống mưu sinh của người dân lao động nhưng trên hết đó là bứctranh toàn cảnh về nông thôn đồng bằng Bắc Bộ, với nét đẹp bình dị, gần gũi thânquen, mà ẩn sâu đó là nét văn hoá đặc sắc vùng quê Bắc Bộ

Ấn tượng ban đầu khi viết về thiên nhiên làng quê đó là kỉ niệm thời thơ ấu trongnhững ngày đói, cả làng Bùi của tác giả phải lên núi Lạc Đà xin đất của người Mường đểcanh tác Bức tranh quê hương hiện lên thật gần gũi đó những kỉ niệm ngày hai anh emcùng đi vào núi Lạc Đà giúp mẹ trồng ngô, vừa đi đường vừa hái sim, những quá sim đỏmọng, ngọt lừ Cái vị ngọt từ ngày đó còn mãi đến bây giờ để rồi đi vào tác phẩm như mộtchi tiết nghệ thuật giàu chất thơ “Những quả sim căng tròn tím rịm ngọt đến lịm người,chẳng còn để ý gì đến dốc Khi ngẩng lên đã thấy vào thung lũng Cái thung lũng làng tôilàm nương gọi là thung Găng Bốn bề ngút ngát Sắn ngô cao ngập đầu người.” [37, tr 28-29] Con đường đi vào trong núi Lạc Đà bỗng gần hơn khi được đi giữa mênh mang nắngvàng trải dài khắp hai bên đường là vạt cây sim lúp xúp, trái căng mọng, hoà với màuxanh của ngô, của sắn, … Tất cả cho độc giả cảm nhận rõ cái gần gũi, thân thuộc trongbức tranh quê và những kỉ niệm thời thơ trẻ cứ thế ào ạt ùa về

Trở lại với vùng quê Bắc Bộ, thiên nhiên hiện lên là những hình ảnh quen thuộccủa vùng quê chiêm trũng, đó là không gian của ao làng đêm trăng với hương senthơm ngát, đó còn là ngôi chùa ẩn mình nơi góc khuất làng quê, là cánh đồng rợp cánh

cò bay, là triền đê với cỏ may giăng đầy.… Quen thuộc nhưng không nhàm chán, gầngũi mà lại mới mẻ là cảm nhận chung về thiên nhiên vùng đồng bằng Bắc Bộ trong

truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy Bước vào trang văn của Đỗ Tiến Thuy, bạn đọc được saysưa thả hồn và đắm mình trong không khí trong ngần, thuần khiết, êm ái của khungcảnh làng quê, được sống lại tuổi thơ hồn nhiên trong trẻo Đó là hình ảnh con sôngquê làng Bùi với loại trai vỏ dày bên trong có ánh cầu vồng Tuổi thơ ngụp lặn trêndòng sông với tiếng kèn vỏ trai thổi toe toe vang khắp xóm làng “Sông Bùi có mộtloài trai vỏ rất dày, bề ngoài sần sùi da cóc, bên trong óng ánh cầu vồng, dân quê tôigọi chúng là cong cóc Tuổi thơ tôi lặn ngụp trong dòng sông nhỏ và trong bốn mùanày mò cong cóc, ruột để nấu canh, vỏ làm vật trao đổi khi đánh khăng đánh đáo, vàđể làm kèn Nửa vỏ cong cóc như một con thuyền xinh xắn, dùng dây chun quấnmấy vòng là có một cái kèn thổi toe toe Tiếng kèn ấy theo chúng tôi vào bữa ăn giấc

ngủ, suốt đường thôn ngõ xóm, khắp những cánh đồng, và đến cả trường làng” [37, tr.

154] Với cách miêu tả chi tiết, cụ thể cùng lời kể ngôi thứ nhất, dòng sông quê trởthành dòng sông kỉ niệm, dòng sông gắn bó với những trò nghịch ngợm của con trẻ

