1 TÁO BÓN CƠ NĂNG Ở NGƯỜI CAO TUỔI TS Tống Thị Tam Giang MỤC TIÊU Trình bày được sinh lý tiêu hóa ở đại tràng, định nghĩa, nguyên nhân, cơ chế bệnh sinh táo bón cơ năng ở người cao tuổi theo YHHĐ Trìn.
Trang 11
TÁO BÓN CƠ NĂNG Ở NGƯỜI CAO TUỔI
TS Tống Thị Tam Giang
MỤC TIÊU:
- Trình bày được sinh lý tiêu hóa ở đại tràng, định nghĩa, nguyên nhân, cơ chế bệnh sinh táo bón cơ năng ở người cao tuổi theo YHHĐ
- Trình bày được nguyên nhân, cơ chế bệnh sinh táo bón cơ năng ở người cao tuổi theo YHCT
- Chẩn đoán, điều trị, dự phòng được táo bón cơ năng ở người cao tuổi theo YHCT và YHHĐ
Đại cương
Táo bón cơ năng là một trong các rối loạn chức năng của đường tiêu hóa Tỷ lệ mắc táo bón cơ năng trung bình trong cộng đồng khoảng 20% Tuy nhiên, việc mắc táo bón cơ năng xảy ra không đồng đều ở mọi lứa tuổi 1–3 Tỷ lệ táo bón cơ năng ở người cao tuổi thường cao hơn khoảng 20% so với tuổi trẻ và trung niên 1,3 Nữ giới thường bị nặng hơn so với nam giới, và tỷ lệ mắc táo bón nặng ở nữ giới thường cao hơn so với nam giới từ 2 đến 3 lần1 Nếu tình trạng táo bón kéo dài sẽ gây ra hậu quả không tốt về mặt sức khỏe, đặc biệt là ảnh hưởng tới chất lượng cuộc sống của người cao tuổi
Dân cư khu vực Đông Nam Á nói chung và Việt Nam nói riêng thường có thói quen sử dụng phần lớn các loại thực phẩm rau củ trong bữa ăn Vì vậy, với người khỏe mạnh, thông thường khoảng 18 - 28 tiếng đồng hồ sau ăn sẽ đi đại tiện Nếu khoảng 2 - 3 ngày mới đại tiện một lần thì có thể gọi đó là tình trạng táo bón
Theo y học cổ truyền, táo bón thuộc phạm vi chứng “tiện bế” (便秘)
A Y HỌC HIỆN ĐẠI
1 Nhắc lại sinh lý tiêu hóa ở đại tràng
Ống tiêu hóa được tính từ miệng đến hậu môn Đại tràng là một phần của ống tiêu hóa có chiều dài khoảng 152cm, chiếm khoảng 1/5 chiều dài ống tiêu hóa Đại tràng có chức năng chính là nhận thức ăn đã được tiêu hóa từ ruột non, hấp thụ nước
Trang 22
và các chất điện giải từ khối bã thức ăn, cùng các vi khuẩn tiến hành phân hủy để chuyển bã thức ăn thành phân Giữ phân cho đến khi đủ lượng, đại tràng sẽ co bóp tạo nhu động và bài tiết phân qua trực tràng
Ở người trưởng thành khỏe mạnh, thành phần của phân bao gồm 74,6% là nước, còn lại là cặn Trong cặn phân có 84-93% là các chất hữu cơ Trong số các chất hữu
cơ có 25-54% vi khuẩn sống và xác các loại vi khuẩn, 2-25% protein hoặc các chất nitơ, 25% carbohydrate hoặc bất kỳ chất thực vật không tiêu hóa nào khác, 2 -15% lipid không tiêu hóa được; các chỉ số này phụ thuộc rất nhiều vào chế độ ăn uống và tính sinh học sẵn có của nó Cuối cùng là các thành phần không phải chất hữu cơ trong phân như: calcium phosphate, sắt phosphat, các chất tiết của ruột, một lượng nhỏ các thành phần khô của dịch tiêu hóa như tế bào biểu mô vụn và chất nhầy; các thành phần này chiếm khoảng 7-16% cặn phân.4
