Xây dựng và sử dụng hồ sơ học tập để đánh giá quá trình học tập của học sinh trong môn tự nhiên xã hội lớp 2 1

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM VÕ THỊ BÍCH HẠNH XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỒ SƠ HỌC TẬP ĐỂ ĐÁNH GIÁ QUÁ TRÌNH HỌC TẬP CỦA HỌC SINH TRONG MÔN TỰ NHIÊN XÃ HỘI LỚP 2 Chuyên ngành Giáo dục học (Giáo dục[.]

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

VÕ THỊ BÍCH HẠNH

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỒ SƠ HỌC TẬP

ĐỂ ĐÁNH GIÁ QUÁ TRÌNH HỌC TẬP CỦA HỌC SINH

TRONG MÔN TỰ NHIÊN XÃ HỘI LỚP 2

Chuyên ngành: Giáo dục học (Giáo dục Tiểu học)

Công trình được hoàn thành tại Trường Đại học Sư phạm – ĐHĐN

Người hướng dẫn khoa học: TS Trương Thị Thanh Mai

TS Phạm Việt Quỳnh

Phản biện 1: PGS.TS Đậu Thị Hòa

Phản biện 2: TS Võ Trung Minh

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp thạc sĩ Giáo dục học họp tại Trường Đại học Sư phạm - ĐHĐN vào ngày 9 tháng 7 năm 2022

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Trung tâm Thông tin - Học liệu, Đại học Đà Nẵng

- Thư viện trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nghị quyết số 29 – NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã được Hội nghị Trung Ương 8 (Khóa XI) thông qua Trong đó, Nghị quyết đã đưa ra quan điểm chỉ đạo: “Phải đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học, học đi đôi với hành, lý luận gắn với thực tiễn, giáo dục nhà trường gắn với giáo dục gia đình và giáo dục

xã hội.” Chiến lược phát triển giáo dục 2011– 2020 định hướng:

“Tập trung đổi mới nội dung, phương pháp dạy học, thi, kiểm tra và đánh giá chất lượng giáo dục

Môn TNXH tích hợp những kiến thức về thế giới tự nhiên và

xã hội, có vai trò quan trọng trong việc giúp HS học tập các môn Khoa học, Lịch sử và Địa lý ở các lớp 4, 5 Góp phần đặt nền móng ban đầu cho việc giáo dục về khoa học tự nhiên và khoa học xã hội ở các cấp học trên

Từ những lí do trên tôi chọn đề tài: “Xây dựng và sử dụng hồ

sơ học tập để đánh giá quá trình học tập của học sinh trong môn Tự

nhiên Xã hội lớp 2.” làm đề tài tốt nghiệp

2 Mục tiêu nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu xây dựng cấu trúc và đề xuất cách thức sử dụng hồ sơ học tập để đánh giá quá trình dạy học tập của học sinh trong môn TNXH lớp 2 nhằm nâng cao hiệu quả của đánh giá và góp phần phát triển năng lực khoa học cho học sinh

3 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu xây dựng cấu trúc và cách thức

sử dụng hồ sơ học tập để đánh giá quá trình học tập của HS trong môn Tự nhiên Xã hội lớp 2, học kỳ I, theo hướng phát triển năng lực khoa học

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Đánh giá quá trình, Hồ sơ học tập, Năng lực khoa học

- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học môn học Tự nhiên Xã hội lớp 2

5 Giả thuyết khoa học

Nếu thiết kế và sử dụng hồ sơ học tập một cách hợp lí thì sẽ nâng cao hiệu quả đánh giá quá trình học tập của HS trong môn Tự nhiên Xã hội lớp 2 theo hướng phát triển năng lực khoa học

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu những vấn đề lí luận và thực tiễn của việc dạy học phát triển năng lực khoa học, đánh giá quá trình và hồ sơ học tập làm cơ sở và định hướng cho quá trình nghiên cứu