và chuyên chở ước mơ của chúng bay cao, bay xa

Viết về quê hương, nhà văn tập trung miêu tả không gian ao làng, nét văn hóađặc sắc của vùng quê Bắc Bộ Ao làng là nơi diễn ra các hoạt động sinh hoạt cộngđồng như trao đổi kinh nghiệm làm nông, trò chuyện tâm tình, …của người dân laođộng sau mỗi ngày làm đồng trở về Bờ ao làng cũng là địa điểm vui chơi của trẻ conthôn quê như đánh khăng, đánh đáo, bắt chuồn chuồn, câu cá… vào mỗi buổi chiều; lànơi hẹn hò của các đôi trai gái vào mỗi đêm trăng sáng Và Đỗ Tiến Thụy đã đưa bạnđọc đến với nông thôn Bắc Bộ qua khung cảnh làng quê cùng hình ảnh ao làng gắn vớinhững kỉ niệm tuổi thơ như thế Đó là kỉ niệm về ao làng vào mùa mưa tháng tư, aođầy nước, những âm thanh của tiếng ếch nhãi, chão chuộc vang lên khắp ao nghe vuitai và gần gũi “Mưa tháng tư Ao hồ uôm oam tiếng chão chuộc, ộp oà tiếng ếch giaotình Bờ thửa bờ vùng cua bò lổm ngổm, sùi bọt trắng nhả triệu triệu con cua nhỏ li tixuống ruộng Lúa chiêm uống nước no nê bung đòng trắng xoá, hương nhả ngát đồng”[37, tr 350] Chỉ vài nét phác hoạ âm thanh của tiếng chão chuộc ộp oạp, tiếng ếchgiao tình cùng hình ảnh cánh đồng quê tháng tư cua bò đầy đồng, … nhà văn vẽ lênbức tranh quê với vẻ đẹp bình dị, thân thương, yên bình và đậm chất Bắc Bộ Độc giảnhư được sống lại tuổi thơ, vùng hoài niệm được đánh thức, thiên nhiên thật hiền hoà

và tiếng ếch nhái giao tình đã điểm tô cho bức tranh quê thêm thi vị Đỗ Tiến Thụy đãhuy động tất cả các giác quan: thính giác, thị giác và cả cảm giác để cảm nhận, miêu

tả ao làng trong những câu văn giàu tính nhạc Nó ngân nga một tình cảm trìu mếnthân thương với làng quê Ao làng vừa mang đến cho bức tranh thiên nhiên sự gần

gũi vừa thể hiện rõ nét văn hoá của quê hương làng Bùi Trong Đồng đất quê cha, ao

làng còn là những câu chuyện li kì, đầy bí ẩn với hình ảnh những con vật lạ Theo lời

kể của người cha, cậu bé như đang được sống giữa hương vị đồng quê với cái ao nhiềuchuyện lạ, con cá lạ “Cái ao nhà mình ấy mà, có nhiều chuyện lạ lắm! …” Ao nhàmình có một con vật rất dữ tợn Tiếng quẫy nước của nó ùm ùm khiến mặt ao nổi sóngcồn Mỗi một tiếng táp mồi đánh “oẳm” là một con ngan hay con vịt to biến mất, chỉ cònlại vài cọng lông nổi lều phều Ông nội đã mấy năm liền tát ao mà không tìm thấy nó đâu.Nhưng hễ chỉ cần tháo nước vào đầy là tiếng quẫy sóng lại dội rợn người Ai cũng bảo đó

là con ma Ông nội dứt khoát không tin nên năm đó phơi ao khô tới ba ngày Ông và bác

cả dùng sào xăm khắp đáy bùn, còn bố đẽo một thanh kiếm tre lội quanh bờ truy tìm Vàchính bố đã phát hiện ra “con ma” to như một gộc củi đen trũi nằm gác trên giàn mướp,mặc kiến bu đầy Nó là con cá quả nặng năm cân hai, tinh ranh đến mức hễ động là vọt lêngiàn mướp nằm chờ ” [37, tr 394] Không dùng từ hoa mĩ, không phô trương hình ảnh,

Đỗ Tiến Thụy chỉ lựa chọn những chi tiết “đắt” để vẽ bức tranh quê Qua lời kể của ngườicha, người đọc hình dung rõ bức khung cảnh nông thôn Bắc Bộ, không chỉ có ao thu lãnhlẽo, hay ngõ trúc quanh co như trong cái nhìn của cụ Tam Nguyên Yên Đổ, mà trong cái

ao làng là cả một bầu trời tuổi thơ, là những kỉ niệm ngọt ngào và trên hết là không khílàng quê cho thiên truyện Bức tranh thiên nhiên Bắc Bộ vì thế mà thân quen, và trở thànhkhông gian nghệ thuật cho tác phẩm