2 Định nghĩa táo bón cơ năng
Táo bón cơ năng là tình trạng phân tồn đọng trong đại tràng quá lâu, thời gian bài tiết kéo dài; hoặc tình trạng phân khô táo, khó bài tiết; hoặc khó đại tiện, sau khi đại tiện vẫn không có cảm giác thoải mái; nếu không dùng thuốc nhuận tràng thì không thể đại tiện được và không do nguyên nhân thực thể
3 Nguyên nhân và cơ chế bệnh sinh
Bệnh không có nguyên nhân thực thể Một số nhà nghiên cứu đặt vấn đề nguyên nhân của tình trạng táo bón cơ năng là do vấn đề tuổi tác hoặc các vấn đề về tâm lý
và xã hội gây ra 1
Đối với người cao tuổi, nguyên nhân gây ra tình trạng táo bón cơ năng có thể là
do lối sống tĩnh tại khiến cho nhu động của đại tràng giảm sút, từ đó gây ra tình trạng táo bón Hoặc là do sự thay đổi trong cấu trúc của các tế bào niêm mạc đường tiêu hóa khiến cho phân trở nên rắn lại, từ đó gây ra tình trạng táo bón ở người cao tuổi Các vấn đề về tâm lý và xã hội cũng có thể làm một trong những nguyên nhân gây ra tình trạng táo bón cơ năng ở người cao tuổi Do ở giai đoạn lão hóa, sự nhanh nhẹn của người cao tuổi bị giảm sút rất nhiều so với tuổi trẻ và trung niên, sự thay đổi sinh lý của hệ tiêu hóa cũng khiến cho việc tiêu hóa thức ăn của người cao tuổi
bị ảnh hưởng Đồng thời, các mối quan hệ xã hội của người cao tuổi cũng bị thay đổi rất nhiều so với tuổi trẻ và trung niên, từ công việc cho tới các mối quan hệ bạn
bè, gia đình, v.v Nhiều bệnh nhân cho rằng họ cần phải đại tiện mỗi ngày một lần
Vì vậy, tinh thần của họ tương đối căng thẳng nếu một ngày chưa đi đại tiện Tất cả
Trang 33
những điều này kết hợp lại, gây ra tình trạng rối loạn đại tiện ở người cao tuổi, lâu dần sẽ dẫn tới táo bón
3 Triệu chứng
- Rối loạn tính chất phân: phân trở nên cứng hoặc vón cục
- Người bệnh cảm giác phải dùng lực để đại tiện
- Cảm giác sót phân sau đại tiện
- Cảm giác tắc hậu môn
- Trường hợp phân cứng hoặc vón cục, người bệnh phải dùng tay hoặc dụng cụ
hỗ trợ để giúp đại tiện được dễ dàng hơn
- Thời gian đại tiện: 2-3 ngày/lần trở lên
- Có thể có tổn thương hậu môn như rách hoặc nứt hậu môn do tình trạng táo bón nặng gây ra
- Ngoài ra, người bệnh có thể có các triệu chứng như: đau bụng, đầy bụng, trướng hơi, cảm giác nóng rát sau xương ức, buồn nôn hoặc nôn, cảm giác mệt mỏi, có lúc hoa mắt, chóng mặt
4 Chẩn đoán
Táo bón cơ năng ở người cao tuổi được chẩn đoán theo tiêu chuẩn của Rome IV (2016):
1 Có ít nhất 2 triệu chứng trở lên trong số những triệu chứng sau:
a Có ít nhất 25% cảm giác phải dùng lực để đại tiện
b Có ít nhất 25% phân cục hoặc phân khô cứng
c Có ít nhất 25% cảm giác đại tiện không hết phân
d Có ít nhất 25% cảm giác tắc hậu môn
e Có ít nhất 25% phải dùng tay hoặc vật hỗ trợ để lấy phân ra