- Điều tra thực trạng về dạy học phát triển năng lực khoa học và việc vận dụng phương pháp, công cụ đánh giá quá trình trong môn Tự nhiên Xã hội lớp 2

- Xây dựng cấu trúc hồ sơ học tập và đề xuất cách thức sử dụng hồ sơ học tập để đánh giá quá trình học tập của HS trong môn

Tự nhiên Xã hội lớp 2 theo hướng phát triển năng lực khoa học

- Thực nghiệm sư phạm nhằm bước đầu đánh giá tính khả thi

và hiệu quả của việc sử dụng hồ sơ học tập để đánh giá quá trình học tập của HS trong môn Tự nhiên Xã hội lớp 2 theo hướng phát triển năng lực khoa học

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu về các văn kiện, Nghị quyết của Bộ Giáo dục và đào tạo liên quan đến đề tài nghiên cứu

- Nghiên cứu các công trình khoa học liên quan đến việc sử dụng hồ sơ học tập trong đánh giá quá trình dạy học

- Nghiên cứu chương trình giáo dục phổ thông 2018 môn Tự nhiên Xã hội; chương trình và sách giáo khoa môn Tự nhiên Xã hội lớp 2 – bộ sách “Kết nối tri thức”

7.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

7.2.1 Phương pháp điều tra

7.2.2 Phương pháp chuyên gia

7.2.3 Phương pháp thực nghiệm

7.3 Phương pháp xử lí số liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Trên thế giới đã có nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu lĩnh vực dánh giá trong giáo dục Trong nhiều năm qua, các nhà khoa học đã tập trung đi sâu nghiên cứu về lí thuyết, khái niệm, vai trò, chức năng và các phương thức ĐG để hoàn thiện hệ thống lí luận về

kiểm tra ĐG người học

1.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

Trong những năm gần đây đã có một số nghiên cứu về việc xây dựng và sử dụng hồ sơ học tập vào quá trình đổi mới dạy học theo hướng phát triển năng lực cho HS mà chủ yếu là quá trình đánh giá theo năng lực của từng HS để đảm bảo tính công bằng, khách quan Đặc biệt, có một vài tác giả đã nghiên cứu và sử dụng hồ sơ

học tập vào quá trình tổ chức các hoạt động giảng dạy nhiều bộ môn khác nhau với các cách xây dựng và thiết kế riêng để có thể phù hợp với các đặc điểm đánh giá, đa dạng từng mức độ phân loại

HS

Như vậy, trong thời gian qua có một số tác giả đã nghiên cứu

đánh giá hồ sơ học tập, tuy nhiên các tác giả trên chỉ dừng lại ở việc

đề xuất mô hình hồ sơ học tập để sử dụng Bên cạnh đó, chưa có đề tài nào nghiên cứu việc sử dụng hồ sơ học tập trong đánh giá quá trình dạy học môn Tự nhiên Xã hội lớp 2 theo hướng hình thành và phát triển Năng lực khoa học, đặc biệt là năng lực Tìm hiểu môi trường tự nhiên - xã hội xung quanh Vì vậy, việc nghiên cứu xây dựng và đề xuất cách thức sử dụng HSHT để đánh giá quá trình học tập của HS trong môn TNXH lớp 2 theo hướng phát triển năng lực khoa học là không trùng lặp với các nghiên cứu trước đây

2.1.1.2 Năng lực khoa học

Theo mô tả của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 - Chương trình tổng thể, Năng lực khoa học của học sinh được thể hiện qua các hoạt động sau đây: (1) Nhận thức khoa học; (2) Tìm hiểu tự nhiên, tìm hiểu xã hội; (3) Vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học Năng lực khoa học được hình thành, phát triển ở nhiều môn học

và hoạt động giáo dục, phù hợp với đặc điểm của mỗi môn học và hoạt động giáo dục, trong đó các môn học chủ đạo là: Tự nhiên và