Vốn sinh ra từ nông thôn Bắc Bộ, Đỗ Tiến Thụy không xa lạ gì với không gianđồng quê với những cánh đồng bát ngát Văn học là tấm gương phản chiếu đời sống, vìthế vốn sống là yếu tố sống còn để cho nhà văn những thành công, truyện ngắn của ĐỗTiến Thụy là những câu chuyện bắt nguồn từ thực tế mà bản thân anh đã trải qua.Truyện của anh thường in đậm hình ảnh đặc trưng về vùng đất, con người nơi mà anh

đã sống, đã hiểu và đã nhớ Trong những truyện ngắn viết về vùng quê chiêm trũng,

hình ảnh cánh đồng quê thường trở đi trở lại trong nhiều tác phẩm như Thửa ruộng

thênh thênh; Gió đồng se sắt; Những nốt nhạc xanh; Đồng đất quê cha Nếu Cánh đồng bất tận của Nguyễn Ngọc Tư giúp người đọc cảm nhận rõ vẻ đẹp bức tranh quê

hương Nam Bộ qua cánh đồng quê nắng khô, cỏ cháy của sông nước Nam Bộ, thì cánhđồng quê trong trang văn của Đỗ Tiến Thụy là cánh đồng vùng Bắc Bộ với nhiều vẻ

đẹp ở những thời điểm khác nhau Đó là vẻ đẹp của những cánh đồng ở thời điểm “lúa

đang độ ngậm đòng” những cơn gió viu viu nhẹ thổi đã tạo nên sóng lúa nối tiếp nhau

mở ra không gian chiều quê yên bình êm ả “Mấy ngày sau, buổi chiều trên cánh đồnggần trường, lúa đang độ ngậm đòng Gió viu víu trên hàng dây điện thoại Sóng lúa

thẫm xanh rờn nhau không ngớt” [39, tr 163] Có khi là vẻ đẹp của cánh đồng lúa

đang vào độ chín “Cánh đồng nhuốm màu đỏ xuộm Những cánh cò trễ nải bay ngang.Vài con diều sáo vi vút trên triền đê tím ngắt cỏ may” [39, tr 89] Đó còn là vẻ đẹp của

“cánh đồng lúa đang hoe chín” trong Đồng đất quê cha với những kỉ niệm tuổi thơ êm

đềm trong tháng ngày được rong ruổi trên lưng trâu đi giữa cái mênh mông của trời đất

và mùi thơm ngát của cánh đồng lúa quê hương Thiên nhiên Bắc Bộ không chỉ có bứctranh đủ màu sắc xanh, vàng, đỏ của cánh đồng lúa mà còn là cánh đồng đầy cá, cua,

ốc, ếch và những con chạch béo vàng, … vừa tạo ra hương vị quê hương, vừa cho thấy

sự trù phú của vùng quê chiêm trũng vào độ “Nắng tháng sáu đổ lửa xuống thửa ruộngvừa bừa ngấu, bố chỉ cần bới một cái vũng đặt vừa một cái rổ vào đó rồi cắm cành láxung quanh cho mát Chỉ khoảng tiếng sau là cá chạch cá trê đã ào vào đầy rổ” [39, tr.185], hay đó còn là “Cánh đồng với Những con chạch to bằng chuôi liềm, bụng vàngươm, mang về đến nhà rồi còn kêu “nhéc nhéc” [39, tr 185] Quê hương với dấu ấncủa cuộc sống chân lấm tay bùn nhưng trù phú và thanh bình biết bao khi nhớ lại cái

“Ngày xưa ấy, cua nhiều lắm, bò cứ gọi là lổm ngổm khắp nơi Vào mùa bừa ải, cua

nhao la liệt Bố xách một cái thùng tô lô đi quơ một lúc là đầy ặc” [39, tr 15]

Thiên nhiên trong những truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy là khung cảnh vô cùngquen thuộc đó là những buổi chiều đi chăn trâu cùng lũ bạn, ngồi chễm chệ trên lưngtrâu thổi sáo hay chạy nhảy thả diều trên triền đê Hình ảnh chú bé ngồi trên lưng trâuđọc sách, ngắm cảnh đồng quê vẽ lên bức tranh quê với sự bình yên, đằm thắm Nhân

vật tôi trong Gió đồng se sắt tìm thấy sự bình yên khi được trở về với kỉ niệm tuổi thơ,

trở về với cái ngày được ngồi trên lưng trâu đọc sách “Tôi thấy cơ thể mình nhẹ dần,nhẹ dần rồi bay bổng trên cánh đồng tuổi thơ Cậu học trò ngật ngưỡng trên lưng trâu