f Mỗi tuần chỉ đại tiện không quá 3 lần
2 Nếu không dùng thuốc nhuận tràng thì không thể đại tiện được
3 Không đủ tiêu chuẩn chẩn đoán hội chứng ruột kích thích
Các triệu chứng xuất hiện ít nhất 6 tháng, ít nhất 3 tháng trước khi đến khám đều
có các biểu hiện trên
5 Điều trị
Để điều trị táo bón cơ năng của người cao tuổi, quan trọng nhất là các biện pháp không dùng thuốc bao gồm thay đổi lối sống và vận động hàng ngày
Trang 44
5.1 Điều trị không dùng thuốc
Người bệnh nên ghi lại nhật ký đại tiện của mình hàng ngày Nội dung nhật ký bao gồm thời gian đại tiện trong ngày, tính chất phân, kích thước phân, lượng phân (ước tính) cho mỗi lần đại tiện, mức độ căng thẳng thần kinh trong mỗi lần đại tiện
Do thói quen đại tiện của mỗi người là khác nhau nên người bệnh cần phải ghi lại nhật ký đại tiện của mình để có thể tự đánh giá được tình hình thực tế, điều này giúp cải thiện được nhận thức của người bệnh về tình trạng đại tiện của bản thân, từ đó giúp làm giảm sự căng thẳng tinh thần về vấn đề đại tiện 5
Nên hướng dẫn người bệnh tập phản xạ đại tiện vào buổi sáng sau khi ngủ dậy hoặc sau khi ăn sáng bằng cách cho người bệnh ngồi bồn cầu trong một khoảng thời gian nhất định (kể cả khi người bệnh không có dấu hiệu kích thích đại tiện) Dần dần
sẽ tạo ra thói quen đại tiện cho người bệnh 5
Cần đảm bảo có một lượng chất xơ nhất định trong khẩu phần ăn thông qua việc cho người bệnh ăn các loại rau và trái cây Tuy nhiên, lượng chất xơ quá nhiều trong khẩu phần ăn cũng là một trong những nguyên nhân gây táo bón ở người cao tuổi Uống đủ nước trong ngày là một trong những yêu cầu để làm giảm tình trạng táo bón của người cao tuổi
Khuyến khích người bệnh tập thể dục, thể thao hàng ngày để giúp tăng nhu động ruột Mức độ luyện tập cần phù hợp với khả năng và thể chất của từng người bệnh
5.2 Dùng thuốc
Trường hợp tình trạng đại tiện không được cải thiện sau khi sử dụng các phương pháp điều trị không dùng thuốc, hoặc tình trạng táo bón tương đối nặng, làm ảnh hưởng đến sức khỏe và cuộc sống của người bệnh, thầy thuốc có thể cân nhắc sử dụng thuốc trong điều trị
5.2.1 Thuốc nhuận tràng
Thuốc nhuận tràng có thể chứa các sản phẩm hòa tan (psyllium, pectin hoặc guar) hoặc không hòa tan (cellulose) Các thành phần của thuốc nhuận tràng thường ưa nước, hấp thụ nước từ lòng ruột để tăng khối lượng phân và làm mềm phân Thuốc phù hợp với hầu hết bệnh nhân
Tuy nhiên, không nên dùng thuốc nhuận tràng liên tục trong thời gian dài vì có thể gây rối loạn nước và điện giải
Các loại thuốc nhuận tràng hiện nay:
Trang 55
- Các thuốc tăng cường chất xơ: Methyl cellulose (Citrucel), Polycarbophil (Fibercon), Psyllium (Metamucil)