Xã hội, Khoa học, Lịch sử và Địa lí (ở cấp tiểu học) Thông qua chương trình mỗi môn học, hoạt động giáo dục học sinh tiếp tục phát triển năng lực khoa học với mức độ chuyên sâu được nâng cao dần qua các cấp học [4]

2.1.1.3 Cấu trúc của năng lực khoa học

Môn Tự nhiên và Xã hội hình thành và phát triển ở học sinh năng lực khoa học, bao gồm các thành phần: nhận thức khoa học, tìm hiểu môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh, vận dụng kiến thức,

2.1.2 Phân tích chương trình môn Tự nhiên Xã hội lớp 2

Qua quá trình phân tích nội dung và yêu cầu cần đạt môn TNXH lớp 2 chúng tôi nhận thấy chương trình được hệ thống trong 6 chủ đề, trong đó có 3 chủ đề thuộc về Tự nhiên với tổng thời lượng

31 tiết/ năm (sau mỗi chủ đề có 1 tiết ôn tập) YCCĐ của chương trình TNXH lớp 2 đã hình thành và phát triển ở học sinh năng lực khoa học gồm các thành phần: nhận thức khoa học, tìm hiểu môi trường tự nhiên và xã hội xung quanh, vận dụng kiến thức, kĩ năng

- Hoạt động học tập: Ở lứa tuổi này các em rất hồn nhiên, ham tìm tòi, khám phá cái mới, điều này nói lên trí tuệ của các em đang phát triển, nhận thức của học sinh cấp thiêng nặng về nhận thức cảm tính, tức là nhìn nhận sự việc, hiện tượng ngay trước mắt mình chứ chưa nhìn nhận được mọi sự vật, hiện tượng bên trong

- Đời sống tình cảm của học sinh tiểu học: Đời sống tình cảm trở thành vấn đề cơ bản và nổi bật nhất trong bộ mặt tâm lý của các

em

- Đặc điểm tính cách: Học sinh tiểu học rất hiếu động, hay bắt chước Các em biết biểu lộ thái độ đối với xã hội và người khác

- Đặc điểm về hứng thú và ước mơ: Húng thú và ước mơ của học sinh tiểu học đang phát triển

2.1.3.2 Đặc điểm nhận thức

Hầu hết học sinh tiểu học đều sớm hình thành nhu cầu và khả năng nhận thức thế giới: mức độ, tính chất và phạm vi hoạt động nhận thức của các em được bộc lộ tương đối rõ ràng

em có thể thỏa sức bày tỏ những ý kiến của mình, sáng tạo trong học tập, tìm ra cách giải quyết những tình huống phức tập, tiếp thu những kiến thức từ dễ đến khó

Trên đây là những đặc điểm tâm lý và ý thức của học sinh tiểu học mà giáo viên và gia đình cần nắm rõ để có phương pháp giảng dạy và giáo dục con em mình hiệu quả hơn

2.1.4 Cơ sở lí luận về đánh giá quá trình

2.1.4.1 Một số khái niệm cơ bản

* Khái niệm đánh giá:

* Đánh giá quá trình

* Đánh giá năng lực:

Như vậy, việc đánh giá kết quả học tập theo định hướng tiếp

cận năng lực cần chú trọng vào khả năng vận dụng sáng tạo tri thức trong những tình huống ứng dụng khác nhau Hay nói cách khác, đánh giá theo năng lực là đánh giá kiến thức, kĩ năng và thái độ trong những bối cảnh có ý nghĩa Đánh giá kết quả học tập của HS đối với các môn học và hoạt động giáo dục theo quá trình hay ở mỗi giai đoạn học tập chính là biện pháp chủ yếu nhằm xác định mức độ thực hiện mục tiêu dạy học về kiến thức, kĩ năng, thái độ và năng lực, đồng thời có vai trò quan trọng trong việc cải thiện kết quả học tập của học sinh