đọc sách, ” [36, tr 84] Người lính trong Nơi không có sóng Xì phôn thấy nhẹ nhàng

thư thái khi được trở về với cánh đồng tuổi thơ “Một mình chàng lang thang ra cánhđồng vắng lặng buổi chiều Gió rười rượi Chuồn chuồn ngô liệng xè xè trên nhữngđụn rạ dựng im lìm trên ruộng Hai con chuột béo mẫm vọt ra từ một ngôi mộ đuổinhau chí chóe ngay dưới chân chàng Đồng quê muôn thuở vẫn chứa những âm thanh

buồn trong lành” [37, tr 13] Cho dù chỉ là cái vắng lặng của buổi chiều hay là âmthanh của hai con chuột béo đuổi nhau chí chóe cũng đã mang lại hơi ấm quê hương,

để thỏa nỗi “đói đồng” Bằng cách miêu tả thiên nhiên trong cảm xúc của những kí ức

về thời đã xa đã giúp người đọc cảm nhận rõ sự chân thật của cảnh, và trong cảnh cótình người thương nhớ, điều đó mang đến vẻ đẹp thơ mộng, êm đềm cho thiên nhiênBắc Bộ

Như vậy, thiên nhiên trong truyện ngắn Đỗ Tiến Thụy xuất hiện không nhiều,nhưng không phải vì thế mà những bức tranh thiên nhiên được nhà văn miêu tả thiếutính sinh động, hấp dẫn Ngược lại bằng tài năng của mình, Đỗ Tiến Thụy đã để lạinhững trang văn miêu tả thiên nhiên gợi cảm, ấn tượng; góp phần làm phong phú hơncho vẻ đẹp thiên nhiên làng quê Bắc Bộ và Tây Nguyên, vốn xuất hiện rất nhiều trongthơ văn xưa nay

2.1.3 Bức tranh thiên nhiên mang màu sắc tâm trạng

Lựa chọn thiên nhiên như là sân khấu tạo không khí cho truyện ngắn, nhà văn

sử dụng thủ pháp nghệ thuật miêu tả cái bên trong chứ không đơn giản là bên ngoài Vìthế, khung cảnh thiên nhiên hiện lên trong sự gắn bó hài hoà với tâm trạng con người.Thiên nhiên trở thành người đồng hành chia sẻ niềm vui, thấu hiểu nỗi buồn Qua bứctranh thiên nhiên ta thấy được bức tranh tâm trạng của nhân vật Chúng ta có thể thấy

rõ các yếu tố thiên nhiên mang màu sắc tâm trạng qua bảng thống kê các yếu tố thiênnhiên mang màu sắc tâm trạng trong phụ lục 1

Từ bảng thống kê, chúng tôi nhận thấy có 13/26 chiếm 50% tổng số truyệnngắn của nhà văn, có sử dụng thiên nhiên như một tâm cảnh của con người, giúp conngười bộc lộ sâu sắc tâm trạng Đúng như đại thi hào Nguyễn Du đã khẳng định

“Người buồn cảnh có vui đâu bao giờ” Đỗ Tiến Thụy đi sâu khai thác cốt truyện, đến

đời tư của nhân vật trong mối quan hệ phức tạp của cuộc sống đời thường Bởi vậy,nhân vật nhiều lúc rơi vào trạng thái chông chênh cần có sự đấu tranh, và thiên nhiên

mang tâm trạng như khắc họa rõ thêm điều đó Trong Sóng ao làng Thuân Thuyên

từng yêu nhau tha thiết mà không thành Thuân đi lính, khi chiến tranh kết thúc Thuânkhông về như đã định mà ở luôn trong quân ngũ Thuyên lấy chồng là bí thư đoàn xã,phó chủ tịch, rồi chủ tịch xã nhưng cuộc sống của Thuyên không hạnh phúc Có lẽ vìthế mà trong tác phẩm, Đỗ Tiến Thụy nhắc nhiều đến không gian đêm trăng, không