- Các thuốc nhuận tràng thẩm thấu: Magnesium hydroxide (sữa Magnesia), Polyethylene glycol 3350 (Miralax), Sodium biphosphate (Phospho-Soda), Sorbitol
- Các thuốc nhuận tràng kích thích: Bisacodyl (Dulcolax), Cascara sagrada, Senna (Senokot)
5.2.2 Thuốc làm mềm phân
Loại thuốc này không thúc đẩy nhu động ruột nhưng giúp nước thấm vào khối phân, làm phân mềm hơn và có thể tống ra ngoài mà không cần rặn, nhờ đó người bệnh đại tiện dễ dàng hơn
Các loại thuốc làm mềm phân hiện nay: Docusate calcium (Surfak), Docusate sodium (Colace)
SƠ ĐỒ ĐIỀU TRỊ TÁO BÓN CƠ NĂNG Ở NGƯỜI CAO TUỔI
Đại tiện táo bón
Tăng lượng chất xơ, Magnesium hydroxide (sữa Magnesia), tập thể dục,
xoa bóp kích thích co bóp đại tràng
Các triệu chứng có cải
thiện, tiếp tục điều trị
theo hướng trên
Các triệu chứng không cải thiện, thêm bisacodyl (Dulcolax)
Các triệu chứng có cải thiện, tiếp tục điều trị theo hướng trên
Các triệu chứng không cải thiện, thêm polyethylene glycol (Golytely, Colyte)
Các triệu chứng có cải thiện, tiếp tục điều trị theo hướng trên
Các triệu chứng không cải thiện, điều chỉnh thuốc khi cần thiết
Trang 66
6 Phòng bệnh
Hướng dẫn người bệnh thay đổi lối sống khoa học hơn, áp dụng chế độ ăn uống phù hợp để ngăn ngừa táo bón
Người cao tuổi cần uống đủ nước mỗi ngày, lượng nước đưa vào cơ thể mỗi ngày cần khoảng 1,5-2 lít, bao gồm nước từ các nguồn khác nhau như: nước uống đun sôi, nước canh, nước hoa quả, v.v
Khuyến khích người cao tuổi tăng cường ăn các loại rau và hoa quả, tuy nhiên, cũng cần tránh ăn quá nhiều các thức ăn chứa nhiều chất xơ như măng vì có thể gây táo bón thứ phát
Nên tránh các thực phẩm chế biến sẵn
Tăng cường hoạt động thể dục thể thao để giúp tăng nhu động đại tràng, đồng thời làm tăng sức mạnh của các cơ đáy chậu, từ đó giúp cho việc đại tiện được dễ dàng hơn
Không nên nhịn đại tiện Nếu có dấu hiệu kích thích từ đại tràng, cần nắm bắt ngay để tránh táo bón Cần tuân thủ thói quen đại tiện vào khoảng thời gian cố định trong ngày
B Y HỌC CỔ TRUYỀN
1 Bệnh nguyên, bệnh cơ
Theo y học cổ truyền, táo bón thuộc phạm vi chứng “tiện bế” （便秘）
- Khí huyết, âm dịch hư tổn: do chức năng các tạng phủ của người cao tuổi dần
dần hư suy, hoặc do bị bệnh lâu ngày khiến cho khí huyết, âm dịch bị hư tổn Khí suy nên vô lực; huyết hư, âm khuy nên trường đạo không được nhu dưỡng, giảm khả năng truyền tống, dẫn đến hiện tượng đại tiện táo kết, hoặc đại tiện khó khăn
- Âm hư hàn trệ: do cơ thể người cao tuổi đã hư nhược, dương khí hư suy khiến
cho âm hàn nội sinh, lưu tại trường vị Dương khí hư suy không thúc đẩy được âm khí nên âm khí bị ngưng trệ, khiến cho sức truyền tống của đại trường giảm, gây chứng tiện bế
- Khí cơ uất trệ: do tình chí bất toại, hoặc tức giận nhiều gây thương can, làm