2.1.4.2 Vai trò của đánh giá quá trình

2.1.4.3 Phương pháp và công cụ đánh giá quá trình

và phát triển trong suốt quá trình dạy học môn học Do vậy để xác định mức độ năng lực của người học không thể chỉ thực hiện qua một bài kiểm tra kết thúc môn học có tính thời điểm mà phải được tiến hành thường xuyên trong quá trình đó Việc đánh giá cần được tích

hợp chặt chẽ với việc dạy học, coi đánh giá như là công cụ học tập nhằm hình thành và phát triển năng lực cho người học

2.1.5 Cơ sở lí luận về hồ sơ học tập

2.1.5.1 Khái niệm hồ sơ học tập

Trong phạm vi nghiên cứu về sử dụng HSHT để tổ chức dạy học và đánh giá quá trình môn Tự nhiên Xã hội theo hướng phát triển năng lực, chúng tôi xem xét: “HSHT là một tập hợp những thông tin

về người học, bao gồm các thông tin cá nhân, phong cách học tập, sản phẩm học tập ; được tổ chức thu thập một cách có mục đích, nhằm phản ánh quá trình học tập, sự hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực Tự nhiên - Xã hội của học sinh trong một khoảng thời gian nhất định”

2.1.5.2 Vai trò của HSHT

- Vai trò như là một công cụ giảng dạy

- Vai trò là một công cụ ĐG

- Tạo điều kiện thuận lợi cho việc học tập của HS

2.1.5.3 Phân loại hồ sơ học tập

Có nhiều cách phân loại HSHT và các loại HSHT không phải

là hoàn toàn độc lập với nhau Một HSHT phát triển tập trung nhấn mạnh quá trình học tập trong khi loại HSHT ĐG lại chú ý nhiều tới các sản phẩm của việc học, tuy nhiên bất cứ một HSHT loại nào cũng có thể được sử dụng cho mục đích ĐG

2.1.5.4 Ưu nhược điểm của hồ sơ học tập

* Ưu điểm

Qua nghiên cứu lí luận ĐG, HSHT có những ưu điểm sau: Sơ

đồ hóa được sự phát triển của HS trong một giai đoạn HS tự ĐG sản phẩm và hoạt động của mình HS ĐG sản phẩm và hoạt động của bạn Cung cấp thông tin chuẩn xác về hoạt động và sản phẩm học tập Thúc đẩy học tập thông qua các hoạt động ĐG HS được tự chủ trong quá trình học tập và sử dụng sản phẩm học tập của mình Tạo

cơ hội cho HS tự ĐG, phê phán và phân tích hoạt động học tập của mình Báo cáo được quá trình học tập của HS tới phụ huynh một cách rõ ràng, cụ thể Tích lũy thông tin, minh chứng có tính hệ thống

và theo quy trình về sự thể hiện của HS Nêu rõ tầm quan trọng của hoạt động của HS Tích hợp ĐG và giảng dạy

* Nhược điểm

Nhược điểm của ĐG qua HSHT đều liên quan đến thời gian

mà các hoạt động này đòi hỏi, đó là tốn thời gian: Để chuẩn bị tài liệu, tiêu chí hoạt động, mẫu ĐG cho điểm Để quản lý, tổ chức sắp xếp và lưu giữ Để ĐG và cung cấp thông tin phản hồi cho HS vì không những ĐG từng sản phẩm có mặt trong HSHT mà còn phải tính Tự nhiên và Xã hội để ĐG tổng hợp, từ đó đưa ra một kết quả

ĐG tổng thể hoạt động mà HS đã thể hiện thông qua HSHT

2.2 Cơ sở thực tiễn

2.2.1 Mục đích, nội dung khảo sát thực trạng

- Điều tra nhằm thu thập dữ liệu liên quan đến thực trạng dạy học môn Tự nhiên và Xã hội và việc sử dụng HSHT để đánh giá quá trình ở một số trường Tiểu học trên địa bàn tại Đà Nẵng làm cơ sở cho việc thực hiện đề tài