cho can mất chức năng sơ tiết; hoặc do ngồi nhiều, ít vận động, khiến khí cơ uất trệ; hoặc do can uất, hoặc ưu tư nhiều gây thương tỳ, khiến cho tỳ không vận hóa được
Trang 77
thủy thấp để nhu nhuận đại trường, trường đạo mất nhu dưỡng nên phân táo, đại tiện khó khăn
- Do ăn uống: do ăn uống không điều độ, hoặc ăn quá nhiều đồ ngọt béo mà
sinh đàm, đàm tích lại lâu ngày hóa nhiệt, đàm nhiệt nội trở, làm ảnh hưởng đến chức năng thông giáng của khí cơ, khiến cho trường vị tích nhiệt, hao tổn tân dịch, trường đạo mất nhu dưỡng mà gây đại tiện táo kết
2 Phân thể lâm sàng và điều trị
2.1 Trường vị tích nhiệt
2.1.1 Chứng hậu
- Đại tiện táo kết, thời gian giữa hai lần đại tiện kéo dài, có khi làm hậu môn
nứt nẻ, chảy máu
- Miệng khô, đắng
- Tiểu tiện vàng sẫm, ngắn
- Chất lưỡi đỏ, rêu lưỡi vàng
- Mạch hoạt sác
2.1.2 Pháp điều trị: thanh nhiệt, nhuận trường, thông tiện
2.1.3 Phương điều trị
- Cổ phương: Ma tử nhân hoàn gia giảm
Ma tử nhân 15g Mạch môn 15g
Bạch thược 9g Đại hoàng chế 6g Tất cả tán bột mịn, luyện mật làm hoàn nhỏ, uống 2 lần/ngày, mỗi lần uống 8g, hoặc uống 1 lần trước khi đi ngủ, trường hợp chưa đại tiện thì tăng liều lượng Ngoài
ra, có thể dùng thang sắc uống ngày 1 thang, chia 2 lần
- Trường hợp trường vị tích nhiệt kiêm can hỏa vượng, có thể dùng Ma tử nhân
hoàn hợp Canh y hoàn (chu sa 15g, lô hội 20g; hai vị thuốc này cùng tán nhỏ, hòa
với ít rượu làm viên Mỗi lần uống 4g với rượu hoặc nước cơm; uống ngày 2 lần )
- Trường hợp nhiệt nhiều, đại tiện bí kết quá khó chịu, có thể dùng Lương cách
tán gia giảm
Chích cam thảo 9g Chi tử 6g
Trang 88
Liên kiều 15g Các vị thuốc tán nhỏ, sắc uống 6g/lần x 2 lần/ngày Cách sắc: lấy 1 bát nước, 7 lá tre, một ít mật ong, sắc cùng với bột thuốc tới khi chỉ còn khoảng 7 phần nước, bỏ
bã, uống ấm sau ăn
- Gia giảm:
+ Trường hợp đại tiện bí kết mà phân quá khô táo, gia huyền sâm 15g,
sinh địa 15g, mang tiêu 10g
+ Trường hợp có biểu hiện phiền táo, dễ tức giận, hai mắt đỏ, gia hạ khô
thảo 15g, thảo quyết minh 20g
+ Nếu kèm theo trĩ, đại tiện ra máu, gia địa du 15g, hòe hoa 15g
+ Miệng khô khát, chất lưỡi đỏ, ít rêu, gia sinh địa 15g, huyền sâm15g,
thạch hộc 15g
2.1.4 Khí công - dưỡng sinh: sử dụng các bài luyện ý, luyện thở, luyện hình thể Thời
gian tập tối đa: 30 phút/lần x 1 - 2 lần/ngày
Đối với thể bệnh này không nên dùng thuốc kéo dài, đề phòng thương tân, hao khí Sau khi đã đi đại tiện được, nên chuyển sang dùng pháp tư âm, ích khí, sinh tân
để thanh nhiệt, nhuận tràng, củng cố hiệu quả điều trị
2.2 Khí trệ
2.2.1 Chứng hậu
- Khi đại tiện phải dùng áp lực ổ bụng mạnh để đẩy phân ra ngoài, đại tiện xong
không thấy thoải mái, vẫn muốn đi tiếp
- Ngực sườn đầy trướng
- Bụng trướng đau
- Ợ hơi nhiều lần
- Rêu lưỡi trắng
- Mạch huyền