- Nội dung khảo sát gồm có:

+ Thực trạng dạy học phát triển năng lực khoa học trong môn TNXH lớp 2

+ Quan điểm, hiểu biết của giáo viên về kiểm tra, đánh giá và việc sử dụng HSHT để đánh giá quá trình học tập

2.2.2 Phạm vi, đối tượng, phương pháp khảo sát thực trạng

- Đối tượng, phạm vi khảo sát: Việc nghiên cứu thực trạng được tiến hành trên 5 trường tiểu học thuộc địa bàn TP Đà Nẵng, bao gồm: Trường tiểu học Lê Quang Sung, Trường tiểu học An Khê, Trường tiểu học Lê Văn Tám, Trường tiểu học Trần Cao Vân, Trường tiểu học Huỳnh Ngọc Huệ, với tổng số 31 giáo viên trực tiếp dạy học môn TNXH lớp 2

2.2.3 Phương pháp, công cụ khảo sát thực trạng

- Tiến hành phỏng vấn, sử dụng phiếu hỏi với các đối tượng là

GV, HS Đồng thời sử dụng phương pháp nghiên cứu những tài liệu liên quan đến thực trạng HSHT môn Tự nhiên và Xã hội ở trường

TH Trong khi khảo sát, chúng tôi có giải thích một số thuật ngữ và một số vấn đề GV, HS hỏi để GV, HS hiểu rõ về nội dung của các câu hỏi

- Công cụ khảo sát: Bảng hỏi, phỏng vấn sâu một số GV

giờ được nghe đến từ này Hầu hết GV, HS chỉ quen với những từ như

hồ sơ của HS và hồ sơ của GV, trong đó chỉ có một số loại giấy tờ như

sơ yếu lí lịch, học bạ, bảng điểm… Thực tế trong dạy học, GV, HS vẫn

sử dụng một số dữ liệu có trong HSHT để tổ chức dạy học và ĐG, nhưng chưa có kiến thức, kĩ năng bài bản về HSHT Do thực tế tại Việt Nam chưa sử dụng HSHT trong ĐG HS nên khi khảo sát, luận văn không đặt các câu hỏi về việc ĐG NLKH Tự nhiên và Xã hội của HS qua HSHT

CHƯƠNG 3

SỬ DỤNG HỒ SƠ HỌC TẬP ĐỂ ĐÁNH GIÁ QUÁ TRÌNH HỌC TẬP CỦA HỌC SINH TRONG MÔN TỰ NHIÊN XÃ HỘI LỚP 2 THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC KHOA

HỌC 3.1 Quy trình xây dựng và sử dụng hồ sơ học tập trong đánh giá quá trình môn Tự nhiên Xã hội theo hướng phát triển năng lực khoa học

3.1.1 Qui trình xây dựng và sử dụng Hồ sơ học tập trong đánh giá quá trình dạy học môn Tự nhiên Xã hội

3.1.2 Kế hoạch bài dạy minh họa

Bài 16: THỰC VẬT SỐNG Ở ĐÂU?

I MỤC TIÊU:

1 Kiến thức: Qua bài học này HS tìm hiểu về nơi sống và

môi trường sống của thực vật

2 Năng lực:

2.1 Năng lực Khoa học:

Bước 4 Thu hồi và đánh giá

Bước 1 Xác định mục đích, mục tiêu của hồ sơ học tập

Bước 2 Thiết kế hồ sơ

học tập

Bước 3 Phát hồ sơ học tập, hướng dẫn sử dụng và theo

dõi tiến độ thực hiện

Bước 2.1 Xác định cấu trúc

của hồ sơ học tập

Bước 2.2 Phân tích mục tiêu,

nội dung dạy học và kiểm tra đánh giá môn Tự nhiên - Xã hội

-Bước 2.3 Biên soạn nội dung

cụ thể của hồ sơ học tập