- Bệnh có liên quan mật thiết với tình chí
2.2.2 Pháp điều trị: hành khí đạo trệ
2.2.3 Phương điều trị
- Cổ phương: Lục ma thang gia giảm
Binh lang 9g Mộc hương 6g Đảng sâm 12g Bạch truật 10g
Trang 99
Bạch linh 8g Đại hoàng chế 3g Trầm hương 3g
Sắc uống ngày 1 thang, chia 2 lần Cách sắc: các vị thuốc (trừ đại hoàng, trầm hương) cho vào sắc trước Lúc gần được thuốc, cho đại hoàng chế vào sắc cùng Sau
đó uống ấm với bột trầm hương
- Nếu khí uất lâu ngày hóa hỏa, miệng khô, họng khát, có thể dùng Long đởm
tả can thang
Long đởm thảo (sao rượu) 15g Trạch tả 5g
Sắc uống ngày 1 thang, chia 2 lần
- Nếu đàm thịnh trở trệ khí cơ, khả năng truyền tống của đại trường giảm, dùng
Lục ma thang hợp Nhị trần thang gia giảm
Trầm hương 4g Mộc hương 10g
Chỉ thực 6g Đại hoàng chế 4g Trần bì 6g Bán hạ chế 10g Bạch linh 10g Cam thảo 6g Sắc uống ngày 1 thang, chia 2 lần Cách sắc: đại hoàng, trầm hương để riêng, các
vị thuốc còn lại cho vào sắc trước Lúc gần được thuốc, cho đại hoàng chế vào sắc cùng Sau đó uống ấm với bột trầm hương
- Trường hợp huyết ứ khiến cho khí trệ, dùng Thông u thang gia giảm
Đương quy 10g Chích cam thảo 6g
Sắc uống ngày 1 thang, chia 2 lần
- Gia giảm:
+ Tình chí uất kết, gia thêm các vị có tác dụng sơ can giải uất như: sài hồ
15g, bạch thược 12g, hợp hoan bì 8g
+ Khí trệ huyết ứ, gia thêm các vị có tác dụng hoạt huyết hóa ứ như: đào
nhân 8g, hồng hoa 8g, xích thược 10g
Trang 1010
+ Vị khí thượng nghịch, buồn nôn hoặc nôn, gia tuyền phúc hoa 8g, đại
giả thạch 10g
+ Nếu ho, khí suyễn, gia hạnh nhân 8g, tô tử 8g, qua lâu nhân 8g
+ Ngực bụng đầy tức, gia tô ngạnh 10g, cát cánh 10g, qua lâu bì 12g
+ Vùng sườn đau, gia xuyên luyện tử 6g, thanh bì 6g
2.2.4 Khí công - dưỡng sinh: sử dụng các bài luyện ý, luyện thở, luyện hình thể
Thời gian tập tối đa: 30 phút/lần x 1 - 2 lần/ngày
Tuy rằng ở thể này, pháp điều trị chủ yếu là hành khí đạo trệ, nhưng không nên lạm dụng các vị thuốc hành khí, phá khí Vì các thuốc hành khí, phá khí thường rất
ôn táo nên dễ làm tổn thương âm dịch, tổn hao huyết dịch Đồng thời, không nên dùng pháp này dài ngày
2.3 Khí hư
2.3.1 Chứng hậu
- Đại tiện táo kết hoặc phân nhão Tuy nhiên mỗi khi muốn đi đại tiện, phải mất
nhiều sức để rặn thì mới đi được Vì vậy, mỗi khi đại tiện đều ra mồ hôi, thở gấp, đại tiện xong cảm giác mất rất nhiều sức, mệt mỏi, ngại nói
- Sắc mặt nhợt nhạt
- Chất lưỡi mềm, nhạt, rêu lưỡi trắng mỏng
- Mạch hư nhược
2.3.2 Pháp điều trị: ích khí kiện tỳ, nhuận tràng thông tiện
2.3.3 Phương điều trị
- Cổ phương: Bổ trung ích khí thang gia giảm
Bạch truật 12g Đương quy 15g
Sắc uống ngày 1 thang, chia 2 lần Uống ấm trước khi ăn 30 phút
- Nếu khí hư kiêm âm hư, dùng Hoàng kỳ thang gia giảm
Sắc uống ngày 1 thang, chia 2 lần
- Gia giảm: